در حالیکه جنگ ایران وارد سومین هفته میشود، آخرین ارزیابیهای معتبر غربی نشان میدهند که بخش قابل توجهی از توان موشکی جمهوری اسلامی در جریان درگیریها مصرف شده، اما بخش عمدهای از توان پهپادی آن همچنان باقی مانده است.
برخی گزارشها حاکی است که پیش از آغاز جنگ، جمهوری اسلامی حدود ۲۵۰۰ موشک بالستیک داشته و دستکم ۵۰۰ تا ۶۰۰ موشک در روزهای نخست درگیری شلیک شده است.
بسیاری از موشکهای جمهوری اسلامی، در انبارها یا روی پرتابگرها، پیش از شلیک، در عملیات امریکا و اسرائیل نابود شدهاند. در مقابل، ذخایر پهپادی ایران بسیار گستردهتر است.
طبق برآورد برخی رسانهها، جمهوری اسلامی بین ۸۰ تا ۱۰۰ هزار پهپاد دارد و با وجود شلیک بیش از ۲۰۰۰ پهپاد در آغاز جنگ، این تنها حدود ۲ تا ۳ درصد از کل ذخایر را تشکیل میدهد.
برنامه موشکی جمهوری اسلامی
برنامه موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی در دو دهه گذشته نهتنها به مهمترین مولفه قدرت سخت این کشور تبدیل شده، بلکه اکنون یکی از عوامل اصلی شکلدهنده تحولات امنیتی خاورمیانه است.
طی سالهایی که تحریمها توان نوسازی نیروی هوایی جمهوری اسلامی را محدود میکرد، تهران بهگونهای هدفمند به سمت ایجاد توان ضربتی انبوه، پراکنده، ارزانقیمت و بقا پذیر حرکت کرد. این الگو امروز در جنگ ۲۰۲۶ آشکارتر از همیشه قابل مشاهده است.
طبق گزارش بلومبرگ در سال ۲۰۲۶، دستگاه اطلاعاتی امریکا در اوایل ۲۰۲۵ ایران را دارنده «بزرگترین ذخیره موشکی و پهپادی در خاورمیانه» معرفی کرد؛ ذخیرهای که از هزاران موشک بالستیک و شمار زیادی پهپاد انتحاری و شناسایی تشکیل شده است. اینها در شبکهای از پایگاههای زیرزمینی و سیار نگهداری میشوند که کشف کامل آن را برای اسرائیل و امریکا دشوار کرده است. اهمیت این موضوع در شرایطی بیشتر نمایان میشود که بخشی از توان موشکی ایران اساساً برای «زندهماندن زیر آتش دشمن» طراحی شده است؛ یعنی حتی ضربات گسترده نیز نمیتوانند آن را بهطور کامل از کار بیندازند.
تصویر کلی زرادخانه موشکی جمهوری اسلامی سالهاست که مورد توجه مراکز پژوهشی غربی است. در گزارش ایرانواچ در سال ۲۰۲۶ آمده است که ایران در سال ۲۰۲۲ بیش از ۳۰۰۰ موشک بالستیک در اختیار داشت؛ رقمی که شامل موشکهای کروز نبود و تنها بخشی از توان واقعی را نشان میداد. این حجم از ذخیره، در جنگ ۱۲ روزه ۲۰۲۵ نیز بهکار رفت؛ جنگی که طی آن بهگزارش لانگوارژورنال، ایران ۵۵۰ موشک بالستیک شلیک کرد و اسرائیل اعلام کرد که حدود یکسوم پرتابگرهای ایران را نابود کرده است. اما همین جنگ نشان داد که شبکه زیرزمینی جمهوری اسلامی، برخلاف تصور اولیه، توان بقا و بازسازی دارد.
برای نمونه، مرکز تحقیقاتی آلما در مارچ ۲۰۲۶ تأیید کرد که ایران تنها طی هشت ماه پس از پایان آن جنگ، با تولید «دهها موشک در ماه»، توانسته موجودی موشکی خود را به حدود ۲۵۰۰ موشک بالستیک بازسازی کند؛ این یعنی بخش قابل توجهی از توان این کشور نه در ذخایر قدیمی، بلکه در چرخه تولید مداوم آن نهفته است.
انسجام برنامه موشکی ایران بهطور خاص در طراحی تنوع موشکها نیز قابل مشاهده است. برخی رسانههای کشورهای خلیج فارس گزارش دادهاند که ایران مجموعهای از موشکهای سوخت جامد و مایع با بردی میان ۲۰۰ تا ۲۰۰۰ کیلومتر در اختیار دارد.
بر اساس این منابع، موشکهای فاتح-۱۱۰ و فاتح-۳۱۳ با برد حدود ۲۰۰ تا ۵۰۰ کیلومتر، ذوالفقار با برد حدود ۷۰۰ کیلومتر، قیام-۱ با برد ۷۰۰ تا ۸۰۰ کیلومتر و همچنین شهاب-۳ و قدر با بردی تا حدود دو هزار کیلومتر، هسته اصلی توان موشکی ایران را تشکیل میدهند. گفته میشود این موشکها از نظر دقت و توان شلیک پیدرپی ارتقا یافتهاند و میتوانند اهدافی را در کشورهای منطقه ظرف چند دقیقه هدف قرار دهند.
اما به گفته کارشناسان، برنامه موشکی ایران فقط یک زرادخانه نیست؛ بلکه یک «معماری دفاعی-تهاجمی» است که بدون فهم تکمیلکننده آن، یعنی پهپادها، نمیتوان آن را تحلیل کرد.
پنج سال گذشته، پهپادهای ایرانی، به ویژه خانواده «شاهد»، نقش محوری در نبردهای نیابتی و سپس جنگهای مستقیم ایفا کردهاند.
براساس برخی منابع، فقط در نوامبر ۲۰۲۴، بیش از ۲۵۰۰ پهپاد شاهد در حملات روسیه علیه اهداف اوکراینی بهکار رفته است، و این عدد تنها بخشی از تولید انبوه این پهپادهاست.
علاوه بر آن، تحلیلهای رسانهای در سال ۲۰۲۶ تخمین زدهاند که ناوگان پهپادی ایران، شامل مدلهای شاهد، مهاجر، ابابیل و آرش، بین ۸۰ تا ۱۰۰ هزار فروند است و ظرفیت تولید ماهانه ۲۰۰ تا ۵۰۰ پهپاد را دارد؛ رقمی که نشان میدهد امکان «فرسایشپذیری» این زرادخانه بسیار کم و احیای آن نیز بسیار سریع است.
به گزارش آکسیوس، برآورد میشود پهپادهای شاهد ایران هر کدام تقریباً بین ۲۰٬۰۰۰ تا ۵۰٬۰۰۰ دالر هزینه داشته باشند، اما برای رهگیری آنها اغلب از موشکهای پیشرفته پدافند هوایی استفاده میشود که میلیونها دالر قیمت دارند.
به عنوان مثال، یک موشک رهگیر «پاتریوت» میتواند حدود ۳ تا ۴ میلیون دالر برای هر شلیک هزینهبر باشد، که این موضوع باعث ایجاد نوعی عدم توازن شدید در هزینهها میشود وقتی که بخواهند پهپادهای نسبتاً ارزان را هدف قرار دهند.
کاربرد پهپادها اکنون در جنگ ۲۰۲۶ نیز بهوضوح دیده میشود. گزارش آرمیریکاگنیشن، در سال ۲۰۲۴ نشان میدهد که نیروهای وابسته به جمهوری اسلامی مانند حوثیها، حزبالله و گروههای مسلح عراقی چگونه با پهپادهای ایرانی زیرساختهای حیاتی عربستان، امارات و حتی اسرائیل را هدف قرار دادهاند؛ از جمله حملات یمن در سال ۲۰۱۹ به تاسیسات آرامکو که سیستم انرژی جهان را تکان داد.
این روش اکنون در سطحی بیسابقه در جنگ ۲۰۲۶ تکرار شده است. چنانکه لانگوار ژورنال گزارش میدهد جمهوری اسلامی تنها در چند روز نخست جنگ جاری بیش از ۲۰۰۰ پهپاد به کار برده است.
جنگ جاری
در گزارش سیبیاس آمده است که جمهوری اسلامی پس از ترور رهبر، مقامهای عالی و فرماندهان نظامیاش، در حالیکه مجتبی خامنهای تازه رسماً در جایگاه رهبری ظاهر شده، حملات خود علیه کشورهای خلیج فارس و مسیرهای کشتیرانی را ادامه میدهد. آنها تأکید کرده «باید از تنگه هرمز بهعنوان ابزار فشار استفاده کند». در همین حال، امریکا اعلام کرده که از آغاز جنگ تاکنون ۷۰۰۰ هدف در ایران را مورد حمله قرار داده است؛ عددی که گویای شدت حملات هوایی و موشکی نیروهای امریکا و اسرائیل است.
بهگزارش گلوبالسکیوریتی در ۱۶ مارچ، جمهوری اسلامی، هنوز توان انجام حملات پهپادی و موشکی را حفظ کرده و حملات پهپادی جمهوری اسلامی باعث تعلیق پروازها در دبی و اصابت به مراکز نفتی فجیره شده است.
همچنین دادههای این گزارش نشان میدهد که نرخ شلیک موشکهای بالستیک ایران تا ۹۰ درصد نسبت به روز اول جنگ کاهش یافته و شلیک پهپادها نیز ۸۳ تا ۹۵ درصد کاهش یافته است؛ نشانهای از فشار شدید عملیاتی بر توان ایران، اما نه توقف کامل آن.
مثلا، یک سخنگوی دولت اسرائیل گفته است که نیروهای اسرائیلی از آغاز جنگ جاری به صدها هدف در داخل ایران حمله کردهاند: «تاکنون ما ۷۰۰ هدف وابسته به رژیم را مورد حمله قرار دادهایم،»
او گفت «۳۰۰ پرتابگر از مجموع ۴۵۰ سکوی پرتاب موشکی ایران غیرفعال یا نابود شدهاند.»
در عین حال گزارش شده است که جمهوری اسلامی چندین موج حمله موشکی جدید، از جمله آنچه ایران نخستین شلیک عملیاتی موشک میانبرد «سجیل» عنوان کرده؛ علیه اسرائیل انجام داده و همزمان مدعی شده حملاتی علیه پایگاههای امریکا در عراق و کویت انجام داده است.
این حملات در حالی انجام شده که وزیر خارجه جمهوری اسلامی تأکید کرده تهران «بههیچوجه بهدنبال آتشبس نیست» و برای جنگ طولانی آماده است؛ اظهاری که معنای آن تداوم نبرد فرسایشی است. برخی گزارشها حاکی است که جمهوری اسلامی اکنون از پهپادهای شاهد تولید روسیه با قطعات روسی برای حمله به پایگاههای امریکا در خاورمیانه استفاده میکند؛ نشانهای از تعمیق همکاری نظامی ایران و روسیه و نیز افزایش پیچیدگی تهدیدات پهپادی علیه نیروهای آمریکا و اسرائیل.
در مجموع، شواهد نشان میدهند جمهوری اسلامی تحت فشار شدید بمبارانها، توانسته بخشی از ساختار تهاجمی خود را حفظ کند. اگرچه بر اساس گزارشها نرخ شلیک ایران کاهش چشمگیر داشته، اما حملات پراکنده و هدفمند همچنان ادامه دارد و جمهوری اسلامی نشان داده که با وجود تخریب صدها هدف نظامی، هنوز قادر است موجهایی از حملات پهپادی و موشکی را تداوم بخشد.
نکته آخر
در حال حاضر، جنگ هنوز به نقطه فرسایش کامل توان ایران نرسیده است. تهران همچنان از تنگه هرمز برای فشار استفاده میکند. بهگزارش سیبیاس، مسیرهای انرژی جهان مختل شدهاند، نفت در زمان نوشتن این گزارش به ۹۰ دالر رسیده است و کشورهای منطقه هر روز درگیر موج تازهای از تهدیدهای موشکی و پهپادی هستند.
همزمان، امریکا و اسرائیل نیز بر اساس گزارشها «هزاران هدف دیگر» را برای حمله در هفتههای آینده آماده کردهاند؛ نشانهای از اینکه جنگ فعلاً رو به پایان نیست و توان موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی همچنان یکی از متغیرهای کلیدی این نبرد است.
