رئیس پیشین امنیت ملی افغانستان
در ادامه بررسی پیامدهای بازگشت طالبان به قدرت، در این نوشتار به ارزیابی مهارتهای متعدد و پیچیدهای پرداخته میشود که گروههای هراسافگن در افغانستان استفاده کردهاند؛ تروریستهای کارکشته و ماهری که بعید است اکنون به زندگی عادی و معاش کارمندی و کارگری در جامعه تن دهند.
ارزیابیهای استخباراتی در سالهای اخیر، بهویژه دو سال گذشته نشان میدهد که گروههای تروریستی در افغانستان، با مشکل کمبود نیروهای انسانی و متخصص اسلحه و بمبهای دستساز مواجه نیستند. در حال حاضر هزاران نفر بهگونه تاکتیکی برای ساخت آلات انفجاری تعبیهشده آموزش دیدهاند که میتوانند امنیت و ثبات کل منطقه و فراتر از آن را به مخاطره اندازند.
آنها در انتقال و ساخت انواع مختلف مواد منفجره و راهاندازی حملات پیچیده شهری، در پاکستان آموزش دیده بودند تا برای نیروهای امنیتی افغان و قوای ائتلاف در دوره جمهوریت افغانستان مشکل ایجاد کنند. حملات انتحاری و انفجاری، ستون فقرات طالبان را در جنگ علیه نیروهای افغان و قوای ائتلاف تشکیل میداد. آنها فقط در چند سال اخیر قادر به رویارویی با قوای ائتلاف و نیروهای افغان بودند، زمانیکه نیرو های افغان عناصر عمده حامی خود به شمول سرنوشتسازترین آن که حمایت هوایی بود، را از دست دادند.
نقل بخش مطالعه موردی از محتوای پرونده فردی بهنام انجنیر شریف، باشنده ولسوالی سیدآباد ولایت میدان وردک و همراهانش مصداق این مدعاست: انجنیر شریف و دیگر اعضای شبکه مربوطهاش با راهنمایی یک مرد جوان بهنام نصرت بهیر فعالیت میکردند که بهطور دوامدار به پاکستان و ولایت میدان وردک در رفت و آمد بود. این گروه در پس بعضی از مرگبارترین حملات انتحاری و انواع حملات موتربمب در وسایط باربری در افغانستان قرار داشت. از جمله، حمله انتحاری موتربمب در برابر سفارت آلمان در کابل به تاریخ ۳۱ می سال ۲۰۱۷ که منجر به کشته و زخمی شدن ۸۰۰ غیرنظامی شد. همچنین حمله به پیمانکار امنیتی بریتانیایی (G4S)، کار این گروه بود. همه اعضای گروه به استثنای نصرت بهیر که به کویته فرار کرد، بازداشت شدند.
انجنیر شریف و همراهانش پیش از اینکه هسته فعالیتشان را در تنگی سید آباد ولایت میدان وردک به منظور انجام این حملات تروریستی ایجاد کنند، در کمپها و مدرسه آموزشی واقع چمن پاکستان آموزش دیده بودند. انجنیر شریف و همراهانش در میان پنج هزار زندانی طالبان که به اساس وعده ایالات متحده امریکا در پیمان دوحه عملی شد، رها شدند.
بسیاری از این سازندگان بمبها، سالهای متمادی از وقت و انرژیشان را صرف فراگیری این مهارت و عملی کردن آن علیه مردم افغانستان کردند. بیشتر آنها باید جغرافیای جدیدی را در کشورهای منطقه، بهمنظور عملی کردن اندوختههای خود جستجو کنند و برگشت به زندگی عادی برای آنها جذابیتی ندارد.
اطلاعات از درون طالبان میرساند که این افراد حاضر نیستند منحیث مامور وزارتخانهها با دو صد دالر معاش، وظیفه اجرا کنند.
بدون شک، ردپای این افراد و مهارتهایشان را میتوان در افزایش حملات انتحاری توسط تحریک طالبان پاکستان و سایر گروههای نوظهور تروریستی دید که تلفات سنگینی برای نظامیان پاکستانی نیز در پی داشته است.
گروههای تروریستی یک مکانیزم شریکسازی مهارت ها با یکدیگر دارند. این مساله میتواند مایه نگرانی بزرگی برای منطقه باشد، زیرا گروههای هراسافگن که به دنبال اهداف خویش در کشور های مربوطهاند، بهطور حتمی این افراد ماهر و کارکشته را برای راه اندازی عملیاتها در آینده استخدام میکنند، یا حداقل از شیوهها و دانش حرفهای آنها میآموزند.
این مورد به گونه منسجم در جنگ سوریه دیده شده است. در آن کشور درگیر جنگ داخلی، هراسافگنان از بمبسازان عراقی یاد میگیرند. در آسیای میانه نیز نمونههایی از این مساله صدق میکند. بسیاری از بمبسازان، پول و تسهیلات بیشتری در ازای مهارتشان بهدست میآورند.
اکنون که نیروهای بینالمللی از افغانستان بیرون شدهاند و حکومت در این کشور بهدست گروه طالبان افتاده است، به طور حتمی اين افراد در نبود یک دلیل جذاب برای جنگ در افغانستان، همدست دیگر گروههای تروریستی شده و در جنگهای منطقهای اشتراک میکنند.
بخش قبلی این نوشتار:
تروریسم بینالمللی در قلمرو طالبان؛ چند گروه تروریستی در افغانستان حضور دارند؟
این گروهها عبارتند از: القاعده و شاخه مربوطاش، تحریک اسلامی ازبیکستان، انصارالله تاجیکستان، نهضت اسلامی تاجیکستان، تحریک اسلامی ترکستان شرقی، دولت اسلامی ولایت خراسان، تحریک طالبان پاکستان به اضافه شاخههای کوچک مربوطهاش، لشکر طیبه و جیش محمد.
همه این گروهها توسط طالبان در افغانستان میزبانی میشوند و فعالیت دارند. شایان ذکر است که کشته شدن ایمن الظواهری، رهبر القاعده به تاریخ ۳۱ جولای ۲۰۲۲ در قلب کابل روی داد، در مکانی که مربوط به سراج الدین حقانی میشود. این مثال نمایانگر میزبانی طالبان از گروههای تروریستی و فراهم آوری پناهگاه به آنها در افغانستان است.
گروههای دیگری مربوط به پاکستان مانند سپاه صحابه، لشکر جنگوی، حزب المجاهدین و البدر نیز در عملیاتهایی متعدد در داخل افغانستان دخیل بودهاند. آنچه روشن است تغذیه این گروهها از یکدیگر است، به نظر میرسد که گروههای تروریستی به آرمانهای جهادی شان در افغانستان دست یافتهاند، جاییکه نه تنها توسط طالبان تحت پیگرد قرار نمیگیرند بلکه برعکس، آرامش مییابند. حزب التحریر از این بحث خارج شده است چون با وجود اندیشه افراطی اعضای گروه همواره تلاش میکنند تا از راه دعوت و مسالمتآمیز نظامها را تغییر دهند و به خشونت کمتر علاقه نشان میدهند.
گروههای تروریستی دیگری نیز هستند که هر از گاهی ظاهر میشوند ولی اینها انشعابی متشکل از اعضای ناراضی گروههای بزرگ فوق الذکر اند که بعد از مدتی تضعیف و از میان میروند، یا بعضاً هم با گروه دیگر ادغام میشوند. به عنوان مثال، تحریک اسلامی ازبیکستان یک دستگاه رادیویی را تحت نام جندالله در مناطق قبائلی تحت اداره فدرال پاکستان فعال کرده بود که بعداً این نام به گونه اشتباهی به یک گروه دیگر نسبت داده شد. در حقیقت جندالله وجود نداشت. تغییر دادن نام برای بعضی از گروهها به یک روش معمول مبدل شده بود تا از این طریق حواس جمعی را منحرف کرده و سردرگمی عمدی ایجاد کنند.
این گروه ها آجنداها و اهداف مشخص خود را در کشورهای مربوطه دارند. به استثنای گروههای پاکستانی مانند لشکر طیبه، جیش محمد و دیگرانی که به مقصد تعمیل و تداوم پالیسیهای پاکستان در کشمیر فعالیت دارند، سایر گروهها چیزی کمتر از تطبیق شریعت در کشورهای مربوطه، مشابه به تفسیر دینی طالبان افغانستان، نمیخواهند. این جنگجویان به این انگیزه و آرمان شان شدیداً متعهد بوده و با هر هزینهای آنرا دنبال میکنند.
مفکوره تداوم جهاد جهانی توسط شبکه القاعده در میان اعضای رهبری گروههای تروریستی بصورت دوامدار تبلیغ و تقویت میشود. بزرگترین سهمی که شبکه القاعده با این گروهها دارد، نه منابع انسانی است، نه مواد جنگی و نه هم بودجه، بلکه ارایه مفکوره جهاد جهانی است. این شبکه برای شان دیدگاهی ارایه میدهد که آنها با عمق قلب آنرا میپذیرند.
بعد از عملیاتی که در آن اسامه بن لادن در ۲ می ۲۰۱۱ در ابیتآباد پاکستان کشته شد، شبکه القاعده عمداً نقش آرام تا حدی غیر فعال را اختیار کرد. حمله بزرگی انجام نداد و طوری ظاهر شد که دولت اسلامی در مسیر رهبری این جبهه پیشی گرفت. لیکن این شبکه خاموشانه توسعه یافته و در جهت گسترش نفوذش در میان دیگر گروه ها سرمایه گذاری کرد و از طریق این جریانها اهداف بزرگش را دنبال کرد، رهبری شان را از آسیبهای احتمالی دیگر حفاظت کرد و در عین حال نقش رهبریاش را نیز حفظ کرد.
بنابراین، بطور واقعی تاثیر گذاری و اهداف القاعده در میان گروههایی که طی سالها پرورش داده است، آشکار است. در حال حاضر این شبکه منحیث یک مرکز ثقل عمل کرده تا وحدت را در میان گروههای خارجی حفظ کرده، نقش رابط را با طالبان دارد،دمنازعات داخلی و اختلافات میان طالبان را مدیریت کرده و منحیث مشاور به آنها عمل میکند، بدون اینکه توجه غرب را به خویش جلب کند. این شبکه مستدام به تمام گروهها به شمول طالبان خاطر نشان میکند که این مرحله در تاریخ یک فرصت بینظیر برای تمام گروههای ذینفع است و این فرصت نباید بنابر دلایل کوچک مانند تضادهای قومی بین طالبان و یا منافع اقتصادی نابود شود.
از آنجا که گروههای هراسافگن اهداف و ایدئولوژی مشترکی دارند، برای جنگجویانشان تغییر دادن گروهها و جناحها یک امر بسیار معمول است. این مورد طی پروندههای پژوهشی و نمونههای متعدد برجسته شده است. به عنوان مثال، شیخ حسیب لوگری با سابقه لشکر طیبه به حیث سومین امیر داعش خراسان پس از حافظ سعید اورکزی و سعید باجوری منسوب شد. او طی حمله هواپیمای بیسرنشین ایالات متحده به تاریخ ۲۷ اپریل ۲۰۱۷ در ولایت ننگرهار کشته شد.
اسلم فاروقی، تبعه پاکستان وظیفهاش را منحیث یکی از جنگجویان پائین رتبه در حرکت المجاهدین آغاز کرد و بعد با تیتیپی همکاری داشت تا بالاخره بصفت امیر داعش خراسان تعیین شد. اعجاز احمد، تبعه دیگر پاکستان وظیفهاش را در البدر آغاز کرد، بعداً به القاعده پیوست و متعاقب آن با طالبان افغان یکجا شده و بالاخره به داعش خراسان پیوست که در آن زمان همراه با اسلم فاروقی رهبر این گروه توسط ریاست عمومی امنیت ملی در ولایت قندهار دستگیر شدند.
ثناالله مشهور به شهاب المهاجر یکی دیگر از فعالین شبکه حقانی به حیث رهبر داعش خراسان تعین شد. دوست نزدیکش صلاح الدین متولد ولسوالی پغمان ولایت کابل که رابطه مشابهی با شبکه حقانی داشت، جانشین شیخ عمر کنری که قبلأ توسط ریاست عمومی امنیت ملی بازداشت شده بود، به حیث رئیس هستههای منطقهای داعش تعیین شد. شیخ عمر کنری حین اقدام به فرار از بازداشتگاه بگرام توسط یکی از محافظان امنیتی آنجا در ۱۵ آگست کشته شد.
این در حالی بود که طالبان با بازگشت به کابل تمام زندانیان به شمول چهار هزار عضو داعش خراسان، صد ها تن اعضای گروههای هراس افگن خارجی را رها کردند، البته جدا از این رقم بیشتر از هشت هزار تن جنایتکاران دخیل در قضایای عمده مانند اختطاف، قتل و سرقتهای مسلحانه نیز از جمله رها شدگان اند. اکثریت عظیم این افراد در آزادی به سر برده و در داخل و خارج از افغانستان فعال اند.
مثال های فوق به عنوان مشت نمونه خروار این نقطه را روشن میکند که نمیشود میان گروه های هراس افگن مرز مشخصی ترسیم کرد. آنها احتمالا نامهای متفاوت داشته باشند و یا با نوع ایدیولوژی اندک متفاوت ظاهر شوند ولی یک هدف مشترک را دنبال میکنند. این جنگجویان به بسیار راحتی تغییر عضویت داده و دانش، تجارب و مهارت های شان را با یکدیگر شریک میکنند. تبادل و جریان اطلاعات و شریکسازی مهارت ها در میان گروههای هراس افگن با نهایت موثریت و سریع و آسان صورت میگیرد، به خصوص با موجودیت گسترده شبکههای پیام رسان مانند تلگرام.
بازگشت طالبان بعد از ۲۰ سال پناهگزینی درزیر زمینیهای محافظت شده و مورد حمایت سازمان اطلاعات و ارتش در پاکستان، به سایر گروههای تروریستی خارجی قوت قلب و جسارت در عمل بخشیده است. آنها بیشتر از هر زمانی مطمین و صبور به نظر میآیند، درس بسیار واضح گرفته اند و آن این که فقط نیاز است با اراده به پیش روند. آینده برای شان طوری که به طالبان واقع شد، وضعیت دلخواه شان را ایجاد خواهد کرد. طالبان و گروههای تروریستی بینالمللی حالا کشوری را در کنترول دارند که در آنجا با مصونیت تمام زندگی کرده، بدون اینکه عجله یی در کار باشد به تدریج و آهسته به سوی هدف نهایی میتوانند حرکت کنند.
گروههای تروریستی خارجی علاوه بر مصونیت در افغانستان تحت کنترول طالبان، همچنین دسترسی به کانال های نامشروع درآمد، شامل کشت و قاچاق مواد مخدر، غارت منابع طبیعی افغانستان و حمایت مالی طالبان داشتهاند.
آخرین ارزیابی اطلاعاتی نشان میدهد که گروه های تروریستی خارجی با استفاده از آزادی عمل و مصونیت در افغانستان در قالب هویتهای جدیدی عرض وجود کنند. این مسله با دو هدف صورت میگیرد:
به این ترتیب پیشبینی میشود که به زودی از بطن تحریک اسلامی اوزبیکستان حد اقل دو گروه جدید به علاوه شعبه قبلی آن که کتیبه امام بخاری تحت رهبری جمعه بای است، زاده شود. در عین زمان شاخه جدید تحریک اسلامی ترکستان شرقی فعالیتش را تحت فرماندهی قاری فرقان که یکتن از فرماندهان شناخته شده این تحریک در ولایت بدخشان افغانستان است، آغاز خواهد کرد. از آنجا که قاری فرقان در بدخشان – یگانه ولایت هممرز با چین، همراه با ۳۵۰ تن از جنگجویانش تحت حمایت فرماندهان محلی فعال است، به نظر میرسد که حرکت جدید در مطابقت با پالیسی های این گروه برای تهدید جدی علیه حکومت چین است.
یکی از اهداف عمده تحریک اسلامی ترکستان شرقی در گذشته این بود تا برای دهلیز اقتصادی چین - پاکستان مشکل ایجاد کند. اطلاعات استخباراتی بیانگر همکاری این گروه با دیگر گروههای محلی به منظور راه اندازی حملات به هدف متوقف سازی این پروژه بود. توانمند سازی قاری فرقان و گروههای مربوطهاش نشان دهنده نیت این گروه برای ایجاد چالش های جدید برای اتصال اقتصادی چین و تاجیکستان از طریق راههای نزدیک به ولایت بدخشان است.
همچنین، از وجود حرکت انصار الله تاجکستان گروه جدیدی بنام تحریک طالبان تاجیکستانی که قبلا اسم بیمسما تعریف شده بود، وارد عمل خواهد شد، گروه بیسابقهای متشکل از اتباع ترکمنستان که سالهای گذشته هویت اصلی شان را کتمان کرده و در کنار حرکت اسلامی اوزبیکستان فعالیت میکردند، نیز عرض وجود میکند. به این ترتیب تحریک طالبان پاکستانی به شاخههای مختلف اما با اهداف و استراتیژی مشابه با استفاده از خاک افغانستان علیه کشورهایشان به جنگ ادامه میدهند.