با وجود تنشهای جاری در جنوب آسیا، بهویژه میان هند و پاکستان و نیز افغانستان و پاکستان، کشورهای آسیای مرکزی با جدیت بر تقویت اتصال منطقهای، دسترسی به بنادر کراچی و گوادر پاکستان و پیوند با بازارهای جنوب آسیا تمرکز کردهاند.
یک پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز در اوزبیکستان در مقالهای نوشت آسیای مرکزی به دلیل محصور بودن در خشکی، بهشدت به ظرفیتهای ترانزیتی پاکستان، بهویژه بنادر توسعهیافته این کشور در چارچوب طرح کمربند و راه چین، نیاز دارد.
نرگیزا عمراوا، از مدیران موسسه مطالعات عالی بینالمللی دانشگاه اقتصاد جهانی و دیپلماسی تاشکند نوشت که بنادر کراچی و گوادر بهعنوان مسیرهای جایگزین دسترسی به اقیانوس هند مطرح اند.
با این حال، کوتاهترین مسیر دسترسی آسیای مرکزی به پاکستان از خاک افغانستان میگذرد. از همین رو، اوزبیکستان، ترکمنستان و قزاقستان با وجود تنشهای مرزی میان افغانستان و پاکستان و نیز روابط پرچالش دهلینو و اسلامآباد، پروژههای بزرگ زیربنایی را در افغانستان دنبال میکنند.
روسایجمهور قزاقستان و اوزبیکستان در ماههای اخیر به پاکستان سفر کرده و توافقنامههای متعددی در زمینه اتصال منطقهای و گسترش همکاریهای تجاری امضا کردهاند.
بهتازگی سفیر قزاقستان در پاکستان اعلام کرد آستانه آماده است هزینه کامل ساخت خط آهن «ترانسافغان غربی» را که از تورغندی به هرات، قندهار، اسپین بولدک و چمن امتداد مییابد، بر عهده گیرد. هزینه اولیه این پروژه حدود ۷ میلیارد دالر برآورد شده، طول آن ۶۸۷ کیلومتر است و پیشبینی میشود که ظرف سه سال تکمیل شود.
عمراوا این تصمیم را نشانه عزم قزاقستان برای تقویت جایگاه خود در کریدور شمال- جنوب میداند. این مسیری است که هم مسیرهای موجود از طریق بنادر ایران را دربر میگیرد و هم مسیرهای نوظهور عبوری از افغانستان را شامل میشود.
همزمان، آستانه از پروژه «کریدور کابل» (ترمذ–نایبآباد–میدانشهر–لوگر–خرلاچی) که در سال ۲۰۱۸ از سوی اوزبیکستان پیشنهاد شد، حمایت میکند.
در جنوری ۲۰۲۵، توافقنامه سهجانبه برای تهیه مطالعه امکانسنجی مشترک امضا شد و در ۴ فبروری ۲۰۲۶، اوزبیکستان این توافق را تصویب کرد و با پاکستان برای آغاز مطالعات میدانی به تفاهم رسید.
این پروژه مسیر تجاری جدیدی از شمال (قزاقستان و اوزبیکستان) به جنوب (از طریق افغانستان و پاکستان) ایجاد میکند، مسیری که سریعترین ارتباط زمینی میان اروپا، روسیه و آسیای جنوبی را فراهم میسازد و نیاز به حملونقل دریایی را کاهش میدهد.
تاشکند همچنین پیشنهاد ایجاد گذرگاه چندوجهی ریلی–جادهای میان بلاروس، روسیه، قزاقستان، اوزبیکستان، افغانستان و پاکستان را مطرح کرده که حدود سه برابر کوتاهتر از مسیرهای دریایی است. با تکمیل کریدور کابل، یک مسیر ریلی کامل به طول ۵۵۳۲ کیلومتر تا آسیای جنوبی شکل خواهد گرفت.
بر اساس برآوردها، قزاقستان و اوزبیکستان هر یک میتوانند سالانه تا ۲۰ میلیون تن بار ترانزیتی اضافی جذب کنند و قرقیزستان و تاجیکستان نیز هر کدام حدود ۵ میلیون تن ترانزیت، عمدتاً کالاهای چینی، خواهند داشت.
خط لوله گاز تاپی
در جریان سفر رسمی رئیسجمهور قزاقستان به پاکستان در روزهای ۳ و ۴ فبروری ۲۰۲۶، مشارکت آستانه در ترانزیت از بلاروس به پاکستان و نیز چشمانداز کریدور ریلی ترکمنستان–افغانستان–پاکستان بررسی شد.
قزاقستان از سال ۲۰۲۴ و به دعوت ترکمنستان به طرح خط آهن تورغندی–اسپین بولدک پیوسته است. در جنوری ۲۰۲۵، آستانه تفاهمنامهای با کابل امضا کرد و در مرحله نخست ۵۰۰ میلیون دالر برای ساخت بخش تورغندی–هرات و ایجاد یک مرکز لجستیکی در شمال افغانستان اختصاص داد. اکنون این تعهد به تامین کل بودجه مسیر غربی افزایش یافته است.
به نوشته عمراوا، علاقه فزاینده قزاقستان به این پروژه احتمالاً با پیشرفت خط لوله گاز تاپی (ترکمنستان–افغانستان–پاکستان–هند) مرتبط است. کار اجرای بخش افغانستان این خط لوله ۱۸۴۰ کیلومتری در دسمبر ۲۰۲۴ آغاز شد و انتظار میرود تا پایان سال ۲۰۲۶ به هرات برسد.
براساس این تحلیل، روسیه نیز تحولات مربوط به تاپی را با دقت دنبال میکند و آن را فرصتی برای متنوعسازی بازار صادرات انرژی خود پس از کاهش دسترسی به اروپا میداند. قزاقستان میتواند هم از ترانزیت گاز و هم از انتقال بار ریلی سود قابل توجهی به دست آورد، چرا که این دو مسیر عملاً مکمل یکدیگر خواهند بود.
تحرکات دیپلوماتیک و سرمایهگذاریهای جدید
در اول فبروری ۲۰۲۶، در هرات دیداری میان عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی رئیسالوزرای طالبان و رشید مردوف، وزیر خارجه ترکمنستان، برگزار شد و روند پیشرفت پروژه تاپی، خط انتقال برق ترکمنستان–افغانستان–پاکستان و خط آهن تورغندی–هرات مورد بررسی قرار گرفت. دو طرف بر تسریع اجرای پروژه تاپی تاکید کردند.
دیدارهای بعدی میان سفیر ترکمنستان و وزیر معادن و نفت طالبان نیز بر سرعتبخشی به کار در خاک افغانستان خط لوله متمرکز بود. گزارش شده است که بخشی از مسیر برای نصب لوله آماده شده است.
مقامهای طالبان اعلام کردهاند یک شرکت سعودی علاقهمند به سرمایهگذاری در خرید گاز تاپی، توسعه میدانهای گازی ترکمنستان و امتداد خط لوله تا مرز هند است. این طرح همچنین شامل ساخت یک مرکز بزرگ گاز در بندر گوادر پاکستان میشود.
نویسنده در پایان نوشت که کشورهای آسیای مرکزی ناگزیر هستند روابط خود را با طالبان در افغانستان گسترش بدهند تا از این طریق بتوانند به مسیرهای زیربنایی منطقهای وصل شوند.
