با وجود تنشهای جاری در جنوب آسیا، بهویژه میان هند و پاکستان و نیز افغانستان و پاکستان، کشورهای آسیای مرکزی با جدیت بر تقویت اتصال منطقهای، دسترسی به بنادر کراچی و گوادر پاکستان و پیوند با بازارهای جنوب آسیا تمرکز کردهاند.
یک پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز در اوزبیکستان در مقالهای نوشت آسیای مرکزی به دلیل محصور بودن در خشکی، بهشدت به ظرفیتهای ترانزیتی پاکستان، بهویژه بنادر توسعهیافته این کشور در چارچوب طرح کمربند و راه چین، نیاز دارد.
نرگیزا عمراوا، از مدیران موسسه مطالعات عالی بینالمللی دانشگاه اقتصاد جهانی و دیپلماسی تاشکند نوشت که بنادر کراچی و گوادر بهعنوان مسیرهای جایگزین دسترسی به اقیانوس هند مطرح اند.
با این حال، کوتاهترین مسیر دسترسی آسیای مرکزی به پاکستان از خاک افغانستان میگذرد. از همین رو، اوزبیکستان، ترکمنستان و قزاقستان با وجود تنشهای مرزی میان افغانستان و پاکستان و نیز روابط پرچالش دهلینو و اسلامآباد، پروژههای بزرگ زیربنایی را در افغانستان دنبال میکنند.
روسایجمهور قزاقستان و اوزبیکستان در ماههای اخیر به پاکستان سفر کرده و توافقنامههای متعددی در زمینه اتصال منطقهای و گسترش همکاریهای تجاری امضا کردهاند.
بهتازگی سفیر قزاقستان در پاکستان اعلام کرد آستانه آماده است هزینه کامل ساخت خط آهن «ترانسافغان غربی» را که از تورغندی به هرات، قندهار، اسپین بولدک و چمن امتداد مییابد، بر عهده گیرد. هزینه اولیه این پروژه حدود ۷ میلیارد دالر برآورد شده، طول آن ۶۸۷ کیلومتر است و پیشبینی میشود که ظرف سه سال تکمیل شود.
عمراوا این تصمیم را نشانه عزم قزاقستان برای تقویت جایگاه خود در کریدور شمال- جنوب میداند. این مسیری است که هم مسیرهای موجود از طریق بنادر ایران را دربر میگیرد و هم مسیرهای نوظهور عبوری از افغانستان را شامل میشود.
همزمان، آستانه از پروژه «کریدور کابل» (ترمذ–نایبآباد–میدانشهر–لوگر–خرلاچی) که در سال ۲۰۱۸ از سوی اوزبیکستان پیشنهاد شد، حمایت میکند.
در جنوری ۲۰۲۵، توافقنامه سهجانبه برای تهیه مطالعه امکانسنجی مشترک امضا شد و در ۴ فبروری ۲۰۲۶، اوزبیکستان این توافق را تصویب کرد و با پاکستان برای آغاز مطالعات میدانی به تفاهم رسید.
این پروژه مسیر تجاری جدیدی از شمال (قزاقستان و اوزبیکستان) به جنوب (از طریق افغانستان و پاکستان) ایجاد میکند، مسیری که سریعترین ارتباط زمینی میان اروپا، روسیه و آسیای جنوبی را فراهم میسازد و نیاز به حملونقل دریایی را کاهش میدهد.
تاشکند همچنین پیشنهاد ایجاد گذرگاه چندوجهی ریلی–جادهای میان بلاروس، روسیه، قزاقستان، اوزبیکستان، افغانستان و پاکستان را مطرح کرده که حدود سه برابر کوتاهتر از مسیرهای دریایی است. با تکمیل کریدور کابل، یک مسیر ریلی کامل به طول ۵۵۳۲ کیلومتر تا آسیای جنوبی شکل خواهد گرفت.
بر اساس برآوردها، قزاقستان و اوزبیکستان هر یک میتوانند سالانه تا ۲۰ میلیون تن بار ترانزیتی اضافی جذب کنند و قرقیزستان و تاجیکستان نیز هر کدام حدود ۵ میلیون تن ترانزیت، عمدتاً کالاهای چینی، خواهند داشت.
خط لوله گاز تاپی
در جریان سفر رسمی رئیسجمهور قزاقستان به پاکستان در روزهای ۳ و ۴ فبروری ۲۰۲۶، مشارکت آستانه در ترانزیت از بلاروس به پاکستان و نیز چشمانداز کریدور ریلی ترکمنستان–افغانستان–پاکستان بررسی شد.
قزاقستان از سال ۲۰۲۴ و به دعوت ترکمنستان به طرح خط آهن تورغندی–اسپین بولدک پیوسته است. در جنوری ۲۰۲۵، آستانه تفاهمنامهای با کابل امضا کرد و در مرحله نخست ۵۰۰ میلیون دالر برای ساخت بخش تورغندی–هرات و ایجاد یک مرکز لجستیکی در شمال افغانستان اختصاص داد. اکنون این تعهد به تامین کل بودجه مسیر غربی افزایش یافته است.
به نوشته عمراوا، علاقه فزاینده قزاقستان به این پروژه احتمالاً با پیشرفت خط لوله گاز تاپی (ترکمنستان–افغانستان–پاکستان–هند) مرتبط است. کار اجرای بخش افغانستان این خط لوله ۱۸۴۰ کیلومتری در دسمبر ۲۰۲۴ آغاز شد و انتظار میرود تا پایان سال ۲۰۲۶ به هرات برسد.
براساس این تحلیل، روسیه نیز تحولات مربوط به تاپی را با دقت دنبال میکند و آن را فرصتی برای متنوعسازی بازار صادرات انرژی خود پس از کاهش دسترسی به اروپا میداند. قزاقستان میتواند هم از ترانزیت گاز و هم از انتقال بار ریلی سود قابل توجهی به دست آورد، چرا که این دو مسیر عملاً مکمل یکدیگر خواهند بود.
تحرکات دیپلوماتیک و سرمایهگذاریهای جدید
در اول فبروری ۲۰۲۶، در هرات دیداری میان عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی رئیسالوزرای طالبان و رشید مردوف، وزیر خارجه ترکمنستان، برگزار شد و روند پیشرفت پروژه تاپی، خط انتقال برق ترکمنستان–افغانستان–پاکستان و خط آهن تورغندی–هرات مورد بررسی قرار گرفت. دو طرف بر تسریع اجرای پروژه تاپی تاکید کردند.
دیدارهای بعدی میان سفیر ترکمنستان و وزیر معادن و نفت طالبان نیز بر سرعتبخشی به کار در خاک افغانستان خط لوله متمرکز بود. گزارش شده است که بخشی از مسیر برای نصب لوله آماده شده است.
مقامهای طالبان اعلام کردهاند یک شرکت سعودی علاقهمند به سرمایهگذاری در خرید گاز تاپی، توسعه میدانهای گازی ترکمنستان و امتداد خط لوله تا مرز هند است. این طرح همچنین شامل ساخت یک مرکز بزرگ گاز در بندر گوادر پاکستان میشود.
نویسنده در پایان نوشت که کشورهای آسیای مرکزی ناگزیر هستند روابط خود را با طالبان در افغانستان گسترش بدهند تا از این طریق بتوانند به مسیرهای زیربنایی منطقهای وصل شوند.
این اقدام نتیجه حرکت تدریجی این کشور به سوی بهبود روابط سیاسی و گسترش مناسبات اقتصادی با طالبان است.اما، در این مقطع، جمهوری اسلامی با به رسمیت شناسی طالبان، در پی چیست؟ آیا به رسمیت شناسی ایران کمکی به خروج طالبان از انزوای جهانی خواهد کرد؟
جمهوری اسلامی ایران با بحرانهای عمیق داخلی و فشارهای فزاینده منطقهای و بینالمللی دستوپنجه نرم میکند، سایه درگیری نظامی با اسرائیل و ایالات متحده بیش از هر زمان دیگری برسر آن سنگینی میکند. به همین علت، هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه در مصاحبهای گفته است که جمهوری اسلامی در این روزها برای حفظ بقای خود تلاش دارد.
در چنین شرایطی، تهران روی روابط خود با طالبان حساب ویژهای باز کرده است تا جایی که طی ماههای اخیر، گسترش روابط با اداره طالبان به طور مکرر از دهان مقامات بلندپایه ایرانی به گوش میرسد.
برادران روزهای بد
امارت اسلامی طالبان تنها رژیمی در منطقه است که از نظر ساختار سیاسی و ایدئولوژیک، بیشترین شباهت را به جمهوری اسلامی ایران دارد. هر دو نظام اقتدارگرا، تحت هدایت رهبری واحد با قدرت مطلق و مدعی مشروعیت الهی هستند و مواضع تند ضدامریکایی دارند.
البته، طالبان کوشیده است که از موضعگیری تند علیه امریکا، آن طور که از تریبونهای جمهوری اسلامی شنیده میشود، پرهیز کند، اما در این تردیدی نیست که طالبان یک رژیم عمیقاً متنفر از غرب است.
ولی مهمتر از هر چیزی، فشار سنگین بینالمللی و انزوای دیپلوماتیک، این دو رژیم را به برادران روزهای تلخ و سخت کنونی تبدیل کرده که از سر ناچاری به یکدیگر پناه بردهاند. از نگاه تهران، طالبان نهتنها یک همسایه، بلکه یک عقبه استراتژیک در منطقهای است که اسرائیل و امریکا آن را از دست جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی آن بیرون کردهاند.
برای جمهوری اسلامی، حاکمیت رژیمی مشابه آن در افغانستان یک مزیت امنیتی و جیوپولیتیک است.
گفتمان امریکاستیزی در منطقه تضعیف شده، زیرا بهای سنگینی برای کشورهایی چون ایران داشته است. اما، جمهوری اسلامی احساس میکند که طالبان هنوز به این گفتمان از نظر دینی و سیاسی اعتقاد دارد. در حالیکه اسرائیل «محور مقاومت شیعی» را درهم شکسته است، تهران در همسایگی خود یک محور طبیعی ضدامریکایی را مشاهد میکند؛ گویا ستارهای کمسو در آسمان تاریک شکستهای جمهوری اسلامی چشمک میزند.
نمونه بارز آن، اظهارات اخیر نورالله نوری، وزیر سرحدات طالبان، علیه سیاستهای جهانی امریکا و زیر سوال بردن حضور این کشور در افغانستان بود. بلافاصله پس از این مواضع، معاون وزارت خارجه ایران با وی تماس تلفنی برقرار کرد؛ اقدامی که نشان میدهد تهران با دقت رفتار و گفتار طالبان را رصد میکند.
جمهوری اسلامی ایران در یکی از منزویترین دورههای ۴۷ سال گذشته خود قرار دارد. نفوذ امریکا، دشمن خونین جمهوری اسلامی، در کشورهای منطقه، از آذربایجان و عراق تا امارات، عربستان، قطر و پاکستان گسترده است.
در چنین شرایطی، تهران به یک متحد منطقهای نیاز دارد که خارج از دایره حضور نظامی مستقیم امریکا باشد. افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان از معدود کشورهایی است که امریکا در آن حضور نظامی و فیزیکی ندارد.
ایران میکوشد با بهرسمیتشناسی طالبان نشان دهد که همچنان بازیگری فعال در معادلات منطقهای است.
همزمان، جمهوری اسلامی روی روابط اقتصادی با طالبان در افغانستان حساب میکند. به ویژه پس از برهمخوردن روابط طالبان با پاکستان، جمهوری اسلامی شریک اول اقتصادی طالبان در منطقه شده است.
لطیف نظری، معین وزارت اقتصاد طالبان، روز چهارشنبه در مقالهای نوشت که بهرسمیتشناسی ایران، «از این نظر برای هردو کشور مهم است که یکی از راهبردهای مهم دشمنان دو ملت ایجاد محدودیت یا به نوعی حذف افغانستان و ایران از تجارت و کریدورهای منطقه است.»
بهرسمیتشناسی بیاثر
معین وزارت اقتصاد طالبان مدعی است که به رسمیت شناسی ایران باعث تقویت همکاری و رشد اقتصادی و تقویت کریدورهای تجاری دو کشور میگردد.
ایران در حال حاضر نیز بیشترین روابط تجاری و اقتصادی را با طالبان دارد. مخصوصا اینکه طالبان روابط با همسایه جنوبی شرقی را برهم زد و اکنون وابستگی کاملی به ایران شکل گرفته است. بازار افغانستان نیازمند کالای ایرانی است. بنابراین، مسئله بهرسمیت شناسی تاثیری بر روابط تجاری دو طرف نخواهد داشت. همان طور که سفیر ایران نیز گفت، آنان تمام گامهایی را که یک دولت قانونی بر میدارد، در قبال اداره طالبان برداشتهاند.
بهرسمیتشناسی طالبان از سوی ایران تاثیر قابل توجهی بر کاهش انزوای جهانی این گروه نخواهد داشت. جمهوری اسلامی خود کشوری تحت تحریمهای گسترده و در انزوای بینالمللی است. حتی روابط اقتصادی رو به گسترش ایران و طالبان نیز از آسیب تحریمها در امان نمانده است. لغو معافیت بندر چابهار از تحریمهای امریکا، پیامدهای منفی مستقیمی بر روابط اقتصادی طالبان با ایران و هند داشته است.
همانگونه که بهرسمیتشناسی طالبان از سوی روسیه نتوانست جایگاه بینالمللی این گروه را بهبود بخشد، اقدام مشابه ایران نیز کمکی به مشروعیت جهانی طالبان نخواهد کرد. به همین دلیل، مقامات طالبان در کابل استقبال چندانی از بهرسمیتشناسی روسیه نکردند، زیرا همچنان باور دارند که کلید مشروعیت آنان در دست واشنگتن است.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، بارها تصریح کرده است که مشروعیت بینالمللی اداره طالبان وابسته به تصمیم امریکا است. به گفته او، کشورها ابتدا به موضع واشنگتن نگاه میکنند و سپس تصمیم میگیرند. وی همچنین سازمان ملل متحد را نهادی تحت تاثیر امریکا دانسته که از واگذاری نمایندگی افغانستان به طالبان خودداری میکند.
در عین حال، بهرسمیتشناسی طالبان از سوی ایران میتواند حساسیت کشورهای غربی را برانگیزد. زیرا، آنها طالبان را متحد جمهوری اسلامی تلقی کرده و گامی برای بهبود مناسبات با افغانستان بر نخواهند داشت.
