با وجود استقبال محتاطانه از سقوط رژیم بشار اسد، بسیاری از کشورها از بازگشت دوباره داعش، درگیریهای فرقهای میان شورشیان افراطگرا و شروع جنگ داخلی دیگر در این کشور نگران اند.
نیروی اصلی شورشیان که به حکومت ۵۰ ساله خاندان اسد پایان داد، هیئت تحریر شام است؛ گروه افراطگرای سنی که پیشتر با القاعده همکاری داشته است.
کشورهای غربی و عربی بیم دارند که شورشیان تحت رهبری هیئت تحریر شام، حکومتی اسلامگرای سختگیر و ناکارآمد در جلوگیری از ظهور مجدد داعش و گروههای تندرو ایجاد کند.
پراکندگی و فقدان برنامه
با وجود تلاش شورشیان برای مدیریت مرحله گذار با همکاری بقایای رژیم اسد، یک دیپلومات ارشد غربی در این باره گفت که شورشیان، به دلیل پراکندگی و نبود برنامهریزی، آمادگی لازم برای اداره کشور را ندارند.
او افزود: «ساختار پیچیده سوریه با اقوام و فرقههای مختلف و پایگاههای قدرت محلی، اداره کشور را به چالشی عظیم تبدیل کرده است.»
این دیپلومات همچنین ابراز نگرانی کرد که هرجومرج در سوریه میتواند زمینه را برای بازگشت گروههای افراطگرا مانند داعش فراهم کند.
داعش در سال ۲۰۱۴ بخشهای وسیعی از سوریه و عراق را تصرف کرده و خلافتی خودخوانده تشکیل داد، اما در سال ۲۰۱۹ توسط ائتلاف به رهبری امریکا شکست خورد و از این مناطق اخراج شد.
جو بایدن، رئیسجمهور امریکا، روز یکشنبه از سقوط رژیم بشار اسد استقبال کرد اما هشدار داد که این رویداد، لحظهای «سرشار از خطر و عدم اطمینان» است.
رقابت میان شورشیان
اپوزیسیون سوریه طیف وسیعی از گروهها، از جمله گروههای میانهرو مانند ارتش ملی سوریه تا عناصر جهادی در هیئت تحریر شام را شامل میشود که هرکدام دیدگاه خاص خود را برای آینده سوریه دارند؛ برخی از دموکراسی سکولار سخن میگویند و برخی دیگر حکمرانی اسلامی را ترجیح میدهند.
عبدالعزیز الساجر، رئیس مرکز پژوهشهای خلیج فارس، گفت: «هرکدام از این گروههای شورشی تلاش میکنند برتری پیدا کنند و قدرت را بهدست گیرند. همه فکر میکنند میتوانند بشار اسد دیگری باشند و هرکدام وفاداری خود را به کشورهای خارجی تامینکننده منابع مالیشان نشان میدهند.»
او افزود: «اگر تلاشهای سازمان ملل یا کشورهای منطقه برای متحد کردن این گروهها صورت نگیرد، آنها درگیریهای شدیدی خواهند داشت.»
نیروهای تحت حمایت ترکیه در شمال سوریه تسلط دارند، در حالی که گروههای کرد همسو با ایالات متحده، مانند نیروهای دموکراتیک سوریه، بر مناطق شمال شرقی حاکم اند.
در نشانهای از تنش میان این گروهها، ارتش ملی سوریه تحت حمایت ترکیه، مناطقی از جمله شهر تلرفعت را در جریان حمله اخیر از نیروهای کرد تصرف کرد. یک منبع امنیتی ترکیه روز یکشنبه اعلام کرد که شورشیان وارد شهر منبج شده و نیروهای کرد را به عقب راندهاند.
انتقالی منظم یا هرجومرج
با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند که انتقالی منظم همچنان ممکن است. آنها به نهادهای دولتی منظم در دمشق اشاره میکنند که همچنان توانایی انجام وظایف خود را دارند.
همچنین، تجربه شورشیان در اداره مناطقی که طی بیش از یک دهه در اختیار داشتهاند، نشان میدهد که آنها میتوانند حکومت کنند. ائتلاف شورشی به رهبری هیئت تحریر شام هنگام تصرف حلب، دومین شهر بزرگ سوریه، بهطور خاص تلاش کرد اعضای نیروهای امنیتی را مورد عفو قرار دهد و وعده داد که اقلیتها در این مناطق مصون خواهند بود.
حسن حسن، کارشناس گروههای اسلامگرا در خاورمیانه، گفت: «در میان اقلیتها نگرانیهایی وجود دارد که اکنون شورشیان دمشق را تصرف کردهاند.»
او افزود: «هنوز مشخص نیست چه اتفاقی خواهد افتاد، بهویژه در زمینه تاثیرات دینی و نحوه تحول قوانین اسلامی.»
تحقیر ایران و روسیه
ایران و روسیه که طی ۱۳ سال با حمایتهای نظامی و مالی رژیم اسد را سرپا نگه داشته بودند، اکنون با پیامدهای گسترده سقوط ناگهانی او مواجهاند.
مسکو که به اسد و خانوادهاش پناه داده است، دو پایگاه نظامی اصلی در سوریه دارد که مهمترین جای پای روسیه در خاورمیانه محسوب میشود. پایگاه دریایی طرطوس، در دریای مدیترانه، نقطهای کلیدی برای انتقال پیمانکاران نظامی به افریقا و بازگشت از آن بهشمار میرود.
ناکامی کرملین در جلوگیری از سقوط سریع اسد، محدودیتهای قدرت روسیه در بحبوحه جنگ اوکراین را نمایان کرد و نفوذ بینالمللی این کشور را کاهش داد.
اسوشیتدپرس نوشت که سقوط سریع اسد، ضربه سنگینی به پوتین وارد کرد، آن هم در شرایطی که او آماده تعامل با حکومت جدید امریکا برای پایان دادن به جنگ اوکراین میشد. بسیاری از ناظران معتقدند که از دست دادن تنها متحد روسیه در خاورمیانه، اعتبار جهانی کرملین را تضعیف کرده و ممکن است موضع پوتین را در مذاکرات احتمالی بر سر اوکراین ضعیفتر کند.
برای تهران، اتحاد با اسد که از اقلیت شیعه علوی بود، اهرمی استراتژیک در خاورمیانهای عمدتا سنیمذهب و بدبین به ایران بهشمار میرفت.
فروپاشی رژیم اسد، «محور مقاومت» را متلاشی کرد و توانایی تهران در حفظ ارتباط با گروههای نیابتی خود بهویژه حزبالله در لبنان را تضعیف کرد. یک مقام ارشد ایرانی روز دوشنبه به رویترز گفت که تهران تماسهای مستقیم با شورشیان برقرار کرده است تا از «اقدمات خصمانه» جلوگیری کند.
جاناتان پانیکاف، معاون سابق اطلاعات ملی امریکا برای خاورمیانه گفت که سقوط بشار میتواند بازسازی تسلیحات حزبالله را دشوارتر کند و احتمال حفظ آتشبسی را که ماه گذشته با اسرائیل توافق شد، افزایش دهد.
این دو منبع گفتند که شورشیان مخالف سوریه پس از ۱۳ سال جنگ داخلی، فرصتی را احساس کردند تا بشار اسد، رئیسجمهور سوریه را از قدرت کنار بزنند.
این عملیات که تقریباً دو هفته پیش آغاز شد، با موفقیت سریع در دستیابی به هدف اولیه خود، تصرف دومین شهر بزرگ سوریه، حلب، تقریباً همه را غافلگیر کرد. در کمتر از یک هفته، اتحاد شورشیان از حلب به دمشق رسید و روز یکشنبه به پنج دهه حکومت خانواده اسد پایان داد.
پیشروی برقآسای شورشیان متکی بر یک همترازی تقریباً کامل از نیروهای زبده مخالف اسد بود: ارتش او روحیهاش ضعیف و خسته شده بود. متحدان اصلی اسد، جمهوری اسلامی و حزبالله لبنان، به دلیل درگیری با اسرائیل به شدت تضعیف شدند. و دیگر حامی نظامی کلیدی او، روسیه، درگیر اوکراین بود و علاقهای به درگیر شدن در سوریه نداشت.
این منابع که یک دیپلومات در منطقه و یکی از اعضای مخالفان سوریهاند، گفتند که شورشیان نمیتوانند بدون اطلاع قبلی ترکیه که از روزهای ابتدایی جنگ پشتیبان اصلی مخالفان سوری بوده است، پیشروی کنند.
ترکیه نیروهای زمینی در شمال غرب سوریه دارد و از برخی از شورشیان که قصد شرکت در آن را داشتند، از جمله ارتش ملی سوریه (اسانآ) پشتیبانی میکند؛ هرچند که جناح اصلی ائتلاف مخالفان، هیئت تحریر الشام را یک گروه تروریستی محسوب میکند.
این دیپلومات گفت که طرح جسورانه شورشیان زاییده افکار تحریر شام و رهبر آن احمد الشراع، معروف به ابومحمد الجولانی بود.
جولانی بهدلیل روابط سابقش با القاعده از سوی واشنگتن، اروپا و ترکیه به عنوان تروریست شناخته میشود و امریکا برای سر او ۱۰ میلیون دالر جایزه گذاشته است.
با این حال، در طول دهه گذشته، تحریر شام، که قبلاً به عنوان جبهه النصره شناخته میشد، سعی کرد تصویر خود را تعدیل کند. این گروه یک اداره شبه دولتی در استان ادلب ایجاد کرد، جایی که به گفته کارشناسان، از فعالیتهای تجاری و مردم مالیات میگرفت.
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، که در سال ۲۰۲۰ با روسیه برای کاهش تنش درگیریها در شمال غرب سوریه به توافق رسید، مدتها با چنین حمله بزرگ شورشیان مخالفت میکرد، زیرا میترسید که موج جدیدی از پناهجویان وارد ترکیه شوند.
با این حال، این منابع گفتند که شورشیان در اوایل سال جاری، پس از رد پیشنهادات مکرر اردوغان با هدف پیشبرد راه حل سیاسی برای شکست بنبست نظامی، که سوریه را بین رژیم و گروههای شورشی با مجموعهای از حامیان خارجی تقسیم کرده است، تشدید موضع انقره در قبال اسد را احساس کردند.
منبع از میان مخالفان سوری گفت پس از آن که تلاشهای انقره برای تعامل با اسد شکست خورد، شورشیان جزئیات طرح خود را به ترکیه نشان دادند.
پیام این بود: "آن مسیر دیگر برای سالها کار نمی کند، پس راه ما را امتحان کنید. شما مجبور نیستید کاری انجام دهید، فقط مداخله نکنید."
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه روز یکشنبه در سخنانی در دوحه گفت که تلاش اردوغان در ماههای اخیر برای نزدیک شدن به اسد شکست خورد و ترکیه «میدانست که چیزی در راه است».
با این حال، نوح یلماز، معاون وزیر خارجه ترکیه، روز شنبه در کنفرانسی با موضوع خاورمیانه در بحرین گفت که انقره پشت این حمله نبوده و رضایت خود را با اعلام نکرده است. او گفت که ترکیه نگران بیثباتی است.
آسیبپذیری اسد
شورشیان زمانی حمله کردند که اسد در آسیبپذیرترین وضعیت خود بود.
تهاجم گسترده شورشیان علیه مواضع ارتش اسد در حالی آغاز شد که متحدان نظامی او، روسیه، جمهوری اسلامی و حزبالله لبنان که درگیر جنگ در جاهای دیگر بودند، نتوانستند آن طور که در شروع جنگ از او حمایت کردند، در اختیار او بگذارند.
ارتش سوریه قادر به مقاومت نبود. یک منبع دولت اسد به رویترز گفت که تانکها و هواپیماها به دلیل فساد و غارت سوخت نداشتند، نمونهای از اینکه دولت سوریه چقدر توخالی شده است.
این منبع که به دلیل ترس از انتقام خواست نامش فاش نشود، گفت که در دو سال گذشته، روحیه در ارتش به شدت تحلیل رفته است.
آرون لاند، یکی از اعضای سنچری اینترنشنال، یک اندیشکده متمرکز در خاورمیانه، گفت که ائتلاف تحت رهبری تحریر شام در طول جنگ قویتر و منسجمتر از هر نیروی شورشی قبلی بود. او گفت: «و بسیاری از آنچه انجام شد کار ابومحمد الجولانی است.» اما به گفته او، ضعف رژیم عامل تعیینکننده بود.
او گفت: «بعد از از سقوط حلب، نیروهای رژیم هرگز بهبود نیافتند و هر چه شورشیان بیشتر پیشروی میکردند، ارتش اسد ضعیفتر میشد.»
سرعت پیشروی شورشیان، با تصرف حماه در پنجم دسامبر و سقوط حمص در روز یکشنبه یا حوالی روز یکشنبه همزمان با سقوط دمشق فراتر از انتظارات بود.
بسام الکواتلی، رئیس حزب لیبرال سوریه، یک گروه کوچک اپوزیسیون، که در خارج از سوریه مستقر است، گفت: "یک روزنه فرصت وجود داشت، اما هیچ کس انتظار نداشت که رژیم به این سرعت فرو بریزد. همه انتظار یک جنگ را داشتند."
یک مقام امریکایی که نخواست نامش فاش شود گفت که با وجود اینکه واشنگتن از حمایت کلی ترکیه از شورشیان آگاه بوده است، از هیچ گونه تایید ضمنی ترکیه برای حمله به حلب مطلع نشده است.
جنگ غزه و لبنان
رویترز در گزارش خود به درگیری مرگبار در غزه و لبنان هم اشاره کرده است که به گفته این شبکه خبری باعث شد حزبالله لبنان بخش زیاد از نیروهایش را از سوریه به لبنان فرا بخواند.
حزبالله لبنان در کنار گروههای مورد حمایت جمهوری اسلامی در عراق و سوریه نقش مهم در حفظ قدرت بشار اسد در جریان جنگهای داخلی این کشور داشتند.
