د ایران د استخباراتو سازمان سپاه پاسداران د یوې خبرپانې په خپرولو سره، د شاهزاده رضا پهلوي د بلنې او په ایران کې سړکونو ته د میلیونونو خلکو د راوتلو په غبرګون کې، لاریونکوونکو ته خبرداری ورکړی او ویلي یې دي چې «د دې وضعیت دوام د منلو وړ نه دی».
سازمان ټینګار کړی چې د روانو اعتراضونو دوام به ونه زغمل شي.
بل لور ته، د ایران د ملي امنیت شورا هم لاریونوالو ته د ځپنې ګواښونه کړي.
د بخښنې نړیوال سازمان وايي، چې یاد سازمان د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف ته په یو استول شوي لیک کې په پاکستان کې د افغان کډوالو د غیرقانوني نیولو، ځورولو او شړلو په اړه خپله جدي اندېښنې څرګندې کړې ده. دوی وايي، پاکستان دې د افغان کډوالو د ځوورولو پروسه ودروي.
د بخښنې نړیوال سازمان نن جمعه، د مرغومي پر ۱۹مه پر اېکس خواله رسنۍ لیکلي، چې د یاد سازمان له شهاز شریف څخه غوښتنه کړې ده، چې د افغان کډوالو شړل ودروي او ډاډ ترلاسه کړي چې هغه کسان چې د نړیوال خوندیتوب اړتیاوې لري د نړیوال بشري حقونو له قانون سره سم خوندي شي.
دا سازمان زیاتوي چې پاکستاني چارواکي باید ډاډ ورکړي، چې په دغه هېواد کې د افغان کډوالو حقونه خوندي دي، په ځانګړې توګه خپل سري نیول او د کډوالو له کمپونو او د هغوی د استوګنې ځایونو څخه د شړلو څخه ډډه وشي.
په پاکستان کې مېشت افغان کډوالو او په ځانګړي توکه د طالبانو له لوري امنیتي ګواښونو لاندې افغانانو نیول او افغانستان ته د بېرته ستنولو پروسه لا هم چټکه روانه ده.
پاکستان د افغان کډوالو زیاتره بنډغالي وتړل او اوسیدونکي افغانان یې بېرته هېواد ته ولېږل.
څو ورځې وړاندې د بې پولې ډاکټرانو سازمان ویلي و، د ژمي له سړې هوا سره هممهاله له پاکستان څخه د افغان کډوالو جبري ایستلو په افغانستان کې بشري بحران لا پسې ژور کړی او د ښځو او ماشومانو ژوند یې له جدي ګواښونو سره مخ کړی دی.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ تازه ویلي و، چې د ۲۰۲۵کال له جنورۍ تر نومبر پورې شاوخوا ۱.۸میلیونه افغانان له ایران او نږدې ۹۰۰زره نور له پاکستان څخه افغانستان ته ستانه شوي دي.
ایران دا مهال د تاریخ له حساسو پړاوونو څخه تېرېږي؛ داسې پړاو چې نه یې یوازې داخلي ثبات لړزولی، بلکې په نړۍوال سیاست کې یې هم له جدي ننګونو سره مخ کړی دی. له یوې خوا ولسي لاریونونه، اقتصادي فشارونه او له بلې خوا د نړۍوال تقابل ګواښونو ایران د «ډانګ او پړانګ» تر منځ درولی دی.
د خلکو او حکومت ترمنځ واټن ورځ تر بلې زیاتېږي او د امنیتي لارو پر کارولو ټینګار نه یوازې اعتراضونه نه دي مهار کړي، بلکې د ولسي ناخوښۍ کچه یې نوره هم لوړه کړې ده. دغه حالت د ایران د واکمن نظام لپاره د مشروعیت او دوام جدي پوښتنې راپورته کړې دي.
په ورته وخت کې ایران له سختو نړۍوالو فشارونو او احتمالي تقابل سره هم مخ دی. د امریکا او لوېدیځو هېوادونو خبرداري، بندیزونه او د سیمهییزو شخړو سیوری تهران د بهرني فشار تر څنګ درولی دی. دا وضعیت ایران داسې حالت ته رسولی، چې نه کولی شي له داخلي غوښتنو سترګې پټې کړي او نه هم له نړۍوالو فشارونو ځان بېغمه احساس کړي.
ولس او حکومت تقابل
په ایران کې روان سراسري اعتراضونه د خلکو او حکومت تر منځ د ژور واټن څرګنده نښه ده. لاریونوال چې د اقتصادي ستونزو، بېکارۍ، سیاسي محدودیتونو او ټولنیزې ځپنې له امله راوتلي، نور یوازې اصلاحات نه، بلکې بنسټیز بدلون غواړي. دا حالت د ایران د واکمن نظام لپاره تر ټولو جدي داخلي ازموینه بلل کېږي.
خو د حکومت ځواب تر ډېره امنیتي بڼه لري. پراخې نیونې، مرګونې ډزې، عامه تاوتریخوالی او د اطلاعاتو محدودول هغه لارې دي چې تهران یې د اعتراضونو د مهارولو لپاره کاروي. دا چلند نه یوازې د ولس غوسه نوره هم پاروي، بلکې د حکومت مشروعیت تر پوښتنې لاندې راولي.
بهرنی فشار
له بلې خوا، ایران له سخت نړۍوال فشار سره هم مخ دی. امریکا، اروپايي اتحادیه او یو شمېر لوېدیځ هېوادونه د ایران د بشري حقونو سرغړونې غندي او د لا زیاتو بندیزونو خبرداری ورکوي. واشنګټن په ښکاره ډول ویلي، چې د لاریونوالو پر وړاندې مرګونی ځواک به بېځوابه پاتې نه شي.
اروپايي هېوادونه که څه هم محتاط دریځ لري، خو د بشري حقونو په برخه کې د ایران کړنې د منلو وړ نه بولي. بریتانیا، فرانسه او جرمني د همغږۍ او ګډ فشار خبره کوي، چې دا هر څه تهران نور هم تر نړۍوالې انزوا نږدې کوي.
ایران همدارنګه د احتمالي پوځي تقابل تر سیوري لاندې هم دی. که څه هم ایراني چارواکي د امریکا او اسراییل د برید امکان «منتفي» بولي، خو د سیمې وضعیت، د وسلو پراختیا او د نیابتي ډلو فعالیتونه دا خطر ژوندی ساتي. دا وضعیت ایران د داسې حالت پر لور بیایي، چې هره تېروتنه کولی شي لوی بحران وزېږوي.
اقتصادي ننګونې
اقتصاد د ایران په اوسني بحران کې تر ټولو کمزورې ستن ګڼل کېږي. د کلونو بندیزونو، د تېلو صادراتو محدودیت، د اسعارو د ارزښت ټیټوالی او لوړ انفلاسیون په نتیجه کې د خلکو ژوند له سختیو ډک شوی دی. کورنۍ، سوداګرۍ او د ورځني ژوند اړتیاوې د خلکو لپاره لا ستونزمنې شوې دي او اقتصادي فشارونو د ټولنیزې بېباورۍ او نارضایتي کچه لوړه کړې ده.
شنونکي وايي، که اقتصادي وضعیت نور هم خراب شي، نو د ولسي اعتراضونو څپه به پراخه او دوامداره شي، چې د حکومت لپاره به یې کنټرول ډېر ستونزمن وي. په دې شرایطو کې نه یوازې داخلي ثبات تر خطر لاندې راځي، بلکې د ایران نړۍوال اقتصادي او سیاسي موقف هم اغېزمنېږي، چې ښيي اقتصاد د دې بحران تر ټولو نازک او مهمه برخه ده.
نننی حقیقت دا دی، چې ایران د ډانګ او پړانګ تر منځ ولاړ دی؛ که له دننه د ولس غږ ته غوږ ونه نیسي، د داخلي انفجار له خطر سره مخ دی او که له بهرني فشار سره ټکر ته لاړ شي، نړۍواله انزوا او حتا پوځي تقابل یې په تمه دی. د دې دواړو لارو پایله د ایران لپاره درنه بیه لري.
شنونکي باور لري، یوازینۍ معقوله لار دا ده چې تهران د زور پر ځای د سیاست لاره خپله کړي، د خلکو مشروع غوښتنې ومني او له نړۍ سره د تقابل پر ځای تعامل ته مخه کړي. که نه، ایران به د ډانګ او پړانګ تر منځ داسې وځپل شي، چې بیا به د وتلو لاره اسانه نه وي.
د پښتونخوا د خیبر ولسوالۍ ځایي چارواکي وایي چې په تیرا دره کې د وسلوالو پر ضد د امنیتي عملیاتو ټولې تیارۍ بشپړې شوې او د عملیاتو له امله له سیمې څخه د خلکو د ویستلو بهیر به د جنورۍ له ۱۰مې (سبا) څخه په رسمي ډول پیل شي او د روانې میاشتې تر ۲۵مې به دوام وکړي.
د چارواکو په وینا د تېرا میدان د ملک دین خېلو سیمې څخه د کډه کېدونکو کورنیو د نوم لیکنې بهیر له تېرو دریو ورځو راهیسې روان دی.
ویل کېږي چې د تېرا درې اړوند پایندي چینې په سیمه کې ځانګړی د نوم لیکنې مرکز جوړ شوی، چې تر دې دمه پکې له دوه نیم زره څخه زیاتې کورنۍ ثبت شوې دي۔
چارواکو ځايي اوسیدوونکو ته چې د دولتي ادارو له لوري یې تصدیق بشپړ شوی، په لومړي پړاو کې ۱۷۶ کورنیو ته دوه نیم لکه کلدارې د مالي مرستې په توګه ورکړې دي، او پاتې ثبت شویو کورنیو سره به هم یاده مالي مرسته ترسره شي.
چارواکو زیاته کړې، چې په تیرا دره کې به د ترهګرو پر ضد عملیات په راتلونکو دوو میاشتو کې بشپړ شي او له عملیاتو وروسته به د اغېزمنو کورنیو د بېرته ستنېدو او بیا رغونې بهیر پیل شي.
دوی ویلي چې د اغېزمنو خلکو د بیا مېشتېدو، مالي مرستو او ستنېدو ټول پړاوونه به په بشپړ شفافیت او منظم ډول ترسره شي، تر څو خلک له ستونزو سره مخ نه شي.
د یادولو وړ ده، چې په وروستیو کې په خیبر پښتوا د خیبر ولسوالۍ په تیرا سیمه کې د پاکستان پوځ د وسله والو د ځپلو په نوم عملیات پیل کول غواړي چې د ډیری سیاسي ګوندونو، ټولنیزو فعالانو او د خلکو له پراخ غبرګون سره مخ شول.
همدا نن د تېراه اوسیدونکو په سیمه کې د پاکستان پوځ له خوا د عملیاتو د پیلېدو په غبرګون کې د یادو عملیاتو پرضد لاریون کړی و، دوی غوښتنه کوله چې د پاکستان حکومت دې د پښتون قوم پر ضد روان ظلمونه پای ته ورسوي او د پښتون ژغورنې غورځنګ نیول شوي غړي دې له زندانونو ازاد شي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي چې د تېرې دوشنبې په ورځ د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر په ایران کې د دې ډلې استازي ته لارښوونه کړې، چې د افغان کډوالو له ټولنو سره وغږیږي تر څو د ایران په لاریونونو کې افغان کډوال ګډون ونه کړي.
سرچینه زیاتوي چې دا لارښوونه وروسته له هغې شوې چې په کابل کې د ایران سفارت درېیو استازو د بهرنیو چارو وزارت له چارواکو سره لیدنه کړې وه.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت سرچینه وايي چې په ایران کې د افغان کډوالو ۴۳ بېلابېلې ټولنې فعالې دي او په ایران کې د طالبانو د سفارت استازي په روانو لاریونونو کې د نه ګډون په تړاو ورسره په اړیکه کې دي.
بل خوا په ایران کې د افغان کډوالو سراسري شورا (شورای سراسری مهاجران افغان) یو غړي افغانستان انټرنشنل - پښتو ته منلې ده، چې د تېرې چهارشنبې په ورځ په تهران کې د طالبانو د سفارت ډېپلوماټانو د دغې شورا د رهبرۍ شورا له غړو سره لیدلي دي.
د یادې شورا غړي د غونډې د جزییاتو په اړه بې خبري وښوده، خو زیاته یې کړه چې په ایران کې افغان کډوال په لاریونونو کې ښکېل نه دي.
هغه زیاته کړه: "دا که سفارت موږ ته ووايي او که نه، افغانان په خپله نه غواړي په دغو لاریونونو کې ګډون وکړي، ځکه موږ دلته له ډېرو مشکلاتو سره مخ یو".
بل خوا په تهران کې د طالبانو د سفارت یوې سرچینې هم افغانستان انټرنشنل - پښتو ته منلې چې څلور ورځې وړاندې ورته له کابله یو مکتوب لېږل شوی چې پکې ترې غوښتل شوي چې د افغان کډوالو له ټولنو سره د احتمالي ګواښ اندېښنې شریکې کړي.
سرچینه وايي چې سفارت له افغان کډوالو سره منظمې اړیکې لري او دوی له کډوالو غوښتي چې که په لاریونونو کې ګډون وکړي یا د لاریونوالو ملاتړ وکړ او د ایران حکومت یې ونیسي نو دوی یې مرسته نه شي کولی.
دا په داسې حال کې ده، چې په ایران کې د حکومت ضد لاریونونه نن په ۱۳مه ورځ هم روان دي او تازه افغانستان انټرنشنل - پښتو ته په کابل کې د دوو خصوصي رسنیو او ملي تلویزون سرچینو تایید کړې، چې د طالبانو اطلاعاتو او فرهنګ وزارت ورته امر کړی، چې د ایران د لاریونوالو په ملاتړ او د ایران د حکومت په اړه به د منفي خبرونه نه خپروي.
د اروپايي ټولنې د بهرنۍ تګلارې مسووله کایا کالاس وویل چې له تهران څخه خپاره شوي انځورونه ښيي چې امنیتي ځواکونو نامتناسب او سخت ځپونکی غبرګون ښودلی دی.
کالاس وویل، د سولهییزو معترضانو پر وړاندې هېڅ ډول تاوتریخوالی د منلو وړ نه دی.
د اروپايي ټولنې د بهرنۍ تګلارې مسوولې زیاته کړه چې د ایران خلک د خپل راتلونکي لپاره مبارزه کوي او حکومت د هغوی د حق غوښتنو له پامه غورځولو سره خپله رښتینې څېره څرګندوي.
هغې ټینګار وکړ چې د اعتراضونو د تاوتریخوالي له ځپنې سره هممهاله د انټرنېټ پرېکول، د یوه داسې رژیم څخه پرده پورته کوي چې له خپلو خلکو وېره لري.
