چین و ایران در سال ۱۴۰۰ یک سند استراتژیک همکاری ۲۵ ساله را امضا کردند. با این حال، چین در جریان حملات ویرانگر امریکا و اسرائیل به ایران که بقای جمهوری اسلامی را به خطر انداخته است، به جز واکنش‌های معمولی دیپلوماتیک، کار خاصی برای نجات رژیم انجام نداده است.
یون سون، مدیر برنامه چین در اندیشکده استیمسون، در این باره نوشت که بیجینگ علاقه‌مند نفت ایران است و نه الزاماً رژیم جمهوری اسلامی. به گفته او، ایران و چین نمایندگان تمدن‌های باستانی آسیایی هستند که با نظم بین المللی تحت تسلط غرب و تلاش آن برای تحمیل ارزش‌ها و نظام سیاسی‌اش مخالف‌اند. ولی چین، جمهوری اسلامی را یک دولت بی‌ملاحظه، بی‌ثبات و شکننده در برابر فشارهای غربی ارزیابی می‌کند.
به گفته وی، از نظر چین، جمهوری اسلامی یک نظام ناتوان و عمیقاً فاسد است که بسیاری از مقام‌های آن به سیستم باور ندارند و این زمینه نفوذ امریکا و اسرائیل را در بدنه جمهوری اسلامی فراهم کرده است.
یون سون این هفته در مجله فارن افیرز نوشت که ایران برای امنیت انرژی چین اهمیت دارد. چین حدود ۵۵ درصد از نفت مورد نیاز خود را از خاورمیانه وارد می‌کند و سهم صادرات نفتی ایران به چین ۱۳ درصد است. نفت خاورمیانه از طریق تنگه هرمز به دست چین می‌رسد و اکنون درگیری‌ها، دسترسی چین به سوخت مورد نیازش را به خطر انداخته است.
با اینکه حملات امریکا به ایران، ثبات خاورمیانه و جریان انرژی را به مخاطره انداخته است، اما چین مایل نیست وارد منازعه کشورهای درگیر شود. چین تنها بر تمامیت ارضی ایران و حل دیپلوماتیک مناقشات تاکید کرده است.یون سون نوشت که این رویکرد عدم مداخله در قبال ایران از مدت‌ها پیش در سیاست خارجی چین شکل گرفته است. چین پس از حمله حماس (گروه تحت حمایت ایران) به اسرائیل در هفتم اکتوبر ۲۰۲۳، به تدریج نسبت به توانایی و اعتبار تهران به عنوان یک قدرت منطقه‌ای دچار تردید شده است.
همچنین، استراتژیست‌های چینی باور دارند که ایران با ادامه مذاکرات با امریکا، مایل است به خواسته‌های غرب تن بدهد و از این رو اعتماد خود را به استقامت این کشور در برابر غرب از دست داده‌اند.
این پژوهشگر چینی باور ندارد که ایران جزئی از یک بلاک ضدغربی در آسیا باشد که بیجینگ باید از آن محافظت کند. او نوشت: «بیجینگ تغییر رژیم در ایران را بدترین سناریوی ممکن نمی‌بیند. چین مایل است با هر حکومتی در ایران پس از جمهوری اسلامی همکاری کند، به شرطی که جریان نفت را حفظ کرده و منافع اقتصادی مشترک دو کشور را در اولویت قرار دهد.»
او در ادامه افزود: «تنها در صورتی که این منافع چین تهدید شود یا اگر یک جنگ فرسایشی طولانی‌مدت مانع انتقال محموله‌های نفتی از طریق تنگه هرمز شود، بیجینگ ناچار خواهد شد در جایگاه خود به عنوان تماشاچی تجدیدنظر کرده و با قاطعیت بیشتری واکنش نشان دهد.»
افتادن از چشم بیجینگ
این پژوهشگر چینی معتقد است که ایران به علت رفتارهایش، علاقه چین را از دست داده است. با اینکه دو کشور سند همکاری راهبردی ۲۵ ساله به ارزش ۴۰۰ میلیارد دالر را در سال ۱۴۰۰ امضا کردند، اما شمار کمی از این پروژه‌ها عملی شدند. زیرا، تهران نگران است که نفوذ چین، حاکمیت و استقلال ایران را به خطر بیندازد و بیجینگ نیز از تناقض‌گویی و غیرقابل اعتماد بودن تهران ناامید شده است.
او نوشت که چین به این نتیجه رسیده است که قدرت و جایگاه ادعایی ایران، بیش از حد بزرگ‌نمایی شده است. جمعیت ایران ده برابر اسرائیل و سه برابر عربستان سعودی است، اما تولید ناخالص داخلی آن کمتر از ۹۰ درصد اسرائیل و تنها ۲۵ درصد تولید ناخالص داخلی عربستان سعودی است.
بر اساس ارزیابی بیجینگ، ایران از نیروهای نیابتی مانند حزب‌الله لبنان برای بازدارندگی در برابر دشمنانش استفاده کرده است. اما، استراتژی «محور مقاومت»، توانایی نظامی ایران را بیش از آنچه هست بزرگ جلوه داد و ضعف‌های داخلی و جنگی این کشور را پنهان کرد.جمهوری اسلامی حتی نتوانست از نیروهای نیابتی خود که ظاهراً سرمایه استراتژیک آن بودند، محافظت کند.
به اعتقاد بسیاری از ناظران چینی، جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل نشان داد که جمهوری اسلامی میلی به تقابل مستقیم با دشمنانش (امریکا و اسرائیل) ندارد و واکنش‌های نظامی‌اش ضعیف و نمایشی هستند.
ضعف‌های داخلی
به اعتقاد این ناظر چینی، بیجینگ از جمهوری اسلامی به دلیل تصمیم‌گیری‌های نادرست، فساد گسترده و ناتوانی در حکمرانی ناامید شده است. یون سون در فارن افیرز نوشت که توانایی اسرائیل برای نفوذ در دستگاه امنیتی ایران که به آن اجازه داد تا در جریان جنگ ۱۲ روزه، فرماندهان ارشد نظامی و دانشمندان هسته‌ای ایران را از بین ببرد، نشان می‌دهد که بسیاری از مقامات ایرانی به سیستم خود اعتماد ندارند و حاضرند کشورشان را بفروشند.
به گفته او، «رهبران چین نسبت به پایداری دولتی در ایران که حتی مقامات خودش به آن باور ندارند، با تردید می‌نگرند.»
عوامل بالا باعث شده است که چینی‌ها با تلاش غرب برای تغییر رژیم مخالفت نکنند و اطمینان دارند که منافع اقتصادی و نیازشان به انرژی، در حکومت آینده نیز تضمین خواهد شد.
همچنین چین به دلیل روابط با ایالات متحده، بعید است که از جمهوری اسلامی حمایت همه‌جانبه کند. قرار است دونالد ترامپ، رئیس جمهور امریکا و شی جین‌پینگ، رهبر چین، در پایان ماه مارچ با هم دیدار کنند تا به یک سلسله توافقات جدید تجاری دست یابند و از تنش‌های تجاری و سیاسی میان دو کشور کاسته شود. چین نمی‌خواهد جنگ در خاورمیانه، تلاش‌هایش برای بهبود روابط با دونالد ترامپ را به خطر اندازد.
