آیا ترامپ می‌تواند 'عظمت' را به افغانستان بازگرداند؟

ترامپ و حامیانش در امریکا و ایران باور دارند که ایران بدون جمهوری اسلامی، کشوری ثروتمند، مرفه، دوست غرب و اسرائیل در خاورمیانه خواهد بود. در همسایگی ایران، ملا هبت‌الله آخندزاده معادل افغانی علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی است.

هبت‌الله در راس رژیمی است که چندین گروه تروریستی را زیر بال خود دارد. سیاست‌های وی افغانستان را به منزوی‌ترین کشور جهان تبدیل کرده است. در داخل، حقوق نیمی از جمعیت به طور کامل سلب شده و به جز اقلیت وابسته طالبان، تمام مردم افغانستان از حقوق اساسی خود محروم هستند.

علی‌رغم این‌که افغانستان در دو دهه نظام جمهوری از نظر شاخص‌های توسعه و امنیت در وضعیت بسیار مطلوبی قرار نداشت، اما صاحب یک دولت نورمال و پذیرفته‌شده در سطح جهانی بود، انتخابات برگزار می‌کرد، زنان حق تحصیل و کار داشتند و حکومت دارای زندانی سیاسی و مذهبی نبود.

پیش از آن، در دهه چهل خورشیدی افغانستان صاحب یک دولت سطلنتی میانه‌رو، برای یک دهه صاحب پارلمان و قانون اساسی مشروطه بود. امنیت و آرامش دوران ظاهرشاه نوستالوژی سال‌های پس از تهاجم شوروی و جنگ داخلی بود.

افغانستان روزگاری نه‌چندان دور مقصد گردشگران مشهور و سیاست‌مداران نام‌آشنای منطقه و جهان بوده است.

عمر زاخیل‌وال، وزیر مالیه سابق که حامد کرزی رئیس‌جمهور پیشین را در سفری به پاکستان همراهی کرده بود، باری به نویسنده گفت که نوازشریف، سیاست‌مدار برجسته پاکستانی، «ماه عسل» عروسی‌اش را به کابل رفته بود.

شریف در سفر رئیس‌جمهور اسبق به اسلام‌آباد حکایت کرده که در ایام جوانی با خانمش به کابل رفته و روزهای خوبی را آنجا گذرانده‌ است. او از هوتل کانیتننتال، تفریگاه قرغه و پغمان یاد کرده که روزگاری شاهد گردشگران زیادی بود.

عمر زاخیل‌وال همچنان حکایت کرد که امپراتور جاپان در دیدار با آن‌ها از سفرش به افغانستان یاد کرده و گفته که شبی را با خانواده‌اش در کنار بت‌های بامیان سپری کرده‌ است.

اما چنین کشوری، امروز به یک ماتم‌سراری کامل تبدیل شده و فقر و بحران انسانی بیداد می‌کند.

نیروهای سیاسی افغان امیدوارند که براثر فشار خارجی و مقاومت داخلی، رژیم طالبان سرنگون شود و افغانستان از «عصر حجر» بیرون شود و صاحب یک دولت مدنی، مردم‌سالار و دوست با کشورهای منطقه و جهان گردد.

اکنون، آیا دونالد ترامپ ۲۰۲۶، جورج بوش ۲۰۰۱ خواهد بود؟

ترامپ و چین

بسیاری از ناظران باور دارند که افغانستان به خودی خود اهمیت استراتژیک برای امریکا ندارد. اما ترامپ پس از بازگشت به قدرت، بارها از خروج از افغانستان انتقاد کرده و بر پس گرفتن سلاح‌های امریکایی از طالبان و بازگشت به پایگاه استراتژیک بگرام تاکید کرده است. از نظر رئیس‌جمهور امریکا، بگرام امکان نظارت بر تاسیسات اتمی و نظامی چین را فراهم می‌کند. اگر برای بوش دموکراسی و حقوق بشر در افغانستان اهمیت داشت، برای ترامپ داشتن پایگاهی در نزدیکی چین مهم است.

پس از عملیات بازداشت مادورو، مارکو روبیو، وزیر خارجه امریکا، تاکید کرد که ترامپ «رئیس‌جمهور عمل است، نه حرف» و باید اظهاراتش را جدی گرفت.

پیشتر، بسیاری اظهارات ترامپ درباره الحاق گرینلند، پس‌گیری سلاح‌های برجامانده امریکایی از طالبان و بازگشت به پایگاه استراتژیک بگرام را لاف سیاسی می‌خواندند.

ایالات متحده امریکا در دوره دوم دونالد ترامپ رویکردی تهاجمی را در سیاست خارجی خود دنبال کرده است. کاخ سفید پس از بازگشت ترامپ هم بر پایه صلح و هم بر پایه زور عمل می‌کند. در برخی مناطق، ترامپ از راه دیپلوماسی و صلح به حل منازعات پرداخته است، مانند میانجی‌گری در صلح هند و پاکستان، توافق ارمنستان و آذربایجان، و آتش‌بس در غزه. اما در موارد دیگر، از قوه قهریه استفاده کرده است.

اگر حکومت ترامپ رقابت با چین را جدی بگیرد، افغانستان در دایره توجه‌اش خواهد آمد. در حال حاضر اولویت امریکا، بیشتر روی سه حوزه امریکای جنوبی، بحران اوکراین و منازعه با ایران متمرکز است. اما، اگر ایالات متحده بتواند اهداف خود در این سه حوزه محقق کند، بعید نیست که افغانستان فراموش‌شده باردیگر مورد توجه قرار گیرد.

رهبر در خفا

هبت‌الله، رهبر طالبان نه تنها از انظار عمومی مخفی است بلکه بنا به گزارش‌ها، تدابیر شدید امنیتی در اطراف محل اقامت وی در قندهار برقرار است. با این حال، نمونه بن لادن در پاکستان و مادورو در کاراکاس نشان داد که نیروهای سیا و کماندوهای امریکایی در به دست‌آوردن اطلاعات مخفیگاه رهبران دولت‌های متخاصم و سازمان‌های تروریستی موفق عمل کرده‌اند.

هبت‌الله نیز در برابر عملیات ویژه امریکایی‌ها آسیب‌پذیر است، اما امتیاز وی این است که برخلاف خامنه‌ای و مادورو آنچنان سیاست خصمانه ضد امریکایی در پیش نگرفته است. او در سخنرانی‌هایش کمتر به سیاست خارجی طالبان می‌پردازد.

ایران و ونزوئلا منافع منطقه‌ای امریکا را تهدید کرده‌اند، در حالیکه طالبان از امریکا می‌خواهد که سفارت خود را در کابل باز کند. لحن مقام‌های طالبان در برابر امریکا آشتی‌جویانه و با نگاهی به آینده است. نیروهای اطلاعاتی امریکا و طالبان دست‌کم در مورد داعش همکاری استخباراتی داشته‌اند.

پس از دستگیری و ربایش رئیس‌جمهور ونزوئلا و تهدید به حمله به ایران، کیوبا و کلمبیا، تردیدی نیست رهبران طالبان نگران جان هبت‌الله و سرنوشت رژیم خود هستند. ترامپ برخلاف رئیس جمهورهای دموکرات، سیاست خارجی تهاجمی مبتنی بر امنیت ملی را در پیش گرفته است. او نشان داده که برای به کرسی نشاندن خواسته‌های خود دست به اقدامی نظامی می‌زند.

پس از خروج امریکا، کشورهای رقیب مانند چین و ایران جای خالی این کشور را در افغانستان پر کرده‌اند. این در حالی است که بخشی از اقدامات امریکا در امریکای لاتین دقیقاً برای کاهش نفوذ همین کشورها انجام می‌شود.

طالبان تهدیدهای ترامپ را جدی گرفته‌‌اند. آنان اقدامات پاکستان را بخشی از راهبرد کلان امریکا درباره افغانستان می‌دانند. سخنگوی طالبان با اشاره به تلاش امریکا برای بازگشت به بگرام گفته است که پاکستان مامور تطبیق پروژه امریکا در منطقه و افغانستان است.

با این حال، طالبان با خویشتن‌داری در برابر ترامپ برخورد می‌کند، طوری‌که هیچ واکنشی به اقدامات اخیر امریکا در ونزوئلا نداشته است.

«احیای عظمت افغانستان»

احیای عظمت در سیاست ترامپ به معنای تغییر بنیادین رژیم و نهادهای سیاسی در داخل و خارج از امریکا و عیار کردن کشورها بر بنیاد منافع ایالات متحده است. این سیاست جایگاه امریکا را به عنوان یک هژمون در سطح منطقه‌ و جهان احیا می‌کند.

اگر طالبان این رویکرد جدید امریکای عظمت‌طلب را درست درک نکند، با سرنوشت مبهمی رو به رو خواهد شد.

نیروهای سیاسی داخلی به طرز آشکاری نیز به سیاست مداخله‌جویی واشنگتن امیدوارند. این نیروها که عمدتاً در خارج از افغانستان در تبعید بسر می‌برند، در مرحله کنونی توانایی نظامی به چالش کشیدن طالبان را ندارند.

در صورتی که لابی ضد طالبان، واشنگتن را به اقدام علیه گروه حاکم در افغانستان متقاعد کند، نیروهای سیاسی داخلی وعده سپرده‌اند که حقوق و آزادی‌هایی را که مردم افغانستان در دو دهه گذشته به دست آورده بودند، دوباره به آنها بازگرداند.

در دو دهه حضور و حمایت امریکا، افغانستان پیشرفت‌های چشمگیری داشت که در تاریخ این کشور کم‌سابقه بود:

سطح سواد به‌طور قابل توجهی افزایش یافت و میلیون‌ها دختر برای نخستین بار فرصت تحصیل در مکاتب و دانشگاه‌ها را یافتند. طوری‌که شمار دانش‌آموزان به بیش از ۹ میلیون نفر رسید. زنان به مشارکت تاریخی دست یافتند؛ حدود ۳۰ درصد کارکنان خدمات ملکی را زنان تشکیل می‌دادند، در برخی ولایات مانند هرات و جوزجان مشارکت زنان در اداره‌های محلی نزدیک به مردان بود. در سطح سیاسی، ۲۵ درصد کرسی‌های پارلمان در اختیار زنان قرار داشت.

آزادی بیان به سطحی رسید که در منطقه زبان‌زد بود و جامعه مدنی نوپا قدرت را به چالش می‌کشید.

انتخابات ریاست‌جمهوری، پارلمانی و شوراهای ولایتی با مشارکت مردم برگزار شد. گروه‌های قومی و مذهبی خود را بخشی از معادله قدرت می‌دانستند و آزادی‌های مذهبی و اجتماعی به‌طور عملی تمرین می‌شد.

در سطح بین‌المللی، افغانستان پس از سال‌ها انزوا، مورد توجه قرار گرفته بود و در سازمان‌های بین‌المللی مشارکت فعال داشت.