دادگاه لاهه چگونه نتانیاهو و وزیر دفاعش را تحت پیگرد قرار میدهد؟
احکام بازداشت صادر شده این هفته از سوی دیوان کیفری بینالمللی برای رهبران اسرائیل و حماس، به اتهام جنایاتی که گفته میشود آنها در غزه مرتکب شدهاند، اطلاعات مهمی درباره دامنه صلاحیت این دادگاه و محدودیتهای قدرت آن ارائه میدهد.
نیویارک تایمز در یادداشتی، به آنچه درباره دامنه حقوقی این دادگاه باید دانست و تلاش آن برای بازداشت بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل؛ یوآو گالانت، وزیر دفاع پیشین او؛ و محمد ضیف، رهبر شاخه نظامی حماس، که ممکن است زنده نباشد، پرداخته است.
چرا دادگاه مدعی صلاحیت در این پرونده است؟
بیش از ۱۲۰ کشور به معاهده بینالمللی موسوم به اساسنامه رم پیوسته و عضو این دادگاه هستند.
این دادگاه که در شهر لاهه هالند مستقر است، بیش از دو دهه پیش برای رسیدگی به جنایات علیه بشریت، جنایات جنگی، نسلکشی و جنایت تجاوز تاسیس شد.
این دادگاه، نتانیاهو و گالانت را به استفاده از گرسنگی بهعنوان یک ابزار جنگی، در کنار سایر اتهامات، در درگیری با حماس در غزه متهم کرده است.
دادگاه همچنین محمد ضیف، طراح اصلی حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳ در اسرائیل، را به جنایات علیه بشریت، شامل قتل، شکنجه، خشونت جنسی و گروگانگیری، متهم کرده است.
کشورهای قدرتمند از جمله روسیه، ایالات متحده و چین، صلاحیت این دادگاه را به رسمیت نمیشناسند.
این کشورها اساسنامه رم را تصویب نکردهاند، احکام بازداشت بینالمللی صادره از سوی این دادگاه را رعایت نمیکنند و شهروندان خود را برای محاکمه به این دادگاه تحویل نمیدهند.
اسرائیل، عضو دادگاه کیفری بینالمللی نیست. اما فلسطین که ۱۴۶ کشور از ۱۹۳ کشور عضو سازمان ملل، آن را به عنوان یک کشور مستقل، به رسمیت میشناسند از اپریل سال ۲۰۱۵، به عضویت این دادگاه درآمده است.
این عضویت پس از آن ممکن شد که مقامات تشکیلات خودگردان فلسطین که بخش بزرگی از کرانه باختری را کنترول میکنند، به معاهده رم پیوستند.
اگرچه غزه از سال ۲۰۰۷ تحت کنترول حماس قرار دارد و این گروه شبهنظامی تابعیت خود از دولت فلسطین را نمیپذیرد، دادگاه حکم داده است که با توجه به پیوستن فلسطین به اساسنامه رم، این دادگاه صلاحیت رسیدگی به اراضی فلسطینی شامل غزه، کرانه باختری اشغالی و بیتالمقدس شرقی را دارد.
دیوید شفر، سفیر پیشین ایالات متحده و مذاکرهکننده ارشد اساسنامهای که این دادگاه را تاسیس کرد، در این باره به نیویورک تایمز گفت «میتوان گفت اقدامات حماس کاملا در معرض صلاحیت دیوان کیفری بینالمللی قرار میگیرد، زیرا حماس نقش خود را بهعنوان مقام حاکم در بخشی از دولت فلسطین نشان داده است و با چنین قدرتی مسئولیت همراه است، از جمله مسئولیت برای ارتکاب جنایات فجیع.»
یکی از نکات مهم درباره قدرت دادگاه کیفری بینالمللی این است که صلاحیت آن میتواند فراتر از کشورهای عضو گسترش یابد.
اساسنامه رم به شورای امنیت سازمان ملل متحد اختیار میدهد که بر اساس منشور سازمان ملل، جنایات فجیعی را که در هر کشوری، چه عضو این دادگاه باشد و چه نباشد، رخ داده است، برای تحقیق به این نهاد حقوقی ارجاع دهد.
ارجاعی که دو بار انجام شده است. شورای امنیت در سال ۲۰۰۵ به دلیل وضعیت انسانی در دارفور، سودان را به این دادگاه ارجاع داد و در سال ۲۰۱۱ نیز لیبیا را به دادگاه ارجاع کرد، با وجود اینکه هیچکدام از این کشورها عضو این دادگاه نیستند.
کارشناسان میگویند با توجه به تنشهای کنونی میان پنج عضو دایمی شورای امنیت (بریتانیا، چین، فرانسه، روسیه و ایالات متحده)، بعید است که شورا در آینده نزدیک، به اتفاق آرا مقامات هیچ دولتی را برای پیگرد قانونی به دادگاه معرفی کند.
شفر با اشاره به همین مساله به نیویورک تایمز گفت «با توجه به وضعیت ناکارآمد شورای امنیت سازمان ملل در سالهای اخیر، بعید است که هرگونه پیشنهاد ارجاع خاصی در هر نقطهای از جهان بتواند از وتوی یکی از اعضا شورا، جان سالم به در ببرد.»
آیا دادگاه سعی کرده است رهبران کشورهای غیرعضو را تحت پیگرد قرار دهد؟
روسیه عضو این دادگاه نیست، اما در سال ۲۰۲۳، دادگاه حکم بازداشت ولادیمیر پوتین، رییسجمهور روسیه را به دلیل حمله روسیه به اوکراین صادر کرد.
اوکراین هنوز عضو این دادگاه نیست اما به دادگاه صلاحیت داده و از آن دعوت کرده است تا درباره این حمله و جنایات روسیه تحقیق کند. اوکراین در مسیر عضویت در این دادگاه تا سال ۲۰۲۵ قرار دارد.
این دادگاه همچنین برای عمر حسن البشیر، رئیسجمهور سابق سودان، و معمر قذافی، رهبر پیشین لیبی، احکام بازداشت صادر کرده است. هیچکدام از این کشورها عضو این دادگاه نیستند و پرونده این دو کشور به درخواست شورای امنیت به این دادگاه ارجاع داده شد.
در سال ۲۰۱۷، دادستان وقت این دادگاه تحقیقاتی را درباره اتهامات جنایات جنگی در افغانستان، از جمله جنایاتی که ممکن است امریکاییها مرتکب شده باشد، آغاز کرد.
در واکنش، واشنگتن تحریمهایی را علیه فاتو بنسودا، دادستان ارشد وقت دادگاه، اعمال کرد و ویزای او را لغو کرد. دادگاه بعدا این تحقیقات را متوقف کرد.
آیا دادگاه میتواند احکام بازداشت را اجرا کند؟
در حالی که بهصورت نظری، دامنه این دادگاه میتواند تقریبا جهانی باشد، قدرت آن در نهایت در دست کشورهای عضو آن است.
این دادگاه نمیتواند افراد متهم به جنایات را غیابا محاکمه کند و هیچ سازوکاری برای وادار کردن متهمان به حضور در دادگاه ندارد.
این دادگاه به کشورهای عضو تکیه میکند تا به عنوان اجراکنندگان احکام دادگاه عمل کرده و مظنونان را که برای آنها حکم جلب صادر شده، بازداشت کرده و برای محاکمه به محضر دادگاه در لاهه منتقل کنند، با این حال، همه کشورهای عضو به این توافقنامه پایبند نیستند.
هنگری عضو این دادگاه است اما ویکتور اوربان، نخستوزیر این کشور، روز جمعه گفت نخستوزیر اسرائیل را برای بازدید از کشورش دعوت کرده است و افزود که او وظیفه رسمی خود برای اجرای حکم بازداشت دادگاه را نادیده خواهد گرفت.
در ماه سپتامبر سال جاری هم، ولادیمیر پوتین، به مغولستان، که عضوی دیگر از این دادگاه است، سفر کرد و بیآنکه اقدامی برای بازداشت او صورت گیرد پس از پایان سفر، به کشورش بازگشت.
در یک مورد دیگر هم، عمر البشیر در سال ۲۰۱۵ برای شرکت در نشست اتحادیه افریقا به افریقای جنوبی، که از اعضای دادگاه است، سفر کرد. اما وقتی یک دادگاه محلی اعلام کرد برای بازداشت او به دلیل حکم جلب بینالمللی دیوان، دستور قضایی صادر خواهد کرد، به سرعت از این کشور گریخت.
آنگلا مرکل، صدراعظم پیشین آلمان اعلام کرد که از بازگشت دونالد ترامپ به کرسی ریاستجمهوری ایالات متحده «ناراحت» است.
خانم مرکل پیروزی ترامپ را «چالشی برای جهان» و نفوذ میلیاردرهای فناوری مانند ایلان ماسک را «نگرانی بزرگ» توصیف کرد.
مرکل در مصاحبهای با مجله خبری اشپیگل گفت: «آنچه اکنون در انتظار ما است، واقعاً آسان نیست، زیرا قویترین اقتصاد جهان پشت این رئیسجمهور ایستاده است.»
به گفته مرکل، وظیفه سیاست در نهایت ایجاد تعادل بین منافع شهروندان عادی و قدرتمندان است.
او ادامه داد: «اگر این راهحل نهایی تحت تأثیر شرکتها باشد، چه از طریق سرمایه و چه از طریق قابلیتهای فناوری، این یک چالش بیسابقه برای همه ما خواهد بود.»
مرکل درباره ایلان ماسک گفت: «اگر شخصی مانند او [ماسک] مالک ۶۰ درصد از تمام ماهوارههایی است که در مدار فضا میگردند، این موضوع علاوه بر مسائل سیاسی، باید برای ما نگرانی بزرگی باشد.»
اسپیس ایکس، که مالک آن ایلان ماسک است، ارائهدهنده اینترنت ماهوارهای استارلینک برای شرکتها، سازمانهای دولتی و مصرفکنندگان است و بیش از شش هزار ماهواره در فضا دارد.
مرکل درباره ترامپ افزود: «او کسی است که در سیاست اجازه موقعیتهای برد-برد را نمیدهد، بلکه برنده و بازنده را مشخص میکند.»
مرکل همچنین با اشاره به خاطرات گذشتهاش با ترامپ، از لحظهای نامناسب در کاخ سفید در مارس ۲۰۱۷، زمانی که برای اولینبار با ترامپ دیدار کرد، به عنوان «یک صحنه ناخوشایند» یاد کرد.
پس از دیدار با ترامپ در کاخ سفید، مرکل از او پرسید که آیا میخواهد دست بدهد، ولی ترامپ با دستان بسته به جلو نگاه کرد و هیچ پاسخی نداد.
کوریای جنوبی میگوید که روسیه در ازای اعزام نیروهای کوریای شمالی به جنگ اوکراین، موشکهای پدافند هوایی به پیونگیانگ ارسال کرده است.
مقامات کوریای جنوبی درباره نوع موشکهای پدافند هوایی ارسالشده به کوریای شمالی توضیحی ندادهاند.
شین وونسیک، مشاور امنیت ملی کوریای جنوبی، روز جمعه در یک گفتوگوی تلویزیونی اعلام کرد که روسیه قصد دارد موشکها و تجهیزات دفاعی بیشتری برای تقویت سیستم دفاع هوایی کره شمالی به پیونگیانگ ارسال کند.
لی ایلوو، کارشناس شبکه دفاعی کوریای جنوبی، گفت که روسیه احتمالا موشکهای زمین به هوای دوربرد «اس۴۰۰»، پرتابگرها و سامانههای راداری زمینی را به کوریای شمالی ارسال کرده است. او افزود که کوریای شمالی به تنهایی توانایی ساخت موشکهای زمین به هوای کوتاهبرد را دارد.
موشک «اس۴۰۰» با برد ۴۰۰ کیلومتر، یکی از پیشرفتهترین تسلیحات ضدهوایی روسیه محسوب میشود. اما لی ایلوو یادآور شد که سیستمهای دفاع هوایی روسیه در مقابله مؤثر با حملات پهپادی اوکراین شکست خوردهاند.
پیش از این مقامات کوریای جنوبی از اعزام نیروهای کوریای شمالی به روسیه نیز اطلاع داده بودند.
اوکراین و امریکا نیز حضور نیروهای کوریای شمالی در روسیه را تأیید کردهاند. مقامات امریکایی گفتند که حدود ۱۰ هزار نیروی نظامی کوریای شمالی در روسیه مستقر شدهاند.
روسیه و کوریای شمالی در تاریخ ۲۳ اکتبر پیمان مشارکت راهبردی امضا کردند. طبق این پیمان، اگر هر یک از این دو کشور مورد حمله قرار گیرند، از یکدیگر حمایت خواهند کرد.
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، اخیرا گفت که ممکن است شمار نیروهای کوریای شمالی در روسیه تا ۱۰۰ هزار نفر افزایش یابد.
یک مقام سپاه پاسداران اعلام کرد از پنجم عقرب تاکنون دستکم «۲۶ عضو گروههای تروریستی» در شرق ایران کشته شدهاند.
احمد شفایی، سخنگوی رزمایش عملیاتی شهدای امنیت همچنین گفت در این مدت ۵۰ نفر دیگر به اتهام «عضویت در گروههای تروریستی» بازداشت شدهاند.
به گفته این مقام سپاه پاسداران، برخی از کشتهشدگان ایرانی و برخی دیگر اتباع خارجی هستند.
اطلاعات بیشتری درباره هویت کشتهشدگان منتشر نشده است.
رسانههای ایرانی گزارش دادند که پس از کشته شدن دستکم ۱۰ نیروی ایرانی در پنجم عقرب، عملیات «پاکسازی» در شرق این کشور آغاز شده است.
سخنگوی رزمایش شهدای امنیت جمهوری اسلامی گفت که بنا بر اقتضای شرایط ممکن است نیروهای بیشتری در مناطق مختلف ایران بهمنظور اجرای عملیات پاکسازی مستقر خواهد شد.
در پنجم عقرب امسال ۱۰ نفر از نیروهای نظامی ایران در محور مواصلاتی گوهرکوه شهرستان تفتان در سیستان و بلوچستان کشته شدند.
«جیش العدل» مسئولیت این حمله را به عهده گرفته است.
«جیش العدل» یک گروه مسلح مخالف جمهوری اسلامی است که در مناطق مرزی ایران و پاکستان فعالیت میکند. این گروه عمدتاً از اعضای سنیمذهب و بلوچ تشکیل شده است.
گروه «جیش العدل» به طور معمول مسئولیت حملات در مناطق جنوب شرقی ایران را به عهده میگیرد.
پولیس پاکستان اعلام کرده است که در آستانه تظاهرات برنامهریزی شده حامیان عمران خان، نخستوزیر پیشین، مسیرهای کلیدی اسلامآباد را مسدود میکند.
این دومینبار است که مقامات برای جلوگیری از تجمع هواداران خان چنین محدودیتهایی اعمال میکنند.
پولیس اسلامآباد به شهروندان توصیه کرده است که از سفرهای غیرضروری خودداری کنند.
رسانههای محلی گزارش دادهاند که وزارت داخله پاکستان در حال بررسی تعلیق خدمات تلفن همراه در بخشهایی از کشور در روزهای آینده است.
پولیس معترضان را متهم کرده است که قصد دارند «با چوب و تیر و کمان در تظاهرات شرکت کنند.»
عمران خان، رهبر حزب تحریک انصاف و نخستوزیر پیشین پاکستان، از هواداران خود در داخل و خارج از کشور خواسته است که در اعتراضات گسترده ضدحکومتی شرکت کنند.
وکیل عمران خان تأکید کرده است که این اعتراضات نهتنها در اسلامآباد، بلکه در سراسر پاکستان و حتی خارج از این کشور برگزار خواهد شد.
حکومت پاکستان برای جلوگیری از تجمع حامیان خان، برگزاری هرگونه تجمع پنج نفر یا بیشتر را به مدت دو ماه در اسلامآباد ممنوع کرده است.
مقامات محلی در ولسوالی کرم خیبرپختونخوا روز شنبه تایید کردند که شمار قربانیان درگیریهای فرقهای در این منطقه به ۳۵ نفر افزایش یافته است.
این درگیریها پس از آن آغاز شد که تظاهرات باشندگان کرم در اعتراض به کشته شدن زائران شیعه به خشونت کشیده شد.
سلیم شاه، افسر پولیس محلی در ولسوالی کرم خیبرپختونخوا روز شنبه، سوم قوس، به رسانهها گفت: «تاکنون ۳۵ نفر از هر دو طرف کشته و دهها نفر دیگر زخمی شدهاند.»
ویدیوهایی که از این درگیریها در شبکههای اجتماعی منتشر شده، نشان میدهد که افراد مسلح بازار محلی و برخی از خانهها و ساختمانهای دولتی در این ولسوالی را به آتش کشیدهاند.
این درگیریها در ولسوالی کرم، در نزدیکی مرز افغانستان، اواخر روز جمعه پس از حمله مهاجمان ناشناس به زائران شیعه آغاز شد.
به گفته منابع محلی، پیش از این درگیری، ساکنان کرم تظاهرات گستردهای را در اعتراض به کشته شدن دهها زائر شیعه برگزار کرده بودند. این اعتراضات نیز به خشونت کشیده شد و تنشها در منطقه افزایش یافت.
مقامات محلی به دلیل شدت یافتن خشونتها، محدودیتهایی را بر تردد و خدمات ترانسپورتی اعمال کرده و برخی از مکتبها و کسبوکارها در مناطق پرتنش تعطیل شدهاند.
جاویدالله محسود، یکی از مقامات محلی، اعلام کرد که تلاشها برای تشکیل جرگه قومی به منظور میانجیگری و کاهش خشونتها در جریان است.
حمله مسلحانه روز پنجشنبه به کاروان زائران شیعه در پاراچنار، که منجر به کشته شدن دستکم ۴۲ نفر شد، باعث شعلهور شدن تنشهای قبیلهای و کشیده شدن اعتراضات به خیابانها شده است.
این نخستین بار نیست که خشونتهای قبیلهای در این منطقه مرزی تلفات بر جا میگذارد. اوایل ماه جولای، درگیری دیگری بر سر مالکیت زمین ۴۳ کشته و ۱۸۰ زخمی به همراه داشت.
دور جدید خشونتها در حالی رخ داده که قبایل محلی در اوایل ماه جاری راههای این منطقه را برای بیش از دو هفته مسدود کرده بودند، که این اقدام نیز به پیچیدهتر شدن تنشها منجر شده است.
