مصطفی ایکول پژوهشگر برجسته دینی اهل ترکیه می‌گوید که روش حکومت‌داری و ساختار قدرت در ایران باعث شده بخش بزرگی از جامعه این کشور از دین فاصله بگیرند و حتی نسبت به آن موضع خصمانه پیدا کنند.
ایکول در مقاله‌ای نوشته در نتیجه همین سیاست‌ها، بسیاری از ایرانیان ایمان خود به اسلام و حتی احترام‌شان به آن را از دست داده‌اند.
مصطفی ایکول یک پژوهشگر برجسته دینی و روزنامه‌نگار برجسته ترک است که مطالعاتش بر محور رابطه اسلام، آزادی و سیاست متمرکز است.
چگونه جمهوری اسلامی، محبوبیت اسلام را کاهش داد؟
این پژوهشگر که کتاب «هیچ اکراهی در دین نیست؛ بدون استثنا» را در دست انتشار دارد، در مقاله‌ای که در وب‌سایت الحره منتشر شده، نوشته است در جریان اعتراضات سراسری در ایران، مکان‌های مذهبی مورد حمله قرار گرفتند، ده‌ها مسجد و زیارتگاه آسیب دیدند و در برخی موارد نسخه‌هایی از قرآن نیز سوزانده شدند.
به گفته او، یکی از این موارد، آتش‌زدن «مسجد الرسول» در تهران در نوزدهم جدی بود که در آن شماری از معترضان با سر دادن شعار «مرگ بر دیکتاتور» این عمل را انجام دادند. ایکول تأکید می‌کند که حمله به عبادتگاه‌ها در هیچ شرایطی قابل توجیه نیست و چنین اقدام‌هایی به نفع تلاش‌ها برای رسیدن به ایران آزاد نیز نیست.
با این حال، این پژوهشگر دینی می‌گوید واقعیت این است که خود جمهوری اسلامی در شکل‌گیری چنین خصومتی نسبت به دین نقش اساسی داشته است.
او می‌نویسد که حکومت جمهوری اسلامی طی دهه‌ها، حاکمیت اقتدارگرایانه خود را با ارجاع مداوم به اسلام توجیه کرده است. رهبر جمهوری اسلامی خود را حاکم به نام خدا معرفی می‌کند و مخالفان این نظام با برچسب «دشمنان خدا» معرفی شده‌اند.
حکومت جمهوری اسلامی ایران بر پایه ترکیبی از ایدئولوژی دینی شیعه و ساختار سیاسی متمرکز بنا شده است و اساس مشروعیت خود را از دین می‌گیرد.
هسته اصلی این نظام بر اصل ولایت فقیه استوار است؛ اصلی که می‌گوید در دوران غیبت امام دوازدهم شیعیان، یک فقیه باید ولایت و سرپرستی جامعه را در اختیار داشته باشد. این اصل ستون فقرات قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران است.
در حکومت جمهوری اسلامی رهبر، اعضای اصلی نهادهای نظارتی و بسیاری از مقام‌های کلیدی، روحانی هستند و اقتدار سیاسی با جایگاه دینی پیوند خورده است.
سیاسی‌شدن مساجد در ایران
ایکول می‌گوید چنین ترکیبی از سیاست و حکومت‌داری، سبب شده که شماری از مخالفان در واکنش به آن، اساسا از دین روی‌گردان شوند.
ایکول در ادامه می‌گوید مساجدی که در جهان اسلام حتی نزد افراد غیرمذهبی نیز حرمت دارند، در ایران به بخشی از ساختار سیاسی و امنیتی حکومت بدل شده‌اند. او به نقش مساجد به‌عنوان پایگاه‌های نیروهای بسیج اشاره می‌کند و می‌نویسد که در اسد ۱۴۰۳، فرمانده بسیج اعلام کرده بود که ۷۹ درصد پایگاه‌های این نیرو در مساجد مستقر است؛ نیرویی که به گفته او، نزد مخالفان حکومت به‌شدت منفور است.
در ایران، بسیج یک نیروی شبه‌نظامی و ایدئولوژیک است که زیرمجموعه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی فعالیت می‌کند و نقش مهمی در حفظ و اعمال قدرت سیاسی و دینی حکومت جمهوری اسلامی دارد. این نیرو در سال ۱۳۵۸، یک سال پس از پیروزی این انقلاب به فرمان آیت‌الله خمینی ایجاد شد.
بسیج یکی از اصلی‌ترین نیروها در برخورد با اعتراضات خیابانی، به‌ویژه در سال‌های اخیر بوده است.
بسیاری از پایگاه‌های بسیج در مساجد مستقر هستند. این پیوند باعث شده مسجد، که در سنت اسلامی محل عبادت و اجتماع دینی است، در ایران به گفته منتقدان به بخشی از شبکه امنیتی و سیاسی حکومت تبدیل شود.
پیامدهای اجتماعی اسلام حکومتی
ایکول با نقل اظهارنظر نازنین نور، خبرنگار ایرانی در تبعید، می‌نویسد که «حکومت دینی‌ای که به نام اسلام می‌کشد، تجاوز و اعدام می‌کند»، در نهایت خشم علیه خود دین را برانگیخته است.
به باور ایکول، این وضعیت نتیجه استفاده ابزاری و مداوم از اسلام و نیز سیاست‌های «اسلامی‌سازی از بالا» بوده است.
او به مشاهدات جامعه‌شناس امریکایی آمیتای اتزیونی در اوایل دهه ۱۳۸۰ اشاره می‌کند که مساجد تهران را «تقریبا خالی» توصیف کرده بود. همچنین به نقل از نیکلاس پلهام، خبرنگار اکونومیست، می‌نویسد که تهران شاید «کم‌مذهب‌ترین پایتخت خاورمیانه» باشد؛ جایی که با وجود ممنوعیت الکل، رساندن شراب به خانه از سفارش پیتزا سریع‌تر است.
گذار جامعه دینی به غیر دینی
هر چند به دلیل محدودیت‌ها در ایران تحقیق مستقل تازه‌ای در مورد دین‌گریزی به ویژه در میان نسل جوان در ایران انجام نشده، اما بنیاد تحلیل و سنجش نگرش‌ها در ایران (گامان) که در هالند فعالیت دارد در تحقیقی که در سال ۲۰۲۰ انجام داده بود گفت که گذار از رویکرد «دینی» به «غیردینی» در میان گروه‌های شهری، تحصیل‌کرده و جوان‌تر در ایران بیشتر شده و بسیاری از آته‌ایست‌ها و اگنوستیک‌ها پیش‌تر «دینی» بوده‌اند.
گامان در همین پیمایش گزارش داده بود که ۶۸ درصد پاسخ‌دهندگان باور دارند احکام دینی باید از قانون‌گذاری دولتی کنار گذاشته شود.
در گزارش گامان آمده است که ۷۲ درصد با اجبار قانونی حجاب در اماکن عمومی مخالفت کرده‌اند و ۵۷ تا ۵۸ درصد گفته‌اند اساسا به حجاب باور ندارند.
این پیمایش همچنین گزارش داده است که ۵۶ درصد نمی‌خواهند فرزندان‌شان در مکتب آموزش و تکالیف دینی دریافت کنند، هرچند حدود ۵۴ درصد گفته‌اند با فرصت آشنایی کودکان با باورهای دینی گوناگون موافق‌اند.
در افغانستان نیز طالبان تفسیر بسیار سخت‌گیرانه‌ای از اسلام دارد.
نادیده گرفتن حقوق بشر، به‌ویژه حقوق زنان باعث شده تجربه زندگی دینی با آن‌چه در گذشته بوده متفاوت شود و برخی بخش‌های جامعه به این نوع حکمرانی انتقاد و دل‌سردی داشته باشند.
