سقوط جمهوریت؛ کابوس حاکمیت طالبان و فرار از افغانستان

مسعوده کوهستانی به یاد می‌آورد که نظامیان به اعضای خانواده‌اش اجازه ندادند سوار هواپیما شوند و او مجبور شد آنها را رها کند. این فعال ۴۱ ساله حقوق بشر، علاوه بر کنار آمدن با درد جدایی از خانواده و خانه‌اش، با احساس گناه سختی هم دست‌و‌پنجه نرم می‌کند.

خانم کوهستانی در سالامانکا، شهری در غرب مادرید، زندگی می‌کند. او اندکی پس از پایان یک تماس ویدیویی با خانواده‌اش در کابل، به رویترز گفت: «از این‌که خانواده و مادر بیمارم را پشت سر گذاشته‌ام احساس وحشتناکی می‌کنم.»

هزاران افغان در روزهای پر هرج‌و‌مرج سقوط کابل به دست طالبان، افغانستان را ترک کردند.

رویترز با ۱۳ فعال مدنی افغان که فرار کرده و اکنون به عنوان پناهنده در خارج از کشور زندگی می‌کنند، صحبت کرده است. این خبرگزاری می‌نویسد که آنان تصور روشنی از زمان بازگشت به خانه و کاشانه‌شان ندارند.

با مسلط شدن طالبان بر افغانستان، شهروندان زیادی، این کشور را ترک کرده‌اند. تنها سه هزار افغان در روند تخلیه، به اسپانیا پناهنده شده‌اند. از این میان، دو هزار به صورت رسمی درخواست پناهندگی داده و پرونده بیش از ۱۵۰۰ نفر پذیرفته شده است.

خانم کوهستانی که از آپارتمان خود در اسپانیا صحبت می‌کرد، گفت که وضعیت پناهندگی او تایید شده است. او مدرکی به دست آورده که برای پنج سال اعتبار دارد.

هر احساس آرامشی که کوهستانی پس از خروج از افغانستان داشت، کوتاه‌مدت بود.

او گفت: «من در اسپانیا به تنهایی زندگی می‌کنم و وحشت ناشی از لحظات میدان هوایی کابل، هر روز مرا آزار می‌دهد.»

او گفت که نیروهای خارجی در میدان هوایی کابل به او اجازه سوار شدن به هواپیمای پر از صدها افغان را دادند، اما به خانواده‌اش اجازه داده نشد.

خانم کوهستان افزود: «خروج من نقطه عطفی از یک زندگی بسیار خوب، به زندگی پر از اضطراب، ناامیدی و آسیب بود.»

در کابل، خواهر مسعوده کوهستانی و مادر ویلچرنشین او گفتند که طالبان همچنان به بازرسی غافلگیرانه خانه‌شان ادامه می‌دهند تا بررسی کنند که آیا دختر فراری او از اسپانیا بازگشته است یا خیر.

مادر مسعوده پس از قطع تماس ویدیویی با دخترش به رویترز گفت: «برای من شوک بزرگی بود که دیدم دخترم ناگهان ترکم می‌کند.»

او که از ترس انتقام‌جویی خواست نامش منتشر نشود، افزود: «من به زندگی‌ام اهمیت نمی‌دهم... فقط آرزو می‌کنم وقتی می‌میرم، مسعوده به تشییع جنازه من بیاید.»

تسلط طالبان و روند تخلیه افغان‌های در معرض خطر، خانواده‌های زیادی را از هم جدا کرده و باعث مهاجرت شمار کثیری شده است. بر اساس گزارش آژانس پناهندگان سازمان ملل متحد، افغانها در ۹۸ کشور به عنوان پناهنده زندگی می‌کنند.

یک مقام ارشد سازمان ملل متحد در افغانستان که خواست نامش فاش نشود، گفت که تخمین زده می‌شود که دو میلیون افغان از جمعیت حدود ۴۰ میلیونی به دنبال پناهندگی فوری در خارج از کشور هستند و تعداد متقاضیان همچنان در حال افزایش است.

در عین حال، بخشی از بار اطلاع رسانی مستقل به دوش خبرنگاران و رسانه‌های مانند افغانستان اینترنشنال در خارج از کشور افتاده است.

کمیته بین المللی محافظت از خبرنگاران می‌گوید که طالبان با ارائه تصویر دستکاری شده از صلح، ثبات و امنیت در افغانستان، رسانه‌ها را سانسور می‌کنند، خبرنگاران را زندانی کرده، اطلاعات و آمار را در اختیار رسانه ها قرار نمی‌دهند.

شفیع کریمی، خبرنگار افغان، به این کمیته گفت که سخنگوی طالبان از ارائه اطلاعات و آمار در مورد شمار کودکانی که در زمستان سخت سال گذشته جان خود را از دست دادند، به او خودداری کرد.

برای رسانه‌های مستقل تهیه گزارش و خبر به دلیل سرکوب و محدویت ایجاد شده از سوی طالبان پر از چالش و مخاطره است؛ به ویژه برای رسانه‌هایی که در خارج از کشور تاسیس شده اند و با به چالش کشیدن روایت طالبان، به مردم کمک می‌کنند که اطلاعات واقعی، معتبر و بیطرفانه از افغانستان و جهان داشته باشند.

هارون نجفی زاده، مدیر شبکه افغانستان اینترنشنال، به کمیته محافظت از خبرنگاران گفت که منابع گسترده محلی به افغانستان اینترنشنال کمک می‌کند که زندگی مردم در زیر سایه حاکمیت طالبان را پوشش خبری گسترده بدهد.

او گفت: «ما احساس نمی‌کنیم رابطه خود را با افغانستان از دست داده ایم.»

طالبان برای کنترول اطلاعات، دفاتر محلی رسانه‌های بین المللی چون بی‌بی‌سی، صدای امریکا و دویچه وله را بستند. با این حال، نجفی‌زاده اعتقاد دارد که طالبان نمی‌توانند در عصر دیجیتال رابطه رسانه‌هایی چون افغانستان اینترنشنال را با مخاطبان افغان در داخل قطع کنند.

در مجموع، نزدیک به هفت‌هزار نفر در این رسانه‌ها اشتغال داشتند که حدود چهل درصد آنان را زنان و دختران تشکیل می‌دادند.

به گفته‌ فدراسیون بین‌المللی خبرنگاران، تعداد مجموعی رسانه‌های افغانستان تا پیش از حاکمیت طالبان به ۶۲۳ رسانه می‌رسید. این فدراسیون می‌گوید که در شش ماه نخست حاکمیت طالبان ۳۱۸ رسانه، شامل ۱۳۲ رادیو، ۵۱ تلویزیون، ۴۹ رسانه‌ی آنلاین و ۱۱۴ روزنامه چاپی از فعالیت بازماندند.

طالبان بعد از تصرف کابل در اولین اقدام، آیین‌نامه ۱۶ ماده‌ای نشر کردند که سنگ تمامی بر فعالیت آزاد اطلاع‌رسانی در افغانستان گذاشت. در این آیئن‌نامه گفته شده که رسانه‌ها نباید مطالبی را نشر کنند که غیراسلامی باشد، به ارزش‌های ملی توهین کند و یا مسائلی را پخش کنند که توسط مقامات طالبان تایید نشده باشد.

متعاقب به این آیین‌نامه، طالبان از زنان و دختران در رسانه‌ها خواستند تا با رعایت حجاب اسلامی صورت خود را بپوشانند و موی خود را در زیر روسری پنهان کنند. این فرمان سبب شد تا زنان و دختران از رسانه‌های تصویری به کلی حذف شوند.

طالبان که خود در بیست سال جمهوریت از آزادی بیان و تعدد رسانه‌ها بهره جسته بودند و رسانه‌ها برای تعادل اخبار خود پیوسته صدای آن‌ها را نشر کرده بودند، بعد از پیروزی به سراغ همین رسانه‌ها رفتند و تعداد کثیری از روزنامه‌نگاران را بازداشت و تا سرحد مرگ لت و کوب کردند و از آن‌ها برای سکوت تعهد اجباری گرفتند.

تقی دریابی و نعمت نقدی دو خبرنگار روزنامه اطلاعات‌روز بودند که در هفتم سپتامبر سال ۲۰۲۱ یعنی بیست و یک روز بعد از حاکمیت طالبان بازداشت و با بی‌رحمی و قساوت شکنجه شدند.

تقی دریابی بعد از فرار از کشور به افغانستان اینترنشنال گفت که روزهای سخت اسارت و شکنجه‌اش را هرگز از یاد نمی‌برد و زخم‌های بدنش در اصل داغی بر جبین آزادی بیان و نماد دموکراسی افغانستان، به دست طالبان بوده است.

در همین حال، سازمان گزارشگران بدون مرز می‌گوید که در روزهای نخست حاکمیت طالبان، خالد قادری، میرزا حسنی، جما‌الدین دلدار، خان محمد سیال، بصیره مصمم، اوغ بیگ غفوری، فیروز غفوری، جواد اعتماد، علی‌اکبر خیرخواه، رومان کریمی، سمیع‌الله و فرزاد، ۱۲ نفری‌اند که از سوی طالبان بازداشت و شکنجه شده‌اند.

طالبان؛ اما تنها در حاکمیت خود تلاش برای خفه‌‎کردن رسانه‌ها و آزادی بیان نکردند، آن‌ها در زمان جنگ شان با نظام جمهوریت، ده‌ها خبرنگار را ترور کردند و چندین خبرگزاری را آماج حمله و انفجار قرار دادند.

نهادها و سازمان‌های دفاع از خبرنگاران می‌گویند که از سال ۱۳۸۰ الی ۱۳۹۸ در بیست ولایت افغانستان نزدیک به ۱۱۱ خبرنگار و کارمند رسانه‌ای در افغانستان کشته شده‌اند، که ۵۰ تن آنان به دست طالبان بوده است.

طالبان به تاریخ سی‌ام جدی سال ۱۳۹۴ موتر حامل کارمندان تلویزیون طلوع را هدف قرار دادند که در آن هفت تن از خبرنگاران این تلویزیون کشته شدند. جواد حسینی، زینب میرزایی، مهری عزیزی، مریم ابراهیمی، حسین امیری، محمد علی محمدی و محمد حسین از جمله‌ی کشته‌شدگان این حمله بودند.

و حال که یک‌سال از حاکمیت طالبان می‌گذرد، فشار روزافزون، بازداشت و شکنجه‌ی خبرنگاران و دست‌اندرکاران رسانه‌ها از سوی طالبان همچنان ادامه دارد. شماری از این خبرنگاران از کشور فرار کردند و شماری هم از ترس استخبارات طالبان یا تغییر شغل دادند و یا مخفیانه زندگی می‌کنند.

نبود حق دسترسی به اطلاعات، سانسور، ترس، بازداشت، شکنجه و حتی مرگ، از مهم‌ترین عوامل زوال آزادی بیان در افغانستان پنداشته می‌شود.

بر اساس آمار سازمان گزارشگران بدون مرز که در ماه ثور سال جاری نشر شد، افغانستان در رده‌بندی جهانی آزادی رسانه‌ها، ۳۴ پله سقوط کرده است.

طبق این گزارش، افغانستان از میان ۱۸۰ کشور با کسب ۳۸ امتیاز در رده ۱۵۶ قرار گرفته در حالی که پارسال با ۶۰ امتیاز در رده ۱۲۲ قرار داشت.

به گفته سازمان گزارشگران بدون مرز، سقوط کابل به دست طالبان، دورنمای رسانه‌های افغانستان را تغییر داده است.

دیده‌بان حقوق بشر همچنین می‌گوید که طالبان از زمان تصرف افغانستان در یک سال پیش، چندین تعهد خود را برای احترام به حقوق بشر و حقوق زنان زیر پا گذاشته اند.

این سازمان می‌افزاید که پس از تصرف کابل در ۱۵ آگست سال گذشته میلادی، مقامات طالبان محدودیت‌های شدیدی را بر حقوق زنان و دختران اعمال، رسانه‌ها را سرکوب و منتقدان و مخالفان را به‌طور خودسرانه بازداشت، شکنجه و اعدام کرده اند.

دیده‌بان حقوق بشر گفت که نقض حقوق بشر توسط طالبان تلاش‌های بین‌المللی را برای رسیدگی به وضعیت وخیم انسانی در افغانستان به خطر انداخته است.

این سازمان می‌گوید که بیش از ۹۰ درصد افغان‌ها تقریباً یک سال است که از امنیت غذایی رنج می‌برند و نبود امنیت غذایی باعث شده میلیون‌ها کودک از سوء تغذیه حاد رنج ببرند.

فرشته عباسی، پژوهشگر افغانستان در دیده‌بان حقوق بشر گفت: «مردم افغانستان در یک کابوس حقوق بشری زندگی می‌کنند و قربانی ظلم طالبان و بی‌تفاوتی بین‌المللی شده‌اند.»

او افزود: «اگر دولت‌های خارجی فعالانه‌تر با طالبان تعامل نکنند و این گروه را در زمینه رعایت حقوق بشر به شدت تحت فشار قرار ندهند، آینده افغانستان تاریک خواهد ماند.»

این سازمان می‌افزاید که طالبان از زمان به دست گرفتن قدرت، قوانینی را وضع کرده اند که به طور همه جانبه زنان و دختران را از اعمال اساسی‌ترین حقوق‌شان به شمول حق آزادی بیان، سفر و آموزش باز می‌دارد.

به گفته این سازمان مدافع حقوق بشر، قوانین طالبان همچنین بر دیگر حقوق اولیه زنان در سایر بخش‌های زندگی از جمله معیشت، مراقبت‌های بهداشتی دسترسی به غذا تأثیر می گذارد.

دیده‌بان حقوق بشر گفت که «کارنامه وحشتناک حقوق بشری طالبان» و عدم تمایل آنها به تعامل معنادار با نهادهای مالی بین‌المللی باعث انزوای افغانستان شده است.

این از سازمان از طالبان می‌خواهد تا موارد نقض حقوق بشر را کاهش داده و ناقضان حقوق بشر را مورد بازخواست قرار دهند. سازمان مذکور از دولت‌های خارجی نیز می‌خواهد تا محدودیت‌های بخش بانکی بر افغانستان را کاهش دهند تا فعالیت‌های اقتصادی مشروع و کمک‌های بشردوستانه تسهیل شود.

خانم عباسی می‌گوید: «طالبان باید فوراً تصمیم ظالمانه و زن‌ستیزانه خود مبنی بر ممنوعیت تحصیل دختران و زنان را لغو کنند. لغو این تصمیم، این پیامی را ارسال می‌کند که طالبان مایلند در شدیدترین اقدامات خود نیز تجدید نظر کنند.»

موزیم یادبود از هولوکاست می‌گوید که افغانستان در حال حاضر در میان چهار کشوری قرار دارد که در آن خطر کشتار جمعی غیرنظامیان از جمله اقلیت‌های قومی و مذهبی وجود دارد.

همچنین یک پروژه این نهاد که در باره احتمال نسل‌کشی هشدارهایی نشر می‌کند، می‌گوید که افغانستان در ارزیابی خطر «پروژه هشدار زودهنگام» در میان سه کشور پرخطر قرار گرفته است.

موزیم یادبود از هولوکاست می‌گوید که جامعه هزاره در کنار سابقه آزار و شکنجه، حملات فزاینده و گسترده‌ای را تجربه می‌کند که نیاز به واکنش فوری دولت ایالات متحده و جامعه بین‌المللی دارد.

این سازمان می‌گوید: «طالبان و دیگر افراط‌گرایان سنی، به‌ویژه شاخه خراسان داعش هزاره‌ها را به‌عنوان دشمن درجه اول به دلیل مذهب شیعه‌شان می‌بینند.»

به گفته سازمان مذکور، در طول ۱۱ ماه گذشته حکومت طالبان، «جامعه هزاره هدف حملات مکرر دست کم دو گروه مجرم بوده است: شاخه خراسان داعش و طالبان.»

این سازمان از حملات اخیر گروه داعش به عنوان نمونه یاد کرده که جامعه شیعه و هزاره افغانستان را هدف قرار داده است.

موزیم یادبود از هولوکاست همچنین می‌افزاید: «علیرغم وعده‌ها برای محافظت از هزاره‌ها در برابر تهدیدها، طالبان حملات هدفمند انجام داده و هزاران غیرنظامی هزاره را به اجبار آواره کرده اند.»

این سازمان می‌گوید که حمله طالبان بر ولسوالی بلخاب سرپل با نقض جدی حقوق بشر همراه بوده است. به گفته این سازمان، در کنار اعدام‌های صحرایی طالبان، بیش از ۲۵هزار نفر عمدتاً هزاره به اجبار از خانه‌های خود آواره شده‌اند و در حال حاضر با شرایط غیرقابل تحملی روبه‌رو هستند.