روزنامهنگار
اسلامآباد که همواره بهعنوان امنترین شهر پاکستان شناخته میشد، روز جمعه شاهد یکی از مرگبارترین حملات سالهای اخیر بود. یک مهاجم انتحاری در جریان نماز جمعه، مسجد شیعیان را در منطقه ترلای کلان هدف قرار داد.
در این حمله، ۳۶ نمازگزار جان باخته و دستکم ۱۶۹ تن دیگر زخم برداشتند.
این حمله، از مرگبارترین رویدادها در اسلامآباد از زمان بمبگذاری هتلی در سال ۲۰۰۸ به شمار میرود. در حمله به هوتل ماریوت در اسلامآباد دستکم ۵۴ نفر کشته و بیش از ۲۶۶ نفر زخمی شدند.
«ولایت پاکستان» داعش مسئولیت حمله به مسجد شیعیان در اسلامآباد را بر عهده گرفته است. این گروه در کانال تلگرامی خود، حملهکننده انتحاری را فردی به نام سیفالله انصاری معرفی کرده است.
مقامهای پاکستانی تایید کردند که او شهروند پاکستان است، اما ادعا کردند که چندین بار به افغانستان سفر کرده بود.
این رویداد، دومین حمله مرگبار به پایتخت بهشدت محافظتشده پاکستان در ماههای اخیر است. در نومبر ۲۰۲۵، یک بمبگذار انتحاری در نزدیکی مجتمع قضایی اسلامآباد خود را منفجر کرد و ۱۲ نفر را کشت و دهها تن را زخمی کرد. حمله به غیرنظامیان با موجی از محکومیتهای بینالمللی همراه شد.
دبیرکل سازمان ملل متحد، ایالات متحده، بریتانیا، کانادا، فرانسه، روسیه، چین، ترکیه، ایران و چندین کشور دیگر این اقدام را «وحشتناک» و «نفرتانگیز» خواندند و با پاکستان در مبارزه با تروریسم اعلام همبستگی کردند.
انتقال ناامنی به پایتخت
سالهاست که ناامنی و درگیریهای مسلحانه در ایالتهای بلوچستان و خیبر پختونخوا و گاهگاه در کراچی جریان دارد، اما اسلامآباد معمولاً از این موج خشونتها در امان مانده بود.
اکنون اما شواهد نشان میدهد که شبهنظامیان در صدد گسترش جغرافیای عملیات خود به شهرها بهویژه پایتخت هستند.
بر اساس گزارشهای مؤسسه مطالعات صلح پاکستان، نزدیک به ۹۰ درصد حملات تروریستی همچنان در خیبرپختونخوا و بلوچستان متمرکز است. با این حال، ضربهزدن به پایتخت از نظر نمادین، تبلیغاتی و رسانهای دستاوردی بزرگ برای گروههای افراطی به شمار میرود. حملات در مناطق دورافتاده اغلب بازتاب محدودی دارند، اما هدف قرار دادن اسلامآباد پیامی متفاوت ارسال میکند.
انتقال خشونت از حاشیهها به مرکز، دو پیام همزمان دارد: از یک سو، نشاندهنده جسارت و قدرتیابی بیشتر شبهنظامیان است و از سوی دیگر، گواهی بر ناتوانی یا ناکامی دولت در مهار این تهدید رو به گسترش.
در واقع، دیگر هیچ جایی در پاکستان مصون از تیررس این گروهها نیست.
سید کلیم امام، مقام پولیس اسلامآباد، در گفتوگو با نیویورک تایمز تأکید کرد که این حمله بیش از آنکه نشانه افزایش توان عملیاتی گروههای افراطی باشد، بیانگر تغییر در نیت و انتخاب اهداف آنهاست. او گفت: «اسلامآباد هرگز کاملاً از فهرست اهداف شبهنظامیان خارج نبوده است.»
تکرار حملات در پایتخت نشان میدهد که برخلاف ادعاهای مقامات، وضعیت امنیتی پاکستان نهتنها بهبود نیافته، بلکه پیچیدهتر، چندلایهتر و نگرانکنندهتر شده است.
شیعیان پاکستان که بین ۱۰ تا ۱۵ درصد جمعیت این کشور را تشکیل میدهند، دهههاست هدف حملات فرقهای گروههای افراطی بهویژه در مناطق مرزی با افغانستان قرار دارند. اما حملات گسترده فرقهای در خود پایتخت پدیدهای نسبتاً نادر بوده و همین امر، شوک و نگرانی عمومی را دوچندان کرده است.
چه کسی پشت این حمله است؟
داعش شاخه پاکستان مسئولیت را پذیرفت. این حمله کاملاً با سابقه عملکرد داعش همخوانی دارد. داعش خراسان سالها مساجد و تکیهخانههای شیعیان را در افغانستان به ویژه کابل، هرات و بلخ هدف قرار داده است. این گروه تروریستی از طی سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۱ مرگبارترین حملات را فرقهای را در افغانستان انجام داده است.
با بازگشت طالبان به قدرت در ۲۰۲۱، شدت حملات داعش در افغانستان کاهش یافته است. طالبان مدعی سرکوب این گروه است. اما ناظران معتقدند که داعش اکنون تمرکز خود را به فعالیتهای فرامرزی معطوف کرده است. حملات مرگبار در مسکو، کرمان و اکنون اسلامآباد گواه این تغییر رویکرد است.
وضعیت کنونی پاکستان دقیقاً شبیه وضعیت افغانستان در دو دهه حکومتهای حامد کرزی و اشرفغنی است.
اما اکنون شرایط در افغانستان تغییر کرده است. افراطگرایان به آرمان خود، یعنی تحقق «نظام اسلامی» در افغانستان، دست یافتهاند و میگویند اکنون نوبت برپایی «نظام سچه اسلامی» در پاکستان فرا رسیده است. برخی سیاسیون افغان معتقد اند که این وضعیت محصول اشتباهات ارتش پاکستان است. آنها میگویند دههها سرمایهگذاری بر افراطیت و شورشگری، بلای جان این کشور شده است.
در کنار داعش، برخی اتهامات متوجه جداییطلبان بلوچ شد و ادعا شد که این حمله واکنشی به عملیات اخیر ارتش در بلوچستان است. اما گروههای جداییطلب بلوچ سابقهای در حملات فرقهای ندارند و معمولاً اهداف دولتی و نظامی را نشانه میگیرند.
با این حال، انگشت اتهام بیش از همه به سوی تحریک طالبان پاکستان نشانه رفته است. این گروه سابقه همکاری عملیاتی و ایدئولوژیک با داعش داشته و بخشهایی از آن بهویژه «طالبان پنجابی» که اکنون در تیتیپی ادغام شدهاند سابقه طولانی در خشونت فرقهای دارند.
روزنامه دان در سرمقاله اخیر خود نوشت که این عناصر ممکن است بار دیگر برای هدف قرار دادن نقاط «نرم» مانند اماکن مذهبی فعال شده باشند.
اتهامهای همیشگی
با وجود پیچیدگی وضعیت، مقامهای پاکستانی بلافاصله هند و طالبان افغانستان را متهم کردند. وزیر دفاع پاکستان گفت که مهاجم به افغانستان سفر کرده و ادعا کرد هند و طالبان در پشت ماجرا هستند. سخنگوی نخستوزیر نیز هند را مسئول دانست.
هند این اتهامات را «بیاساس و بیمعنی» خواند و رد کرد. وزارت خارجه طالبان نیز حمله را محکوم کرد.
هند و پاکستان سالهاست درگیر رقابتی خصمانهاند.
پاکستان مدعی است که افزایش ناآرامی و درگیری در این کشور با برگشت طالبان به قدرت پیوند دارد. به باور این کشور، گروههای شبهنظامی در پاکستان از عقبه حمایتی و اجتماعی در افغانستان برخوردار شدهاند.
اسلامآباد برای مهار تهدیدها از خاک افغانستان، اقداماتی انجام داده است. کاهش سطح روابط دیپلوماتیک، قطع تجارت، شکایت در شورای امنیت و مجامع بینالمللی، و حتی دو بار بمباران کابل، بخشی از تلاش پاکستان برای جلوگیری از حمایت طالبان افغان از شورشگری در پاکستان بوده است.
اما هیچکدام از این تلاشها نتیجه مطلوب نداشته است. اسلامآباد اکنون عملا اهرمهای فشار مؤثر خود را از دست داده است. دیگر هیچ گروه نیابتی قدرتمندی وجود ندارد که اسلامآباد از طریق آن، اداره حاکم در کابل را از طریق آن فشار دهد.
تنها گزینه باقیمانده، ورود به جنگ مستقیم و پرهزینه است؛ گزینهای که برای پاکستان آسان نخواهد بود، همانگونه که برای امریکا سنگین تمام شد.
در مقابل، طالبان گزینههای متعددی برای فشار بر پاکستان دارند: تحریک و حمایت از تیتیپی، پشتیبانی از جداییطلبان بلوچ، و تقویت دیگر جریانهای رادیکال مذهبی. ادامه درگیری برای طالبان نیز دو مزیت عمده دارد: دریافت کمک مالی بیشتر از هند و بسیج افکار عمومی داخل افغانستان برای مشروعیتبخشی به خود.
در نهایت، اگر اسلامآباد نتواند بهسرعت راهبردی جامع و مؤثر برای مهار این بحران رو به گسترش اتخاذ کند، حمله به مسجد شیعیان در اسلامآباد ممکن است نه یک استثنا، بلکه آغاز مرحلهای تازه و بسیار خطرناک از ناامنی در قلب پاکستان باشد. قدرتگرفتن شبهنظامیان یعنی دیگر هیچ جایی مصون نیست.
اسلامآباد چارهای جز تغییر ماهوی استراتژی خود در قبال افغانستان، برخورد با گروههای رادیکال و افراطی و رفع بسترهای تولید افراطیت و فرقهگرایی ندارد.
