حکومتهای غربی داراییهای ولادیمیر پوتین و برخی اطرافیانش را در غرب به خاطر حمله به اوکراین مسدود کردند، اما هیچ کسی به درستی نمیداند که رئیس جمهور روسیه و نزدیکانش چقدر ثروت دارند. روزنامه نیویورک تایمز تخمین میزند که دستکم ثروت شخصی پوتین بیشتر از ۱۰۰ میلیارد دالر است.
به گزارش این روزنامه، همیشه در مورد میزان ثروت رئیس جمهور روسیه گمانهزنی و شایعات وجود داشته است. بر اساس اسناد رسمی دولت روسیه، پوتین دارای یک اپارتمان کوچک و معاش سالانه ۱۴۰ هزار دالر است، اما گفته میشود که ثروت واقعی وی در پوشش حسابهای اطرافیانش و املاک گرانقیمت که قواله شان به نام دیگران است، مخفی میباشد.از جمله، گفته میشود که پوتین قصری در بحیره سیاه دارد که ارزش آن ۱ میلیارد دالر است یا صاحب یک کشتی تفریحی به قیمت ۱۰۰ میلیون دالر است که چند هفته پیش از حمله نیروهای روسی به اوکراین از آلمان به روسیه آورده شد.
هیچ کدام از این داراییها مشخصاً به نام پوتین ثبت نشده است.
همچنان، یک اپارتمان گرانقیمت به ارزش ۴ میلیون دالر در کشور موناکو از طریق یک کمپنی برای زنی روسی خریده شده که تصور می شود معشوقه رئیس جمهور روسیه است. به نقل از موسسه گزارشدهی فساد و جرایم سازمان یافته، یک ویلای قیمتی دیگر در جنوب فرانسه متعلق به همسر سابق پوتین است.
برای حکومت های غربی دشوار است که رد پای پوتین را در حسابهای بانکی و داراییهای اطرافیانش پیدا کنند. از این رو، مقامات غربی تصمیم گرفتند که حسابها و دارایی افراد نزدیک به پوتین را نیز مسدود کنند که از نظر آنان در پنهان کردن پولهای رئیس جمهور روسیه همکاری میکنند.
این افراد عبارت از کیریل شاملوف، داماد سابق پوتین؛ بوریس روتنبرگ، غول دنیای ساختمان سازی و گندی تیمچنکو، ششمین مرد ثروتمند روسیه اند.
به گزارش نیویورک تایمز، حکومتهای غربی با تحریم ثروتمندان روس که اغلب با پوتین رابطه نزدیک داشته اند و صاحب شرکتها و املاک لوکس در کشورهای غربی اند، امیدوارند که فشار بالای رئیس جمهور روسیه افزایش یابد یا آنان به خاطر منافع خود بالای مرد قدرتمند کرملین فشار بیاورند.
اما، آنچه موثریت این تحریمها را دشوار میکند این نکته است که این ثروتمندان در یک دهه گذشته به کمک بانکها و شرکتهای بزرگ مشاوره مالی توانسته اند ثروت خود را در شبکه پیچیدهای از تملک کمپنیها از چشم مقامات غربی پنهان کنند.
البته، در چند سال گذشته به دلیل درز اسناد بانکها و موسسات مالی توسط هکرها، اطلاعاتی در مورد این شرکتها با سرمایهگذاران روسی در اختیار حکومتهای غربی قرار گرفته است، با این هم، کشف میزان ثروت ثروتمندانی چون پوتین به خصوص دارایی شان در کشورهای غربی دشوار است.
با توجه به این دشواری، یک دیپلمات اروپایی به این روزنامه گفته است که این مسدودسازی بیشتر ارزش سمبولیک دارد و «حاوی پیام مهم سیاسی» برای پوتین و اطرافیانش است.
آخرین بار در ۲۵ جنوری ۱۹۹۵ هنگامی که سیستم رادار روسیه یک راکت تحقیقاتی نارویجی را به اشتباه موشک هستهای تشخیص داد، بوریس یلتسین رئیس جمهور وقت روسیه، اولین رهبری بود که «چمدان اتمی» روسیهای را فعال کرد و زیردریاییهای حامل موشکهای بالستیک هستهای روسیه بلافاصله به حال آمادهباش درآمدند.
اما دستور آمادهباش یک کشور به نیروهای هستهایاش در شرایط بحرانی مشابه آنچه در اوکراین میگذرد، بیسابقه است و آنچه وضعیت را خطرناکتر میکند، این است که به نظر میرسد انتظار پوتین از نتیجه حمله به اوکراین و ارزیابی او از مقاومت اوکراینیها در برابر ارتش روسیه و واکنش اروپا و جهان به این تهاجم، با آنچه در عمل اتفاق افتاد، همخوانی ندارد.
او احتمالا تصور میکرد جنگ اوکراین در ظرف چند ساعت یکطرفه شود و نیروهای روس کییف را به اشغال خود درآورند. اما در چهارمین روز جنگ حتی وزارت دفاع روسیه هم اذعان کرد که ارتش این کشور تلفات سنگینی متحمل شده است. منابع نظامی و دفاعی اوکراین و همچنین وزارت دفاع بریتانیا، باور دارند که پیشروی اولیه روسها به سمت کییف با مقاومت سرسختانه اوکراینیها کُند شده است.
محاسبه پوتین احتمالا این بود که اروپا و غرب در برابر او کوتاه خواهند آمد، دقیقا به این دلیل که در شرایط بحرانی اوکراین حتی تهدید به استفاده از سلاح اتمی میتواند به سلسهای از اقدامات متقابل بیانجامد و در نهایت تنشها از کنترل خارج شود. لیز تراس، وزیر خارجه بریتانیا بعد از تهدید پوتین در مصاحبه خود با شبکه اسکای نیوز بریتانیا به همین نکته اشاره کرد و گفت که نگران است رئیس جمهور روسیه برای آنکه در جنگ اوکراین پیروز شود «از ناخوشایندترین گزینه» استفاده کند.
اروپا و غرب در اولین ساعات ورود نیروهای روسی به دو جمهوری خودخوانده لوهانسک و دونتسک در شرق اوکراین اعمال تحریم بر نهادهای مالی روسیه را آغاز کردند و آلمان در همگامی با امریکا پروژه عظیم نورد استریم ۲ را متوقف ساخت. با اینحال، تا روز چهارم جنگ توافق و تمایلی میان رهبران غربی برای قطع دسترسی روسیه به سیستم جهانی سویفت وجود نداشت. بخشی به این دلیل که غربیها میدانستند این کار میتواند به افزایش تنش بیانجامد و امیدوار بودند تحریمهای اولیه در ترکیب با صرفا تهدید قطع دسترسی روسیه به سویفت بتواند پوتین را از ادامه جنگ منصرف و به یافتن یک راه حل دیپلماتیک تشویق کند.
اما در چهارمین روز جنگ و پس از آنکه معلوم شد تحریمهای اولیه کارساز نبوده، اتحادیه اروپا در همراهی با بریتانیا، امریکا و کانادا تصمیم گرفتند که از «سلاح هستهای مالی» خود، یعنی قطع دسترسی روسیه به سویفت استفاده کنند؛ اقدامی که به گفته اورزلا فون دیر لین، رئیس کمیسیون اروپایی، تمویل ماشین جنگی پوتین را مختل میسازد. بعید است که رهبران اروپایی نمیدانستهاند که پوتین در مقابل این تصمیم آنها میتواند به تهدید اتمی متوسل شود. و فقط ساعتی پس از اعلام توافق اروپا و غرب بر سر قطع دسترسی روسیه به سیستم سویفت، پوتین نظامیان ارشد خود را فراخواند و آشکارا دستور آمادهباش به نیروهای بازدارنده روسیه داد.
با اینهمه، هرچند به گفته فرزین ندیمی، کارشناس نظامی در مصاحبهاش با تلویزیون افغانستان اینترنشنال، تهدید اتمی رئیس جمهور روسیه را باید جدی گرفت، اما به نظر میرسد پوتین هم به این نکته واقف است که افزایش تنش و بالا بردن درجههای تهدید فقط غرب را به خطر نمیاندازد، بلکه روسیه و حتی بقای رژیم او را به لبه پرتگاه میرساند. بهویژه آنکه اعتراضات ضد جنگ که در کشورهای مختلف به راه افتاد، سرانجام به خود روسیه نیز رسید؛ شمار زیادی از شهروندان روس در سن پترزبورگ در اعتراض تهاجم روسیه به اوکراین تجمع کردند که با واکنش شدید پولیس روبرو شد.
پوتین میداند که افکار عامه روسیه موافق جنگ اوکراین نیست؛ ولودیمیر زلنسکی، رئیس جمهور و دیگر مقامات حکومت او با آگاهی از همین نکته است که سربازان روس را مخاطب قرار میدهند و از آنها میخواهند که دست از جنگ بردارند و به خانههای خود بازگردند. حتی جمعی از مادران معترض به جنگ در لیتوانیا از مادران سربازان روس خواستند که فرزندان خود را به خانه فراخوانند.
احتمالا با در نظرداشت همین وضعیت است که وقتی ولودیمیر زلنسکی، رئیس جمهور اوکراین پیشنهاد پوتین برای مذاکره در منسک را با لحنی قاطع اما صلحجویانه رد کرد، پوتین پذیرفت که مذاکرات بدون پیششرط را در محلی مرز بلاروس با اوکراین برگزار کند. حالا امید همه به این مذاکرات است؛ هرچند وزیر خارجه اوکراین میگوید به نتیجه آن چندان خوشبین نیست اما تاکید کرده که برای صلح و پایان جنگ هر مذاکره ای را میپذیرد.
پوتین احتمالا به این نتیجه رسیده که هزینههای یک پیروزی نظامی بزرگ در جنگ اوکراین فراتر از محاسبه اولیه او خواهد بود و شاید متقاعد شده باشد که به پیروزی کوچکتری در مذاکره بسنده کند. در نهایت، جنگی که پوتین در اوکراین به راه انداخت، گرچه نتیجه دلخواه او را به همراه نخواهد آورد، اما اگر اشتباه محاسباتی دیگری نکند و از طریق گفتگو به سمت کاهش تنش برود، جنگ پوتین به احتمال زیاد ناتو و غرب را متقاعد کرده که خشم پوتین و نگرانیهای امنیتی او را در شرق اروپا جدی بگیرند.
تیم اوباما رامنی را با این اظهارنظر، فردی ناآشنا با تغییرات بعد از جنگ سرد معرفی کرد. باراک اوباما روسیه را یک «قدرت منطقهای» و جان مک کین عضو برجسته حزب جمهوریخواه، آن را «تانک بزرگ تیل» توصیف کرده بودند.
حمله روسیه به اوکراین و برخورد تحقیرآمیز ولادیمیر پوتین با رهبران امریکا و اروپا بعضی از سیاستمداران امریکایی مانند مادلین آلبرایت، وزیر خارجه پیشین ایالات متحده را متقاعد کرده است که مهمترین خطای غرب «دستکم گرفتن روسیه» بوده است. حالا، برخیها هشدار می دهند که توسعه طلبی روسیه به اوکراین باقی نمیماند و پوتین به دنبال برهم زدن نظم امنیتی و سیاسی اروپای بعد از جنگ سرد است تا به بازیگر غالب در شرق و غرب اروپا تبدیل شود.
مهار روسیه
روسیه پس از محاصره اوکراین، از ایالات متحده و اروپا در چند هفته خواسته است که به مطالبات و پیشنهادات امنیتیاش توجه کنند. این خواستهها عبارت از عقب نشینی ناتو از شرق اروپا، تبدیل کردن اوکراین به یک کشور بیطرف غیرنظامی و عدم پذیرش آن در سازمان ناتو است.
اما، رهبران غربی هرگز پارادایم امنیتی دولت روسیه را جدی نگرفتند که همانند یک قدرت بزرگ برای خود حوزه نفوذ در شرق اروپا و آسیای میانه قایل است و به عنوان یک عضو دایمی شورای امنیت، میخواهد که خواسته ها و منافعش در مسائل بین المللی در نظر گرفته شود. اما، این در حالیست که روسیه در گفتمان سیاسی و امنیتی حاکم در دولت های غربی، یک قدرت رو به زوال و متعلق به گذشته بوده که بیش از حد غرق نوستالوژی احیای اتحاد شوروی سابق است. آنها حتا با خوشبینی زمانی تصور میکردند که روسیه نهایتاً در اتحادیه اروپا و ناتو ادغام خواهد شد.
توسعه ناتو به سمت مرزهای روسیه و طرح استقرار راکتهای دوربرد در پولند در اواخر حکومت جورج بوش پسر، در حالی صورت می گرفت که بنا به شهادت ویلیام برنز، معاون وقت وزیر خارجه امریکا، ولادیمیر پوتین قبل از نشست ناتو در بخارست در سال ۲۰۰۸ هشدار داده بود که «هیچ رهبری در روسیه نمیتواند در برابر عضویت اوکراین در ناتو بی تفاوت بنشیند و ان را حرکتی خصمانه علیه روسیه نبیند.»
رهبران غربی تهدیدهای روسیه را در حد رجزخوانی و تحریک مردم روسیه برای افزایش محبوبیت ولادیمیر پوتین تلقی کرده اند. اما، پوتین همیشه اراده لازم را برای احیای جایگاه روسیه در نظام بین المللی داشته و از غرب هم خواسته است که مانند اتحاد شوروی سابق، در مسائل جهانی جدی گرفته شود.
بنابراین، برای پوتین زورآزمایی در اوکراین نقطهای عطف در حیات دولت روسیه است که با رها کردن خود از زیر بار شکست تحقیرآمیز سالهای پس از سقوط اتحاد شوروی، دو باره قدرت و حوزه نفوذ خود را احیا کرده است. مدلین آلبرایت، وزیر خارجه امریکا در حکومت بیل کلینتن بر اساس صحبت هایش با رئیسجمهور روسیه نقل می کند که پوتین از همان آغاز ریاست جمهوریاش، «از آنچه در کشورش[پس از سقوط شوروی] اتفاق افتاد، شرمسار بود و مصمم بود که عظمت کشورش را احیا کند.»
یکی از راه های احیای قدرت روسیه برای پوتین، مخالفت با نظام بین المللی لیبرال به رهبری ایالات متحده است که از نظر او و ناسیونالیستهای روسی، فقط هژمونی غرب و سرمایه داری لیبرال را به قیمت زوال سیاسی و فرهنگی قدرت هایی چون روسیه و چین، بر کشورهای جهان تحمیل کرده است.
پیامدهای بحران اوکراین
پیامد های حمله روسیه به اوکراین فراتر از تثبیت جایگاه مسکو به عنوان یک بازیگر مهم ولی خطرناک در اروپا، از چند جهت دیگر مهم است.
اول اینکه روسیه با این حمله ناتو را در موقعیت دفاعی قرار داده و کشورهای عضو این سازمان را در عالمی از نگرانی فرو برده است. امروز بنا به درخواست کشورهای پولند، رومانیا، لیتوانیا و تعدادی دیگر در شرق اروپا که تصور میکنند توسعهطلبی روسیه به اوکراین محدود نخواهد ماند، نشست فوری ناتو برگزار شد.
با این حال، بحران اوکراین موقعیت ناتو را در میان کشورهای غربی تقویت کرده است، تا جای که کشورهای اروپایی بیطرفی مانند سویدن هم احساس میکنند که برای امنیت خود نیاز به پیوستن به سازمان ناتو دارند؛ موضوعی که روسیه با آن مخالف است و روی بیطرفی کامل سویدن و فنلند تاکید دارد.
دوم، بحران اوکراین نشان داد که سازوکارهای بین المللی موجود جلو تعرض و اشغال قدرتها را نمیگیرد. روسیه و امریکا به یک میزان این سازوکارها را بیاعتبار کرده اند. این موضوع باعث نگرانی کشورهای کوچکتری شده است که در جوار قدرت های توسعهطلبی چون چین و روسیه قرار دارند.
و سوم اینکه حمله به اوکراین، چین را نیز میتواند تشویق کند که به فکر ضمیمهکردن تایوان به خاک خود بیفتد که به طور تاریخی ادعای مالکیت بر این جزیره را دارد. اگر امریکا نتواند پوتین را در اوکراین مهار کند، جلو تهدید چین برای کشورهایی چون تایوان را که به لحاظ دفاعی به امریکا متکی اند، به سختی گرفته میتواند. از این رو، بحران اوکراین آزمایش مهم برای ایالات متحده و قدرت های اروپایی است که بدون رو در رویی نظامی می خواهند جلو قدرتنمایی روسیه و چین را بگیرند.
فارغ از این که تنبیهات اقتصادی روسیه از سوی امریکا و اروپا تا چه حدی بالای تصمیمات ولادیمیرپوتین تاثیرگذار است، جهان شاهد ظهور روسیه قدرتمند و اعتماد به نفس است و در همین حد اعتبار و توان نظام بین المللی متکی به پشتوانه غرب به شدت زیر سوال رفته است.
ائتلاف روسیه با چین و کشورهای امریکای لاتین، در بازهای از تاریخ نقاط عطف جنگ سرد به شمار آمدند. تکرار این ائتلافها، حاکی از تلاش مجدد روسیه، در مهار سیاستهای هژمونیک امریکا و تکمیل سیاستهای ناتمام خروشچف در دوران جنگ سرد است. گمانی که اگر به واقعیت بدل شود، احتمال تغییر نظم نسبتا پایدار بینالملل و حتی وقوع یک جنگ تمام عیار را به همراه خواهد داشت.
اوکراین از نظر جیوپلیتیک مرز حائل میان دو بلوک شرق و غرب محسوب میشود. اقتدار غرب در قالب ناتو به مرزهای غربی اوکراین ختم شده و قدرت پهناور روسیه در تداوم مرزهای شرقی این کشور آغاز میشود.
از لحاظ راهبردی، در طول چهار قرن گذشته، اوکراین به عنوان دیوار دفاعی و سنگرگاه روسیه در مقابل غرب عمل کرده است. دیواری که با پیوستن اوکراین به ناتو فروخواهد پاشید و دومین دیوار فروریخته اقتدار روسیه، بعد از دیوار برلین خواهد بود.
البته اوکراین به دلایل متعدد دیگری، از جمله اقتصادی و فرهنگی نیز، عمق استراتژیک روسیه محسوب میشود. به نوعی که بیشتر نظریه پردازان باور دارند که روسیه با اوکراین یک قدرت جهانی محسوب شده و بدون اوکراین محدود به یک قدرت منطقهای میماند. به همین روی میتوان گفت اوکراین در نوک تقابل روسیه و پیمان اتلانتیک شمالی قرار دارد و همین امر مستدل سیاستهای قاطع و ایستاده تا پای جنگ پوتین در قبال اوکراین است.
تا جایی که برای اولین بار بعد از فروپاشی دیوار برلین، دو نیروی متخاصم دیرینه، با ماشههای کشیده رویاروی یکدیگر قرار گرفته اند. در واقع بعد از سه دهه، یک بار دیگر روسیه در سودای بهدست آوردن دوباره ابهت دهه هشتاد و امریکا با خیال ایفای نقش یک قدرت هژمون، رعشه بر عرشه نظم نسبتا با ثبات نظام بینالملل انداختهاند.
در حالیکه جو بایدن با پشتوانه ناتو بر تعداد نیروهای مستقر و آمادهباش در اروپای شرقی میافزاید، ولادیمیر پوتین بهدنبال یارگیری در خاور دور، به چین سفر میکند و بعد از بیست سال سردی در روابط با پاکستان، از نخست وزیر این کشور دعوت رسمی کرده و آماده میزبانی از عمران خان میشود.
شواهد امر از قطببندی مجدد نظام بینالملل در دو دسته شرق و غرب خبر میدهد. در سفر اخیر پوتین به چین، مسکو و بیجینگ در بیانیهای مشترک، بر جبهه کشورهای غربی تاختند و از اتحاد سخن گفتند. روسیه از توسعه طلبیهای ارضی چین در دریای جنوبی حمایت کرد و چین در مقابل، مواضع روسیه در بحران اوکراین را تایید کرد.
انتشار این بیانیه مشترک میان دو کشور روسیه و چین در ۴ فبروری، یادآور ارتباط نزدیک امریکا و چین در ابتدای شکلگیری جنگ سرد است. نقش بارز و غیرقابلانکار چین در شکلدهی به نقاط عطف تاریخ، حاکی از احتمال رخدادی پررنگ در مناسبات قدرتهای اول جهان است.
چین با امضای معاهدهای به ارزش ۱۱۷ میلیارد دالر برای خرید گاز از روسیه، خاطر متحد استراتژیک خود را از تداوم فروش گاز آسوده کرد، تا نگرانی از دست دادن ۴۰ درصد از بازار گاز اروپا، مانع اعمال سیاستهای توسعه طلبانه روسیه در مقابل غرب نشود؛ چرا که بایدن مشخصا تهدید کرده است که در صورت تداوم سیاستهای توسعهطلبانه روسیه و حمله به اوکراین، مجوز بهره برداری از نورد استریم ۲ را صادر نخواهد کرد. خط لوله انتقال گاز روسیه به اروپا که با گذشت یک سال از تکمیل آن، به علل سیاسی و تقابلهای دو بلوک، تاکنون به مرحله بهرهبرداری نرسیده است.
دومین رخداد تداعیگر جنگ سرد، تلاش پوتین برای استحکام روابط با کشورهای امریکای لاتین است. به طور کلی رییسجمهور روسیه همیشه مدافع دولتهای منزوی و مطرود بینالملل بوده است. اینبار اما این تعاملات ماهیت متفاوتی دارد.
سفر رئیس جمهور برازیل به روسیه در اوج تنشهای غرب و روسیه، حاکی از پیوستن این کشور به جبهه شرق و قرار گرفتن در مقابل امریکاست. مشابه این رخداد در جنگ سرد با اتحاد نظامی کیوبا با شوروی سابق شکل گرفت. اتحادی که به نفسگیرترین تقابل جهان در رویارویی موشکی ۱۳ روزه امریکا و روسیه منجر شد.
در بحران موشکی ۱۹۶۲ کیوبا، سیاستهای روسیه در تظاهر به آمادگی حملات پیشدستانه، عامل مهار مانور نظامی امریکا در ترکیه شد. امروز اوکراین جایگزین ترکیه شده و برازیل جای کيوبا را در تقابل نظامی دو بلوک غرب وشرق پر میکند.
حال یک بار دیگر گویی در نقطه تکرار رویدادهای مخوف تاریخ معاصر ایستادهایم. هنری کسینجر سیاستمدار چینشناس امریکایی، مکررا نسبت به وقوع جنگ سرد دوم هشدار داده است؛ جنگی که در مقایسه با شکل سابق به مراتب مخربتر است.
با در نظر داشت قدرت نیروی هستهای پنج کشور جهان، بشر در حال حاضر به قدرت جنگافزاری مخربی دست یافته است که ۷۵ سال پیش و در آستانه جنگ سرد، حتی در مخیلهاش نمیگنجید و این دقیقا همان عاملی است که توهم سرد بودن قطببندی دوباره نظام بینالملل را رد میکند.
اینبار و در صورت مواجهه نظامی قدرتهای اتمی، جهان تنها به اندازه فشردن یک کلید با فاجعه مطلق فاصله دارد و این حد از آسیبپذیری بشر در مقابل دشمنی تنها ۵ نفر، در طول تاریخ تمدن ۵ هزار ساله انسان بیسابقه بوده است.