بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر خارجه عمان تایید کرد که دور سوم مذاکرات هستهای ایران و امریکا روز پنجشنبه، هفتم حوت در ژنو برگزار خواهد شد. همزمان مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران گفت کشورش اقدامات واشنگتن را «از نزدیک زیر نظر دارد» و آماده هر سناریوی احتمالی امریکا است.
خبرگزاری رویترز روز یکشنبه گزارش داد که ایران برای رسیدن به توافق، آماده ارائه امتیازهای تازهای در برنامه هستهای خود است، به شرط آن که تحریمهای اقتصادی لغو شود و حق تهران برای غنیسازی هستهای صلحآمیز به رسمیت شناخته شود.
مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران در یادداشتی در شبکه اجتماعی اکس نوشت کشورش به صلح و ثبات در منطقه متعهد است و مذاکرات اخیر با امریکا با «نشانههای دلگرمکنندهای» همراه بوده است.
استیو ویتکاف، فرستاده امریکا در خاورمیانه پیشتر گفته بود دونالد ترامپ، رئیس جمهور امریکا کنجکاو است بداند چرا ایران به رغم فشارهای نظامی امریکا هنوز «تسلیم» نشده و با محدود کردن برنامه هستهای خود موافقت نکرده است.
عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی در گفتوگو با شبکه سیبیاس تاکید کرد که راه حل دیپلوماتیک با امریکا همچنان در دسترس است. او در شبکه اکس نوشت: «کنجکاو هستید بدانید چرا تسلیم نمیشویم؟ چون ما ایرانی هستیم.»
ایالات متحده حضور نظامی خود را در خاورمیانه تقویت کرده است. دونالد ترامپ، رئیس جمهور امریکا پیشتر هشدار داد که اگر توافقی برای حل اختلاف دیرینه بر سر برنامه هستهای تهران حاصل نشود، «اتفاقات بسیار بدی رخ خواهد داد.»
امریکا و ایران اواخر ماه دلو دور دوم مذاکرات را در ژنو برگزار کردند. گفتوگوهای غیرمستقیم میان این دو کشور سال گذشته به دلیل اختلاف بر سر درخواست امریکا برای توقف غنیسازی اورانیوم در ایران به نتیجه نرسید.
ایران اما بارها دستیابی به چنین سلاحی را رد کرده است. یکی دیگر از موارد اختلاف میان دو کشور، چگونگی و میزان لغو تحریمهای اعمال شده علیه ایران است. یک مقام ایرانی روز یکشنبه به خبرگزاری رویترز گفت ایران و ایالات متحده هنوز دیدگاههای متفاوتی دارند.
نیویارکتایمز این گزارش را بر اساس مصاحبه با شش مقام ارشد جمهوری اسلامی از جمله یک مقام وابسته به دفتر علی خامنهای، سه عضو سپاه پاسداران و دو دیپلومات پیشین، بهشرط حفظ هویتشان تهیه کرده است.
به گفته این مقامهای ارشد جمهوری اسلامی، علی خامنهای به علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، و شمار دیگری از رهبران سیاسی و نظامی دستور داده است تا اطمینان حاصل کنند که جمهوری اسلامی در برابر بمبارانهای احتمالی امریکا و اسرائیل در امان بماند و رهبران ارشد بهشمول خودش از هرگونه سوءقصد جان به سلامت ببرند.
به گفته منابع، خامنهای مجموعهای از دستورالعملهای اضطراری نیز صادر کرده است. او برای هر یک از سمتهای نظامی و دولتی که شخصا منصوب میکند، چهار لایه جانشینی تعیین کرده است.
همچنین به همه رهبران دستور داده تا حداکثر چهار جایگزین معرفی کنند. او مسئولیتها را به حلقهای محدود از معتمدان واگذار کرده تا در صورت کشتهشدنش، تصمیمگیری کنند.
این منابع ایرانی به نیویارکتایمز گفتهاند که پس از اعتراضهای سراسری در ایران در اوایل ماه جنوری و تهدیدهای امریکا، علی لاریجانی در صدر فهرست افراد معتمد رهبر ایران قرار گرفته است.
از آن زمان تاکنون، آقای لاریجانی، ۶۷ ساله، سیاستمدار کهنهکار، فرمانده پیشین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و دبیر کنونی شورای عالی امنیت ملی عملا اداره کشور را در دست گرفته است. صعود او باعث به حاشیه رفتن مسعود پزشکیان، رئیسرئیسجمهور ایران، شده است.
به گفته این منابع، دامنه مسئولیتهای آقای لاریجانی در ماههای اخیر بهطور پیوسته گسترش یافته است. او مسئول سرکوب مرگبار اعتراضات اخیر که خواستار پایان حاکمیت اسلامی بودند، بوده است. در حال حاضر، او در حال مهار نارضایتیها، ارتباط با متحدان قدرتمندی مانند روسیه و بازیگران منطقهای چون قطر و عمان، و نظارت بر مذاکرات هستهای با واشنگتن است.
او همچنین در حال تدوین طرحهایی برای مدیریت ایران در صورت وقوع جنگ احتمالی با امریکا است؛ در حالی که واشنگتن نیروهای خود را در منطقه تقویت میکند.
ناصر ایمانی، تحلیلگر محافظهکار نزدیک به دولت، در گفتوگوی تلفنی از تهران به نیویارکتایمز گفت که رهبر جمهوری اسلامی رابطهای طولانی و نزدیک با آقای لاریجانی دارد و در این بحران شدید نظامی و امنیتی به او روی آورده است.
او گفت: «رهبر کاملا به لاریجانی اعتماد دارد. او باور دارد که لاریجانی به دلیل سابقه سیاسی، ذهن تیز و دانشاش، فردی مناسب برای این مقطع حساس است. او برای دریافت گزارشهای وضعیت و مشورتهای عملگرایانه به او تکیه میکند. نقش لاریجانی در زمان جنگ بسیار برجسته خواهد بود.»
آقای لاریجانی از خانوادهای سیاسی و مذهبی برجسته میآید و به مدت ۱۲ سال رئیس مجلس بود. در سال ۲۰۲۱، او مسئول مذاکره درباره توافق جامع راهبردی ۲۵ ساله با چین به ارزش میلیاردها دالر شد.
آقای لاریجانی در حلقه معتمدان رهبر ایران جای دارد؛ حلقهای که شامل مشاور عالی نظامی خامنهای، سرلشکر یحیی رحیم صفوی، و همچنین سرتیپ محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و فرمانده پیشین سپاه، است که از سوی رهبر بهعنوان جانشین عملی خامنهای برای فرماندهی نیروهای مسلح در زمان جنگ تعیین شده است. رئیس دفتر او، روحانی علیاصغر حجازی، نیز در این حلقه قرار دارد.
ولی نصر، کارشناس ایران در دانشگاه جانز هاپکینز، به نیویارکتایمز گفت: «خامنهای انتظار شهادت را دارد و در عینحال فکر میکند این نظام میراث من است و تا پایان ایستادگی خواهم کرد. او قدرت را توزیع میکند و دولت را برای رویداد بزرگ بعدی، هم جانشینی و هم جنگ، آماده میسازد.»
به گفته منابع، هرچند مذاکرات دیپلوماتیک درباره توافق هستهای ادامه دارد، اما ایران بر این اساس عمل میکند که حملات نظامی امریکا اجتنابناپذیر و نزدیک است. از این رو همه نیروهای مسلح در بالاترین سطح آمادهباش قرار گرفتهاند.
ایران پرتابگرهای موشک بالستیک را در مرز غربی با عراق و در سواحل جنوبی خلیج فارس مستقر کرده است؛ در فاصلهای که بتوانند اسرائیل و پایگاههای نظامی امریکا در منطقه را هدف قرار دهند. در هفتههای اخیر، ایران بهطور دورهای حریم هوایی خود را برای آزمایش موشکها بسته و رزمایش نظامی در خلیج فارس برگزار کرده و برای مدتی تنگه هرمز را مسدود کرده است.
در صورت وقوع جنگ، واحدهای ویژه پولیس، مأموران استخباراتی و گردانهای بسیج در شهرهای بزرگ مستقر خواهند شد تا از ناآرامی داخلی جلوگیری کنند.
رهبری ایران نهتنها برای بسیج نظامی، بلکه برای بقای سیاسی خود نیز آماده میشود. در این بررسیها، موضوعاتی از جمله اینکه چه کسی در صورت کشتهشدن رهبر و مقامات ارشد کشور را اداره کند، مطرح شده است.
به گفته منابع، آقای لاریجانی در صدر فهرست قرار دارد و پس از او محمدباقر قالیباف. بهگونهای غیرمنتظره، حسن روحانی، رئیسجمهور پیشین، نیز در این فهرست دیده میشود.
علی واعظ، مدیر بخش ایران در گروه بینالمللی بحران، گفت که باوجود برنامههای اضطراری تهیه شده، پیامدهای جنگ با امریکا غیرقابلپیشبینی است. او افزود: «رهبر کمتر دیده میشود و آسیبپذیرتر است، اما همچنان چسب فوقالعادهای است که نظام را کنار هم نگه میدارد، و همه میدانند اگر او دیگر نباشد، حفظ انسجام نظام دشوار خواهد بود.»
در ماه گذشته، حضور رسانهای آقای لاریجانی افزایش یافته و حضور آقای پزشکیان کاهش یافته است. لاریجانی به مسکو سفر کرد تا با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، دیدار کند. او با رهبران خاورمیانه نیز ملاقات کرده است.
در مقابل، به نظر میرسد آقای پزشکیان با واگذاری اختیار به آقای لاریجانی کنار آمده است. رسانههای ایرانی گزارش دادهاند که رئیسجمهور در جلسه کابینه گفته است برای برداشتن محدودیتهای اینترنتی پیشنهاد خود را به آقای لاریجانی داده است. این اعترافی قابلتوجه بود که حتی رئیسجمهور برای پیشبرد امور باید به لاریجانی مراجعه کند.
در ماه جنوری، استیو ویتکاف، فرستاده امریکا در خاورمیانه، تلاش کرد با عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، تماس بگیرد. گفته میشود او میخواست بداند آیا قرار است معترضان اعدام شوند یا خیر. دو مقام ارشد گفتند که آقای عراقچی از رئیسجمهور پرسید آیا میتواند با ویتکاف تماس بگیرد، و رئیسجمهور پاسخ داد که نمیداند و باید از آقای لاریجانی اجازه بگیرد.