روزنامه‌نگار
اظهارات اخیر رئیس‌جمهور امریکا درباره نقش نیروهای ناتو در جنگ افغانستان، موجی از خشم و واکنش‌ها را در میان متحدان این پیمان برانگیخته است. دونالد ترامپ در مصاحبه‌ای با شبکه فاکس نیوز با لحنی تحقیرآمیز گفت اعضای ناتو «کمی عقب ماندند، کمی دور از خط مقدم.»
او افزود در صورت نیاز امریکا، ناتو ممکن است به کمک نیاید.
دونالد ترامپ از جنگ ناتو و از سیاست‌های حکومت جو بایدن، رئیس‌جمهور پیشین امریکا در افغانستان ابراز نارضایتی کرده است. او بارها از خروج نیروها، واگذاری پایگاه بگرام به طالبان و جاگذاشتن جنگ‌افزارهای امریکایی به تندی انتقاد کرده است. ترامپ خروج نیروهای امریکا از افغانستان را یکی از شرم‌آورترین یا تحقیرآمیزترین لحظات در تاریخ امریکا توصیف کرده است. او همچنین گفته که اگر خودش در آن زمان رئيس‌جمهور می‌بود، این خروج را با «عزت و قدرت» انجام می‌داد.
وقتی ترامپ از افغانستان سخن می‌گوید، در واقع پیام خود را به چین، روسیه و ایران می‌فرستد؛ پیامی مبنی بر این‌که امریکا نباید ضعیف به نظر برسد. از نگاه او، خروج از افغانستان و افتادن سلاح‌های امریکایی به دست طالبان نمونه‌ای است که دشمنان امریکا را جسور کرد.
این پرونده برای ترامپ نماد ضعف رهبری لیبرال‌هاست. وقتی از «تحقیر» سخن می‌گوید، منظورش این است که چین و روسیه امریکا را ضعیف دیدند و متحدان نیز به توان رهبری واشنگتن دچار تردید شدند.
از مجموع سخنان او چنین برمی‌آید که هدف اصلی‌اش اعاده ترس و بازدارندگی امریکا در نظام بین‌الملل است. او بارها گفته وقتی می‌بیند طالبان با سلاح‌های امریکایی رژه می‌روند ناراحت می‌شود و قصد دارد بگرام را از طالبان پس بگیرد. جملات ترامپ درباره افغانستان نشان می‌دهد که او در پی راهی است تا این «لحظه شرم» را از تاریخ امریکا پاک کند یا از روایت «امریکای شکست‌خورده در افغانستان» به روایت شعار مشهورش «امریکا را دوباره عظمت ببخشیم» عبور کند.
در پی اظهارات دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور امریکا درباره «خطوط مقدم جنگ» در افغانستان، متحدان افغانِ نیروهای بین‌المللی دیدگاه‌های متفاوتی دارند.
امرالله صالح، معاون سابق ریاست‌جمهوری با دونالد ترامپ موافق است. صالح گفت که برخی کشورهای عضو ناتو به طالبان باج می‌دادند.
صالح که سال‌ها رئیس امنیت ملی افغانستان بود، گفت که این کشورها برای جلوگیری از حمله و تهدید طالبان، به آنان پول می‌دادند. او به‌طور مشخص از بریتانیا نام برد که در بدل رهایی شهروندان خود به طالبان پول داد. صالح مدعی شد که کشورهای ناتو بخشی از پول جنگ طالبان را تامین می‌کردند.
افغان‌ها در خط مقدم جنگیدند
اما برخی دیگر از مقام‌های سابق باور دارند که این نیروهای افغان بودند که در خط مقدم نبرد حضور داشتند و حتی مسئولیت حفاظت از نیروهای بین‌المللی را در پایگاه‌های مستحکم موسوم به «بیس‌ها» بر عهده داشتند.
یکی از جنرالان بلندپایه پیشین افغانستان که از نزدیک با نیروهای بین‌المللی همکاری داشته باور دارد که امریکا بیشترین بار جنگ و قربانی را متقبل شده است. به گفته او، در ساختار ناتو هر کشور بر اساس تعداد نیرو و تجهیزات، مسئولیت‌های مشخصی داشت.
او به‌عنوان نمونه گفت نیوزیلند با وجود اعزام شمار اندکی نیرو، در دشوارترین عملیات‌ها نقش مؤثری ایفا کرد و نیروهای خاص پولیس افغانستان را به بهترین شکل آموزش داد.
خارجی‌ها «در خط مقدم نبودند»
ترامپ مدعی است که نیروهای ناتو در خط مقدم نبودند و امریکایی‌ها در خط مقدم قرار داشتند. اما یکی از وزیران پیشین نهادهای امنیتی افغانستان می‌گوید: «از آغاز تا پایان جنگ، نیروهای ناتو در هیچ خط مقدمی حضور نداشتند. بیشتر تلفات آنان در گشت‌های شهری و هنگام تدارکات و اکمال نیروها رخ می‌داد.»
او افزود: «در خطوط مقدم جنگ، از روز اول تا آخر، افغان‌ها حضور داشتند و نیروهای ناتو صرفاً به‌عنوان هماهنگ‌کننده نیروی هوایی و در مواردی به‌عنوان مشاور ایفای نقش می‌کردند.»
وی تأکید کرد: «همه نیروهای خارجی در همه‌جا توسط افغان‌ها حفاظت می‌شدند.»
این مقام پیشین توضیح داد که نیروهای ناتو در پایگاه‌های مستحکم مستقر بودند؛ پایگاه‌هایی با دو لایه حفاظتی: لایه داخلی توسط نیروهای خودشان و لایه بیرونی توسط نیروهای افغان.
به گفته او، «هرچه شمار نیروها و سطح مسئولیت یک کشور بیشتر بود، میزان تهدید نیز افزایش می‌یافت. اما برخی کشورها با تهدید بیشتر تروریسم و برخی با تهدیدهای کمتری روبرو بودند. ترکیه نیروی زیادی داشت اما تهدید کمتری متوجه آن بود، در حالی که نیروهای امریکایی با تهدیدهای بیشتری روبه‌رو بودند.»
او گفت: «چون امریکا نیروهای بیشتری داشت، هزینه مالی و جانی بیشتری نیز پرداخت.»
با این حال، وی افزود که در بحران جاری پس از خروج، نقش امریکا پررنگ‌تر است، زیرا تصمیم خروج از سوی امریکا اتخاذ شد، نه از جانب اعضای ناتو.
حنیف اتمر، مشاور امنیت ملی پیشین افغانستان نیز تأکید کرد: «مهم‌ترین نقش و بیشترین قربانی را نیروهای دفاعی و امنیتی افغان متقبل شدند.»
او گفت مبارزه با تروریسم یک تهدید بین‌المللی بود و منافع امنیتی مشترک افغانستان، منطقه و جامعه جهانی ایجاب می‌کرد که تلاشی همه‌جانبه در این زمینه صورت گیرد.
به گفته آقای اتمر، در آغاز، ایالات متحده و ناتو نقش مستقیم در مقابله با تروریسم بین‌المللی داشتند، اما پس از تغییر نظام در افغانستان در سال ۲۰۰۱، بخش اعظم قربانی‌ها و زحمات بر دوش مردم و نیروهای افغان قرار گرفت.
در سال ۲۰۱۴، نیروهای بین‌المللی رسماً مسئولیت امنیت و جنگ با تروریسم را به نیروهای افغان واگذار کردند و نقش آنان عمدتاً به مشاوره و آموزش محدود شد.
توزیع جغرافیایی نیروهای ناتو در افغانستان
هر کشور عضو ناتو در ولایت مشخصی مستقر بود. ناروی و سویدن در فاریاب و جوزجان، اسپانیا در بادغیس، پولند در غزنی و لوگر، بریتانیا و کانادا در قندهار و هلمند، آلمان در بلخ، قندوز و بدخشان، استرالیا در ارزگان، ایتالیا در هرات، فرانسه در کاپیسا و نیروهای امریکایی عمدتاً در بگرام و کابل مستقر بودند.
در بیشتر ولایت‌ها،این نیروها علاوه بر آموزش نیروهای افغان و مشارکت در عملیات برضد طالبان، تیم‌های بازسازی ولایتی (PRT) را رهبری می‌کردند.
این تیم‌ها هم در تأمین امنیت و هم در آموزش ارتش و پولیس افغانستان مشارکت مستقیم داشتند.
نیروهای امریکایی به‌دلیل کنترول نیروی هوایی در نقاط مختلف حضور داشتند، اما به‌طور گسترده به شمال و شمال‌شرق اعزام نمی‌شدند.
جنرال بلندپایه سابق گفت که میان نیروهای ناتو تقسیم وظایف و هماهنگی کامل وجود داشت. ناتو دارای یک فرمانده کل عمدتاً امریکایی بود و معاون او معمولاً از آلمان، بریتانیا یا ایتالیا انتخاب می‌شد. ریاست‌های عملیاتی و بخش‌های دیگر نیز میان کشورها تقسیم شده بود. افزون بر این، ناتو یک نمایندگی ملکی داشت که عمدتاً توسط کشورهای اروپایی اداره می‌شد.
مقایسه تلفات ناتو و نیروهای افغان
برخلاف ادعای ترامپ، بیشتر کشورهای عضو ناتو در جنگ افغانستان متحمل تلفات شدند:
• ایالات متحده: حدود ۲۴۵۹
• بریتانیا: ۴۵۷
• کانادا: ۱۵۸ تا ۱۶۵
• فرانسه: ۹۰
• آلمان: ۵۹
• ایتالیا: ۵۳
• دانمارک: ۴۳ تا ۴۴
• پولند: ۴۴
• اسپانیا: ۳۵
• هالند: ۲۵
• رومانیا: ۲۵
• ترکیه: ۱۵
• جمهوری چک: ۱۴
• ناروی: ۱۰
• استونیا: ۹
• مجارستان: ۷
• سویدن: ۵
• اسلواکیا: ۳
• لتونیا: ۳
• لیتوانی: ۲
• فنلند: ۲
• پرتگال: ۲
• بلژیک، کرواسی و آلبانیا: هرکدام ۱ کشته
یونان، بلغارستان، ایسلند، لوکزامبورگ و اسلوونی هیچ کشته‌ای نداشتند.
با این حال، این تلفات با قربانیان افغان قابل مقایسه نیست. در جنگ ۲۰ساله، حدود ۸۰ هزار سرباز و نیروی امنیتی افغان شامل ارتش ملی، پولیس، امنیت ملی، پولیس محلی و نیروهای خیزش مردمی جان باختند.
به گفته یکی از مقام‌های پیشین، فهرست قربانیان نشان می‌دهد که شمار تلفات به حدود ۸۰ هزار نفر می‌رسد. پس از توافق امریکا با طالبان، نیروهای افغان در یک شبانه روز بیش از ۱۰۰ کشته می‌دادند، زیرا طالبان حملات خود را به‌شدت افزایش داده بود.
وزیر داخله پیشین نیز گفت که از سال ۲۰۰۸ به بعد، سالانه بین شش تا ۱۰ هزار نیروی امنیتی افغان قربانی جنگ می‌شدند و شمار زخمی‌ها چندین برابر این رقم بود. در برخی دوره‌ها، روزانه ۲۰ تا ۳۰ نیروی افغان جان خود را از دست می‌دادند و میلیون‌ها خانواده افغان از این تلفات متأثر شدند.
او افزود که در این جنگ سه گروه عمده از بازیگران بین‌المللی حضور داشتند: ایالات متحده، ناتو و نیروهای آیسف که عضو ناتو نبودند اما متحد آن محسوب می‌شدند، مانند استرالیا.
به گفته مشاور امنیت ملی پیشین، در مجموع ۴۰ تا ۴۵ کشور به‌طور مستقیم نیرو به افغانستان اعزام کردند و در نقش‌های عملیاتی، آموزشی، لجستیکی، تدارکاتی و مالی مشارکت داشتند.
واکنش‌های بین‌المللی
اظهارات ترامپ ناتو را با دو‌دستگی بی‌سابقه‌ای روبه‌رو کرده است. ناتو پس از حملات ۱۱ سپتامبر برای نخستین بار بند پنجم پیمان خود را فعال کرد و در کنار امریکا وارد جنگ افغانستان شد. با این حال، ترامپ نقش نیروهای ناتو را زیر سؤال برده و مدعی شده است که آن‌ها از خط مقدم دور بودند.
در بریتانیا، این سخنان واکنش‌های تندی برانگیخت. کی‌یر استارمر، نخست‌وزیر این کشور، آن را «توهین‌آمیز و واقعاً وحشتناک» خواند و گفت این اظهارات برای خانواده‌های کشته‌شدگان و زخمی‌شدگان دردناک است. شاهزاده هری نیز خواستار احترام ترامپ به سربازان بریتانیایی شد.
پی‌یر پولیور، رهبر اپوزیسیون کانادا، گفت: «پس از ۱۱ سپتامبر، بیش از ۴۰ هزار کانادایی در خطرناک‌ترین مناطق افغانستان جنگیدند. ۱۵۸ نفر جان باختند و هزاران نفر هنوز از زخم‌های جسمی و روحی رنج می‌برند. ما به آن‌ها احترام می‌گذاریم و دوستان امریکایی ما نیز باید چنین کنند.»
سفیر دنمارک در امریکا تأکید کرد: «پس از ۱۱ سپتامبر، امریکا درخواست کمک کرد و دنمارک پاسخ داد. هزاران سرباز دنمارکی در هلمند، در خط مقدم، خدمت کردند و به نسبت جمعیت، تلفات بیشتری از امریکا دادند.»
دیوید فروم، نویسنده و تحلیلگلر کانادایی امریکایی، پیشنهاد کرد روسای‌جمهور پیشین امریکا به گورستان‌های نظامی متحدان سفر کنند و بگویند: «امریکایی که شما به یاد دارید، فداکاری شما را فراموش نکرده است.»
جنرال بازنشسته آلمانی، هانس-لوتار دومروزه، نیز به اشپیگل گفت: «صحبت از هم‌رزمان کشته‌شده به‌عنوان ترسو، کاملاً غیراخلاقی است.»
او افزود: «جنگ سخت عمدتاً توسط امریکایی‌ها انجام شد، اما همه متحدان وظایف خود را انجام دادند و بهای سنگینی پرداختند.»
به نظر می‌رسد شکست افغانستان برای امریکا به مثابه لکه ننگی است که دونالد ترامپ دیر یا زود دوست دارد آنرا پاک کند.
