در حالی که نگاه بسیاری از کشورهای منطقه به تحولات پرتنش خاورمیانه و پیامهای تند میان ترامپ و مقامات جمهوری اسلامی دوخته شده، پاکستان در نخستین روزهای ماه رمضان بخشهایی از افغانستان را هدف حملات هوایی خود قرار داد.
اسلامآباد میگوید بر بنیاد اطلاعات استخباراتی، هفت پایگاه وابسته به تحریک طالبان پاکستان را در ننگرهار و پکتیکا هدف قرار داده است. این در حالی است که طالبان از کشته و زخمی شدن دهها غیرنظامی، از جمله زنان و کودکان، و آسیب دیدن یک مدرسه دینی و چند خانه مسکونی خبر داده است.
این حملات نشان میدهد که زیر پوست روابط طالبان و پاکستان بحران عمیقی وجود دارد که پس از چند ماه آرامش نسبی، دوباره آشکار شده است و در واقع پرسشهایی را درباره آتشبسی زنده کرد که میان طالبان و پاکستان، با میانجیگری قطر و ترکیه در دوحه و سپس استانبول شکل گرفته بود.
به ویژه اینکه این حملات در هفته نخست ماه رمضان صورت گرفته است. رمضان برای افکار عمومی در هر دو سوی مرز، ماه عبادی و حساس است.
آیا آتشبس دوحه میان طالبان و پاکستان عملا فروپاشید؟
در ماههای اسد و میزان سال جاری پس از چند دور درگیری مرزی میان طالبان و پاکستان، نمایندگان هر دو طرف، در دوحه و سپس در استانبول بر سر یک آتشبس فوری و ایجاد سازوکارهایی برای کاهش تنش در مرز توافق کردند.
اما از همان ابتدا نشانههایی وجود داشت که این تفاهم نتوانسته دو طرف به ویژه پاکستانیها را آرام و قانع سازد. حتا پس از آتشبس فوری دستکم دو نشست طالبان و پاکستان در استانبول بینتیجه پایان یافت.
پاکستان از طالبان افغان میخواست که در سندی مکتوب بنویسد که جلو تحرکات تحریک طالبان پاکستان را میگیرد، اما طالبان افغان چون حضور این گروه در افغانستان را رد میکند، چنین متنی را امضاء نکرد.
پس از ناکامی روند، اگر چه توافق آتشبس پایدار ماند اما در ماههای بعد، پاکستان شاهد چند حمله مرگبار بود. از جمله حملاتی در ایالتهای بلوچستان و خیبرپختونخوا که در آن دهها سرباز و غیرنظامی کشته شدند و دستکم در بخشی از این پروندهها، تحریک طالبان پاکستان مسئولیت حملات را پذیرفت.
در پی این رویدادها، مقامهای پاکستانی بارها هشدار دادند که اگر حملات از آن سوی مرز مهار نشود، اسلامآباد دست به اقدام مستقیم در خاک افغانستان خواهد زد. حتا وزیر دفاع پاکستان در یکی از موضعگیریها گفت که پیش از ماه رمضان به افغانستان حمله خواهد شد.
با حملات شب گذشته، به نظر میرسد که تفاهم شکلگرفته در دوحه عملا کارکرد خود را از دست داده و سازوکارهای پیشبینیشده برای مهار تنش دیگر بازدارندگی لازم را ندارند.
طالبان افغان هم گفته که در موقع مناسب به این حملات پاسخ خواهد داد.
منطق امنیتی پاکستان از نگاه اسلامآباد
اسلامآباد میگوید این حملات در چارچوب یک اقدام «تلافیجویانه» و پس از موجی از حملات انتحاری و هدفگیری نیروهای امنیتی انجام شده است. پاکستان میکوشد حملات اخیر را واکنشی مشخص در برابر تهدیدهایی تعریف کند که به باورش از آن سوی مرز طراحی و هدایت میشوند.
اسلامآباد میخواهد بگوید که صبرش در برابر این حملات تمام شده و اگر طالبان این گروهها را مهار نکند، پاکستان آماده اقدام مستقیم نظامی در خاک افغانستان است، حتا اگر پیامدهای سیاسی کلان داشته باشد.
از دید بخشی از نخبگان امنیتی پاکستان، این حملات دو هدف را دنبال میکند، اول وارد کردن فشار بر طالبان برای برخورد جدیتر با گروههای پاکستانی مستقر در افغانستان و دوم، ارسال یک پیام بازدارنده به شبکههایی که حملات انتحاری را در شهرهای پاکستان طراحی میکنند.
روایت طالبان؛ از نقض حاکمیت تا بحث مشروعیت
در سوی دیگر، طالبان این حملات را نقض حاکمیت و تمامیت ارضی افغانستان میداند.
طالبان از یکسو میخواهد خود را در جایگاه مدافع حاکمیت افغانستان نشان دهد و از سوی دیگر، ناامنیهای داخلی پاکستان را نتیجه ضعف استخباراتی و امنیتی آن کشور معرفی کند.
این حملات طالبان را با یک چالش جدی روبهرو کرده است. گروهی که از تامین امنیت بیشتر نسبت به زمانی جمهوریت سخن میگوید، اکنون در ماه رمضان شاهد بمباران خاک افغانستان است. این وضعیت میتواند ادعای ثبات را نزد بخشی از افکار عمومی زیر سوال ببرد.
چرا طالبان به خواستهای پاکستان بیتوجه است؟
پیوندهای تاریخی و ایدئولوژیک میان طالبان افغانستان و تحریک طالبان پاکستان باعث میشود برخورد قاطع با این گروه، برای طالبان هزینه داخلی داشته باشد و شکاف در بدنه خودش ایجاد شود.
همچنان طالبان نمیخواهد بهعنوان بازیگری دیده شود که زیر فشار اسلامآباد عمل میکند. تمکین به خواست پاکستان میتواند تصویر استقلال سیاسی این گروه را در داخل افغانستان تضعیف کند.
از سویی نیز حتا اگر طالبان بخواهد، یاز هم مهار کامل همه گروههای مسلح در مناطق مرزی دشوار است.
نقش قطر و دیگر میانجیها؛ آیا فضا برای مهار تنش باقی است؟
تجربه ماههای گذشته نشان داده است که بدون میانجیگری کشورهایی مانند قطر و ترکیه، بازگشت طالبان و پاکستان به میز گفتوگو دشوار است. اکنون با افزایش تلفات و تندتر شدن مواضع، روایت تیرهگی روابط دو همسایه آن هم در اوج تنشهای میان امریکا و جمهوری اسلامی دوباره نیازمند کانالهای فعالتری مانند قطر، ترکیه و یا عربستان است تا از لغزش به سوی یک چرخه پرهزینهتر جلوگیری شود.
ترامپ نیز باری گفته بود علاقهمند است به هرگونه درگیری میان طالبان و پاکستان مداخله کند تا میانشان صلح ایجاد شود. ترامپ معمولا علاقهمند است صلح میان گروهها و یا کشورهای درگیر به پای خودش تمام شود. بنا بر این احتمالا مداخله او نیز در صورت افزایش خشونت در مرزهای دو کشور، بعید نیست.
پس میتوان گفت که اعتماد میان طالبان و پاکستان آسیب جدی دیده است. رشته آتشبس، اگرچه هنوز بهطور کامل قطع نشده، اما آنقدر فرسوده شده که برای دوام به بازسازی فوری و اراده سیاسی تازه نیاز دارد؛ ارادهای که احتمالاً بدون نقشآفرینی دوباره بازیگران بیرونی شکل نخواهد گرفت.
این اقدام نتیجه حرکت تدریجی این کشور به سوی بهبود روابط سیاسی و گسترش مناسبات اقتصادی با طالبان است.اما، در این مقطع، جمهوری اسلامی با به رسمیت شناسی طالبان، در پی چیست؟ آیا به رسمیت شناسی ایران کمکی به خروج طالبان از انزوای جهانی خواهد کرد؟
جمهوری اسلامی ایران با بحرانهای عمیق داخلی و فشارهای فزاینده منطقهای و بینالمللی دستوپنجه نرم میکند، سایه درگیری نظامی با اسرائیل و ایالات متحده بیش از هر زمان دیگری برسر آن سنگینی میکند. به همین علت، هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه در مصاحبهای گفته است که جمهوری اسلامی در این روزها برای حفظ بقای خود تلاش دارد.
در چنین شرایطی، تهران روی روابط خود با طالبان حساب ویژهای باز کرده است تا جایی که طی ماههای اخیر، گسترش روابط با اداره طالبان به طور مکرر از دهان مقامات بلندپایه ایرانی به گوش میرسد.
برادران روزهای بد
امارت اسلامی طالبان تنها رژیمی در منطقه است که از نظر ساختار سیاسی و ایدئولوژیک، بیشترین شباهت را به جمهوری اسلامی ایران دارد. هر دو نظام اقتدارگرا، تحت هدایت رهبری واحد با قدرت مطلق و مدعی مشروعیت الهی هستند و مواضع تند ضدامریکایی دارند.
البته، طالبان کوشیده است که از موضعگیری تند علیه امریکا، آن طور که از تریبونهای جمهوری اسلامی شنیده میشود، پرهیز کند، اما در این تردیدی نیست که طالبان یک رژیم عمیقاً متنفر از غرب است.
ولی مهمتر از هر چیزی، فشار سنگین بینالمللی و انزوای دیپلوماتیک، این دو رژیم را به برادران روزهای تلخ و سخت کنونی تبدیل کرده که از سر ناچاری به یکدیگر پناه بردهاند. از نگاه تهران، طالبان نهتنها یک همسایه، بلکه یک عقبه استراتژیک در منطقهای است که اسرائیل و امریکا آن را از دست جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی آن بیرون کردهاند.
برای جمهوری اسلامی، حاکمیت رژیمی مشابه آن در افغانستان یک مزیت امنیتی و جیوپولیتیک است.
گفتمان امریکاستیزی در منطقه تضعیف شده، زیرا بهای سنگینی برای کشورهایی چون ایران داشته است. اما، جمهوری اسلامی احساس میکند که طالبان هنوز به این گفتمان از نظر دینی و سیاسی اعتقاد دارد. در حالیکه اسرائیل «محور مقاومت شیعی» را درهم شکسته است، تهران در همسایگی خود یک محور طبیعی ضدامریکایی را مشاهد میکند؛ گویا ستارهای کمسو در آسمان تاریک شکستهای جمهوری اسلامی چشمک میزند.
نمونه بارز آن، اظهارات اخیر نورالله نوری، وزیر سرحدات طالبان، علیه سیاستهای جهانی امریکا و زیر سوال بردن حضور این کشور در افغانستان بود. بلافاصله پس از این مواضع، معاون وزارت خارجه ایران با وی تماس تلفنی برقرار کرد؛ اقدامی که نشان میدهد تهران با دقت رفتار و گفتار طالبان را رصد میکند.
جمهوری اسلامی ایران در یکی از منزویترین دورههای ۴۷ سال گذشته خود قرار دارد. نفوذ امریکا، دشمن خونین جمهوری اسلامی، در کشورهای منطقه، از آذربایجان و عراق تا امارات، عربستان، قطر و پاکستان گسترده است.
در چنین شرایطی، تهران به یک متحد منطقهای نیاز دارد که خارج از دایره حضور نظامی مستقیم امریکا باشد. افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان از معدود کشورهایی است که امریکا در آن حضور نظامی و فیزیکی ندارد.
ایران میکوشد با بهرسمیتشناسی طالبان نشان دهد که همچنان بازیگری فعال در معادلات منطقهای است.
همزمان، جمهوری اسلامی روی روابط اقتصادی با طالبان در افغانستان حساب میکند. به ویژه پس از برهمخوردن روابط طالبان با پاکستان، جمهوری اسلامی شریک اول اقتصادی طالبان در منطقه شده است.
لطیف نظری، معین وزارت اقتصاد طالبان، روز چهارشنبه در مقالهای نوشت که بهرسمیتشناسی ایران، «از این نظر برای هردو کشور مهم است که یکی از راهبردهای مهم دشمنان دو ملت ایجاد محدودیت یا به نوعی حذف افغانستان و ایران از تجارت و کریدورهای منطقه است.»
بهرسمیتشناسی بیاثر
معین وزارت اقتصاد طالبان مدعی است که به رسمیت شناسی ایران باعث تقویت همکاری و رشد اقتصادی و تقویت کریدورهای تجاری دو کشور میگردد.
ایران در حال حاضر نیز بیشترین روابط تجاری و اقتصادی را با طالبان دارد. مخصوصا اینکه طالبان روابط با همسایه جنوبی شرقی را برهم زد و اکنون وابستگی کاملی به ایران شکل گرفته است. بازار افغانستان نیازمند کالای ایرانی است. بنابراین، مسئله بهرسمیت شناسی تاثیری بر روابط تجاری دو طرف نخواهد داشت. همان طور که سفیر ایران نیز گفت، آنان تمام گامهایی را که یک دولت قانونی بر میدارد، در قبال اداره طالبان برداشتهاند.
بهرسمیتشناسی طالبان از سوی ایران تاثیر قابل توجهی بر کاهش انزوای جهانی این گروه نخواهد داشت. جمهوری اسلامی خود کشوری تحت تحریمهای گسترده و در انزوای بینالمللی است. حتی روابط اقتصادی رو به گسترش ایران و طالبان نیز از آسیب تحریمها در امان نمانده است. لغو معافیت بندر چابهار از تحریمهای امریکا، پیامدهای منفی مستقیمی بر روابط اقتصادی طالبان با ایران و هند داشته است.
همانگونه که بهرسمیتشناسی طالبان از سوی روسیه نتوانست جایگاه بینالمللی این گروه را بهبود بخشد، اقدام مشابه ایران نیز کمکی به مشروعیت جهانی طالبان نخواهد کرد. به همین دلیل، مقامات طالبان در کابل استقبال چندانی از بهرسمیتشناسی روسیه نکردند، زیرا همچنان باور دارند که کلید مشروعیت آنان در دست واشنگتن است.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، بارها تصریح کرده است که مشروعیت بینالمللی اداره طالبان وابسته به تصمیم امریکا است. به گفته او، کشورها ابتدا به موضع واشنگتن نگاه میکنند و سپس تصمیم میگیرند. وی همچنین سازمان ملل متحد را نهادی تحت تاثیر امریکا دانسته که از واگذاری نمایندگی افغانستان به طالبان خودداری میکند.
در عین حال، بهرسمیتشناسی طالبان از سوی ایران میتواند حساسیت کشورهای غربی را برانگیزد. زیرا، آنها طالبان را متحد جمهوری اسلامی تلقی کرده و گامی برای بهبود مناسبات با افغانستان بر نخواهند داشت.
