بازار گرم جنگندههای پاکستانی؛ شر جنگ با دهلی به خیر اسلامآباد تمام شد؟
جنگ چهار روزه پارسال میان هند و پاکستان، اسلامآباد را در موقعیتی تازه در سطح منطقهای و جهانی قرار داده است.
جنگ چهار روزه پارسال میان هند و پاکستان، اسلامآباد را در موقعیتی تازه در سطح منطقهای و جهانی قرار داده است.
پس از این جنگ، روابط امریکا با پاکستان گسترش یافت و شماری از کشورهایی که پیشتر باور چندانی به توان دفاعی پاکستان نداشتند، اعتماد بیشتری نشان داده و به امضای پیمانهای امنیتی و دفاعی با این کشور روی آوردند. در این میان، مهمترین تحول، افزایش توجه به جنگندهها و تسلیحات نظامی پاکستان است؛ به گونهای که بازار جنگافزار و هواپیماهای نظامی این کشور به طور چشمگیری گرم شده است.
جنگنده جیاف-۱۷ تاندر، ساخت مشترک پاکستان و چین، به یکی از جذابترین گزینههای بازار تسلیحات تبدیل شده است. این جنگنده سبک چندمنظوره با قیمت حدود ۲۵ تا ۳۰ میلیون دالر، عملکرد نسبتا قابل قبول در میدان نبرد و عدم وابستگی شدید به محدودیتهای سیاسی غرب، اکنون مشتریان جدیدی از افریقا تا خاورمیانه و آسیای جنوبی را به خود جلب کرده است.
علاوه بر امضای پیمانهای دفاعی و امنیتی، شماری از کشورها در افریقا، خاورمیانه و جنوب آسیا یا قراردادهایی برای خرید جنگافزار از پاکستان امضا کردهاند یا در آستانه نهاییکردن چنین توافقهایی قرار دارند. از سودان و لیبیا گرفته تا عربستان سعودی، بنگلادش و جمهوری آذربایجان، کشورهایی هستند که در ماههای اخیر در ارتباط با مذاکرات تسلیحاتی با اسلاماباد مطرح شدهاند.
این تحولات در حالی رخ میدهد که پاکستان تا حدود یک سال پیش با بحران شدید اقتصادی و کاهش بیسابقه ذخایر ارزی روبهرو بود و برای جلوگیری از ورشکستگی به کمک صندوق بینالمللی پول متوسل شد.
خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، هفته پیش گفت که موفقیت صنعت دفاعی این کشور میتواند چشمانداز اقتصادی پاکستان را دگرگون کند. او در گفتوگو با شبکه جیونیوز تاکید کرد: «هواپیماهای ما در میدان نبرد امتحان خود را پس دادهاند و حجم سفارشها بهقدری افزایش یافته که ممکن است پاکستان ظرف شش ماه آینده نیازی به وام صندوق بینالمللی پول نداشته باشد.»
قراردادهای میلیاردی از سودان تا لیبیا
منابع آگاه به رویترز گفتهاند که اسلامآباد در آستانه نهاییکردن توافقی به ارزش حدود ۱.۵ میلیارد دالر با سودان است؛ توافقی که شامل فروش ۱۰ فروند هواپیمای تهاجمی سبک «کاراکورام-۸»، بیش از ۲۰۰ پهپاد شناسایی و تهاجمی و سامانههای پدافند هوایی میشود. در صورت نهاییشدن، این قرارداد میتواند نقش مهمی در تقویت توان هوایی ارتش سودان در نبرد با نیروهای شبهنظامی ایفا کند.
پیشتر منابع گفته بودند عربستان سعودی در حال مذاکره با اسلامآباد برای خرید جنگندههای جیاف-۱۷ است؛ جنگندهای که بهطور مشترک توسط پاکستان و چین تولید میشود. به گفته این منابع، بخشی از این معامله میتواند در قالب بازپرداخت وامهای پیشین عربستان به پاکستان انجام شود.
این گفتوگوها پس از آن انجام میشود که عربستان سعودی و پاکستان سال گذشته پیمان امنیتی-دفاعی را امضا کردند که براساس آن، هرگونه حمله خارجی به یکی از دو کشور، حمله به کشور دیگر تلقی میشود. تازهترین گزارشها حاکی است که ترکیه نیز علاقهمند است به این توافق مشترک عربستان سعودی و پاکستان بپیوندد. ترکیه روابط استراتژیک و نزدیکی با پاکستان دارد.
همچنین ماه گذشته، مقامهای پاکستانی از امضای قراردادی بیش از چهار میلیارد دالر با «ارتش ملی لیبیا» خبر دادند؛ قراردادی که شامل فروش جنگندههای جیاف-۱۷ و هواپیماهای آموزشی است و یکی از بزرگترین معاملات تسلیحاتی تاریخ پاکستان به شمار میرود.
گفتوگوهای مشابهی نیز با بنگلادش در جریان است. داکا سرگرم مذاکره برای خرید جیاف-۱۷ و سوپر مشاق است. روابط اسلامآباد و داکا پس از سرنگونی حکومت شیخ حسینه بهطور چشمگیری افزایش یافته است. بنگلادش میکوشد با خرید تسلیحات و جنگنده از پاکستان، نیروی هوایی خود را تقویت کند.
میانمار نخستین خریدار خارجی جیاف-۱۷ بود و در سال ۲۰۱۵ سفارش ۱۶ فروند از این جنگنده را ثبت کرد. نیجریه نیز در سال ۲۰۲۱ سه فروند از این هواپیما را وارد ناوگان خود کرد.
جمهوری آذربایجان پیشتر در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ قراردادی بزرگ (حدود ۱.۵ تا ۴.۶ میلیارد دالر برای ۱۶ تا ۴۰ فروند) امضا کرده و تعدادی از این جنگندهها در رژه نظامی نومبر ۲۰۲۵ به نمایش گذاشته شدند.
کشورهایی مانند عراق و سریلانکا نیز در سالهای گذشته گزینه خرید جیاف-۱۷ را بررسی کردهاند، هرچند همه این مذاکرات به قرارداد نهایی منجر نشده است.
چرا جنگندههای پاکستانی؟
برای دههها، بازار جنگندههای نظامی در اختیار تولیدکنندگان غربی و روسی بوده است؛ از رافال و میراژ فرانسه گرفته تا سوخوهای روسی. اما به گفته تحلیلگران، ترکیب «قیمت پایینتر»، «شرایط سیاسی سادهتر» و «سابقه عملیاتی» باعث شده جنگندههای پاکستانی، بهویژه جیاف-۱۷، به گزینهای جذاب برای کشورهای دارای بودجه محدود تبدیل شوند.
جنگنده جیاف-۱۷ تاندر یک جنگنده سبک، چندمنظوره و مناسب همه شرایط آبوهوایی است که بهطور مشترک توسط مجتمع هوانوردی پاکستان و شرکت هواپیماسازی چنگدو چین توسعه یافته است. این هواپیما نخستین بار در سال ۲۰۰۷ معرفی شد و پیشرفتهترین نسخه ان، «بلاک ۳»، از سال ۲۰۲۰ عملیاتی شده است.
به گفته مقامهای پاکستانی، بیش از ۱۵۰ فروند از این جنگنده در نیروی هوایی پاکستان در خدمت هستند. نسخه بلاک ۳ دارای رادار، سامانههای پیشرفته جنگ الکترونیک و قابلیت شلیک موشکهای فراتر از برد دید است و در رده جنگندههای موسوم به «نسل ۴.۵» قرار میگیرد.
هزینه هر فروند جیاف-۱۷ بین ۲۵ تا ۳۰ میلیون دالر برآورد میشود؛ رقمی که در مقایسه با جنگندههایی مانند رافال فرانسه بسیار پایینتر است. هر فروند رافال فرانسوی حدود ۹۰ میلیون دالر قیمت دارد.
به گفته یکی از تحلیلگران امنیتی در اسلامآباد، «جذابیت جیاف-۱۷ نه در پرزرقوبرقبودن، بلکه در بسته کلی ان است؛ قیمت پایینتر، نگهداری سادهتر و محدودیتهای سیاسی کمتر در مقایسه با تولیدکنندگان غربی.»
«عدو گر سبب خیر شود»
تحلیلگران میگویند درگیری هوایی چهار روزه هند و پاکستان در ماه می ۲۰۲۵ نقش مهمی در جلب توجه بازار جهانی به توانمندیهای نیروی هوایی پاکستان داشته است. اسلامآباد اعلام کرد در این درگیری چندین جنگنده هندی را سرنگون کرده است؛ از جمله سه فروند رافال فرانسوی را. مقامات هندی ابتدا این ادعاها را رد کردند و سپس بهطور محدود آن را تایید کردند، بدون آنکه جزئیات بیشتری ارائه دهند. در پی این گزارشها و تبلیغات گسترده رسانهای، ارزش رافال فرانسوی در بازار جهانی کاهش یافت.
عادل سلطان، نظامی پیشین پاکستانی به الجزیره گفت: «نیروی هوایی پاکستان در برابر سامانههای بسیار گرانقیمت غربی و روسی عملکرد قابل توجهی از خود نشان داد و همین مساله این هواپیماها را به گزینهای جذاب برای برخی کشورها تبدیل کرده است.»
با وجود موج ابراز علاقه، ناظران هشدار میدهند که مسیر خرید جنگنده معمولا طولانی است و از مذاکرات اولیه تا تحویل نهایی ممکن است سالها زمان ببرد. با این حال، به گفته تحلیلگران، پاکستان تلاش میکند از فرصت ایجادشده پس از درگیری با هند استفاده کند و خود را بهعنوان یک «قدرت میانه در حال ظهور» در بازار جهانی تسلیحات معرفی کند.
صنعت دفاعی پاکستان، بهویژه جنگنده جیاف-۱۷، اکنون به یکی از موتورهای بالقوه رشد اقتصادی این کشور تبدیل شده است. تحلیلگران معتقدند اگر این روند ادامه یابد، میتواند به کاهش وابستگی پاکستان به کمکهای خارجی کمک کند.
با این حال، صف خریداران از افریقا تا خاورمیانه و قفقاز نشان میدهد که اسلامآباد پس از سالها بحران، اکنون در حال تبدیلشدن به یک صادرکننده تسلیحات در سطح منطقهای است.
آیا هبتالله آخندزاده نیز در فهرست اهداف کماندوهای دلتای ایالات متحده قرار خواهد گرفت؟
پس از دستگیری مادورو، حامیان تغییر رژیمهایی چون جمهوری اسلامی ایران نیز دست به کار شده و به نظر میرسد که ترامپ را به عملیاتی مشابه در تهران ترغیب میکنند.
لینزی گراهام، سناتور با نفوذ جمهوریخواه، تصویری از خود با دونالد ترامپ منتشر کرد که در آن کلاهی در دست دارد که روی آن نوشته شده: «عظمت را دوباره به ایران بازگردانیم.»
این کلاه و عبارت برگرفته از شعار انتخاباتی دونالد ترامپ در انتخابات ریاستجمهوری امریکا است، اما رمزی برای تغییر رژیم در ایران نیز است. آیا سناتوران یا سیاستمداران با نفوذ در واشنگتن این روزها به فکر «بازگرداندن عظمت به افغانستان» هستند؟
ترامپ و حامیانش در امریکا و ایران باور دارند که ایران بدون جمهوری اسلامی، کشوری ثروتمند، مرفه، دوست غرب و اسرائیل در خاورمیانه خواهد بود. در همسایگی ایران، ملا هبتالله آخندزاده معادل افغانی علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی است.
هبتالله در راس رژیمی است که چندین گروه تروریستی را زیر بال خود دارد. سیاستهای وی افغانستان را به منزویترین کشور جهان تبدیل کرده است. در داخل، حقوق نیمی از جمعیت به طور کامل سلب شده و به جز اقلیت وابسته طالبان، تمام مردم افغانستان از حقوق اساسی خود محروم هستند.
علیرغم اینکه افغانستان در دو دهه نظام جمهوری از نظر شاخصهای توسعه و امنیت در وضعیت بسیار مطلوبی قرار نداشت، اما صاحب یک دولت نورمال و پذیرفتهشده در سطح جهانی بود، انتخابات برگزار میکرد، زنان حق تحصیل و کار داشتند و حکومت دارای زندانی سیاسی و مذهبی نبود.
پیش از آن، در دهه چهل خورشیدی افغانستان صاحب یک دولت سطلنتی میانهرو، برای یک دهه صاحب پارلمان و قانون اساسی مشروطه بود. امنیت و آرامش دوران ظاهرشاه نوستالوژی سالهای پس از تهاجم شوروی و جنگ داخلی بود.
افغانستان روزگاری نهچندان دور مقصد گردشگران مشهور و سیاستمداران نامآشنای منطقه و جهان بوده است.
عمر زاخیلوال، وزیر مالیه سابق که حامد کرزی رئیسجمهور پیشین را در سفری به پاکستان همراهی کرده بود، باری به نویسنده گفت که نوازشریف، سیاستمدار برجسته پاکستانی، «ماه عسل» عروسیاش را به کابل رفته بود.
شریف در سفر رئیسجمهور اسبق به اسلامآباد حکایت کرده که در ایام جوانی با خانمش به کابل رفته و روزهای خوبی را آنجا گذرانده است. او از هوتل کانیتننتال، تفریگاه قرغه و پغمان یاد کرده که روزگاری شاهد گردشگران زیادی بود.
عمر زاخیلوال همچنان حکایت کرد که امپراتور جاپان در دیدار با آنها از سفرش به افغانستان یاد کرده و گفته که شبی را با خانوادهاش در کنار بتهای بامیان سپری کرده است.
اما چنین کشوری، امروز به یک ماتمسراری کامل تبدیل شده و فقر و بحران انسانی بیداد میکند.
نیروهای سیاسی افغان امیدوارند که براثر فشار خارجی و مقاومت داخلی، رژیم طالبان سرنگون شود و افغانستان از «عصر حجر» بیرون شود و صاحب یک دولت مدنی، مردمسالار و دوست با کشورهای منطقه و جهان گردد.
اکنون، آیا دونالد ترامپ ۲۰۲۶، جورج بوش ۲۰۰۱ خواهد بود؟
ترامپ و چین
بسیاری از ناظران باور دارند که افغانستان به خودی خود اهمیت استراتژیک برای امریکا ندارد. اما ترامپ پس از بازگشت به قدرت، بارها از خروج از افغانستان انتقاد کرده و بر پس گرفتن سلاحهای امریکایی از طالبان و بازگشت به پایگاه استراتژیک بگرام تاکید کرده است. از نظر رئیسجمهور امریکا، بگرام امکان نظارت بر تاسیسات اتمی و نظامی چین را فراهم میکند. اگر برای بوش دموکراسی و حقوق بشر در افغانستان اهمیت داشت، برای ترامپ داشتن پایگاهی در نزدیکی چین مهم است.
پس از عملیات بازداشت مادورو، مارکو روبیو، وزیر خارجه امریکا، تاکید کرد که ترامپ «رئیسجمهور عمل است، نه حرف» و باید اظهاراتش را جدی گرفت.
پیشتر، بسیاری اظهارات ترامپ درباره الحاق گرینلند، پسگیری سلاحهای برجامانده امریکایی از طالبان و بازگشت به پایگاه استراتژیک بگرام را لاف سیاسی میخواندند.
ایالات متحده امریکا در دوره دوم دونالد ترامپ رویکردی تهاجمی را در سیاست خارجی خود دنبال کرده است. کاخ سفید پس از بازگشت ترامپ هم بر پایه صلح و هم بر پایه زور عمل میکند. در برخی مناطق، ترامپ از راه دیپلوماسی و صلح به حل منازعات پرداخته است، مانند میانجیگری در صلح هند و پاکستان، توافق ارمنستان و آذربایجان، و آتشبس در غزه. اما در موارد دیگر، از قوه قهریه استفاده کرده است.
اگر حکومت ترامپ رقابت با چین را جدی بگیرد، افغانستان در دایره توجهاش خواهد آمد. در حال حاضر اولویت امریکا، بیشتر روی سه حوزه امریکای جنوبی، بحران اوکراین و منازعه با ایران متمرکز است. اما، اگر ایالات متحده بتواند اهداف خود در این سه حوزه محقق کند، بعید نیست که افغانستان فراموششده باردیگر مورد توجه قرار گیرد.
رهبر در خفا
هبتالله، رهبر طالبان نه تنها از انظار عمومی مخفی است بلکه بنا به گزارشها، تدابیر شدید امنیتی در اطراف محل اقامت وی در قندهار برقرار است. با این حال، نمونه بن لادن در پاکستان و مادورو در کاراکاس نشان داد که نیروهای سیا و کماندوهای امریکایی در به دستآوردن اطلاعات مخفیگاه رهبران دولتهای متخاصم و سازمانهای تروریستی موفق عمل کردهاند.
هبتالله نیز در برابر عملیات ویژه امریکاییها آسیبپذیر است، اما امتیاز وی این است که برخلاف خامنهای و مادورو آنچنان سیاست خصمانه ضد امریکایی در پیش نگرفته است. او در سخنرانیهایش کمتر به سیاست خارجی طالبان میپردازد.
ایران و ونزوئلا منافع منطقهای امریکا را تهدید کردهاند، در حالیکه طالبان از امریکا میخواهد که سفارت خود را در کابل باز کند. لحن مقامهای طالبان در برابر امریکا آشتیجویانه و با نگاهی به آینده است. نیروهای اطلاعاتی امریکا و طالبان دستکم در مورد داعش همکاری استخباراتی داشتهاند.
پس از دستگیری و ربایش رئیسجمهور ونزوئلا و تهدید به حمله به ایران، کیوبا و کلمبیا، تردیدی نیست رهبران طالبان نگران جان هبتالله و سرنوشت رژیم خود هستند. ترامپ برخلاف رئیس جمهورهای دموکرات، سیاست خارجی تهاجمی مبتنی بر امنیت ملی را در پیش گرفته است. او نشان داده که برای به کرسی نشاندن خواستههای خود دست به اقدامی نظامی میزند.
پس از خروج امریکا، کشورهای رقیب مانند چین و ایران جای خالی این کشور را در افغانستان پر کردهاند. این در حالی است که بخشی از اقدامات امریکا در امریکای لاتین دقیقاً برای کاهش نفوذ همین کشورها انجام میشود.
طالبان تهدیدهای ترامپ را جدی گرفتهاند. آنان اقدامات پاکستان را بخشی از راهبرد کلان امریکا درباره افغانستان میدانند. سخنگوی طالبان با اشاره به تلاش امریکا برای بازگشت به بگرام گفته است که پاکستان مامور تطبیق پروژه امریکا در منطقه و افغانستان است.
با این حال، طالبان با خویشتنداری در برابر ترامپ برخورد میکند، طوریکه هیچ واکنشی به اقدامات اخیر امریکا در ونزوئلا نداشته است.
«احیای عظمت افغانستان»
احیای عظمت در سیاست ترامپ به معنای تغییر بنیادین رژیم و نهادهای سیاسی در داخل و خارج از امریکا و عیار کردن کشورها بر بنیاد منافع ایالات متحده است. این سیاست جایگاه امریکا را به عنوان یک هژمون در سطح منطقه و جهان احیا میکند.
اگر طالبان این رویکرد جدید امریکای عظمتطلب را درست درک نکند، با سرنوشت مبهمی رو به رو خواهد شد.
نیروهای سیاسی داخلی به طرز آشکاری نیز به سیاست مداخلهجویی واشنگتن امیدوارند. این نیروها که عمدتاً در خارج از افغانستان در تبعید بسر میبرند، در مرحله کنونی توانایی نظامی به چالش کشیدن طالبان را ندارند.
در صورتی که لابی ضد طالبان، واشنگتن را به اقدام علیه گروه حاکم در افغانستان متقاعد کند، نیروهای سیاسی داخلی وعده سپردهاند که حقوق و آزادیهایی را که مردم افغانستان در دو دهه گذشته به دست آورده بودند، دوباره به آنها بازگرداند.
در دو دهه حضور و حمایت امریکا، افغانستان پیشرفتهای چشمگیری داشت که در تاریخ این کشور کمسابقه بود:
سطح سواد بهطور قابل توجهی افزایش یافت و میلیونها دختر برای نخستین بار فرصت تحصیل در مکاتب و دانشگاهها را یافتند. طوریکه شمار دانشآموزان به بیش از ۹ میلیون نفر رسید. زنان به مشارکت تاریخی دست یافتند؛ حدود ۳۰ درصد کارکنان خدمات ملکی را زنان تشکیل میدادند، در برخی ولایات مانند هرات و جوزجان مشارکت زنان در ادارههای محلی نزدیک به مردان بود. در سطح سیاسی، ۲۵ درصد کرسیهای پارلمان در اختیار زنان قرار داشت.
آزادی بیان به سطحی رسید که در منطقه زبانزد بود و جامعه مدنی نوپا قدرت را به چالش میکشید.
انتخابات ریاستجمهوری، پارلمانی و شوراهای ولایتی با مشارکت مردم برگزار شد. گروههای قومی و مذهبی خود را بخشی از معادله قدرت میدانستند و آزادیهای مذهبی و اجتماعی بهطور عملی تمرین میشد.
در سطح بینالمللی، افغانستان پس از سالها انزوا، مورد توجه قرار گرفته بود و در سازمانهای بینالمللی مشارکت فعال داشت.
