پژوهشکده بریتانیایی آلسیس، در گزارشی تازه اعلام کرد که بهرغم ممنوعیت طالبان، کشت کوکنار در افغانستان در سال ۲۰۲۶ بهویژه در ولایت بدخشان افزایش یافته است. طبق گزارش، کشت کوکنار همچنان نقش مهمی در معیشت روستاییان افغانستان دارد.
این پژوهش که از سوی دیوید منسفیلد، پژوهشگر برجسته در زمینه اقتصادهای غیرقانونی در افغانستان و مناطق مرزی انجام شده و در مرکز پژوهشی السیس منتشر شده، نشان میدهد که در بسیاری از مناطق افغانستان، دهقانان یا کشت را ادامه میدهند یا برای کشت و تولید موادمخدر به کشورهای همسایه مهاجرت میکنند.
در گزارش آمده است که تحت فشارهای اقتصادی، شماری از دهقانان در جنوبغرب افغانستان برای کشت کوکنار به پاکستان و ایران مهاجرت کردهاند.
این گزارش همچنین فاش کرده هرچند تمرکز فعلی بسیاری از تحلیلگران و ناظران بر موادمخدر مصنوعی متمرکز است، اما بهدلیل ذخایر بزرگ تریاک در افغانستان، گسترش دامنه کشت کوکنار در پاکستان و ایران و نوآوری در شیوههای کشت و تولید آن، عرضه هروئین به اروپا همچنان ادامه دارد.
همچنین بهبود در روند تبدیل تریاک به هروئین و مخلوط کردن موادمخدر با مواد قانونی در بازارهای منطقه، باعث شده عرضه هروئین همچنان به بازار پرسود در اروپا تبدیل شود.
قیمت تریاک در افغانستان
یافتههای این پژوهش نشان میدهد که قیمت تریاک در فصل کشت سال ۲۰۲۶، روند افزایشی داشته و در جنوری ۲۰۲۶ به حدود ۵۰۰ دالر در هر کیلوگرام رسیده است.
بهرغم ممنوعیت کشت موادمخدر از سوی طالبان و اعمال فشار بر دهقانان، با آنهم ذخایر بزرگ تریاک در افغانستان و افزایش تولید در پاکستان و ایران باعث شده تا فشار بر قیمتها کاهش یابد.
افزایش کوکنار در بدخشان، بلوچستان و سیستانبلوچستان
دیوید منسفیلد دریافته است که دهقانان در ولایت بدخشان مقدار زیادی کوکنار را در زمینهای للمی خود در فصل خزان کشت کردهاند و بسیاری نیز قصد دارند در بهار کشت بیشتری انجام دهند.
یافتههای این پژوهش همچنین نشان میدهد که نشانههایی از افزایش سطح کشت در مناطق آبی این ولایت دیده میشود، زیرا دهقانان تلاش دارند خسارات اقتصادی ناشی از ناکامی محصول سال گذشته بهدلیل خشکسالی را جبران کنند.
ادامه کشت گسترده کوکنار در بدخشان همچنین نشاندهنده بحران روبهرشد اقتصادی در این ولایت و هم محدودیتهای حاکمیت طالبان در شمالشرق افغانستان است. طالبان از زمان اعلام ممنوعیت در سال ۲۰۲۲ بارها تلاش کردهاند کشت کوکنار را در بدخشان از بین ببرند.
در حالیکه مقامها توانستهاند دهقانان را مجبور کنند بخش بزرگی از تولید تریاک خود را به زمینهای دورافتاده للمی منتقل کنند، به نظر میرسد دهقانان در بدخشان در سال ۲۰۲۶ مقدار بیشتری کوکنار هم در زمینهای للمی و هم در زمینهای آبی کشت کردهاند.
با توجه به وضعیت اقتصادی ناپایدار دهقانان در این ولایت، خطر فزایندهای وجود دارد که دهقانان در برابر هرگونه تلاش برای نابودی مزارعشان مقاومت کنند، زیرا احساس میکنند چیزی برای از دست دادن ندارند.
گفته شده اگر طالبان در بهار و تابستان ۲۰۲۶ کارزار شدیدتری برای از بین بردن کشت کوکنار راهاندازی کنند، خطر بروز خشونت در بدخشان بسیار بالا خواهد بود.
بر اساس گزارش، د مقابل، در ولایت هلمند که در گذشته یکی از مراکز اصلی کشت و تولید کوکنار بود، اکنون هیچ نشانهای از کشت گسترده دیده نمیشود. در ولایت ننگرهار نیز که زمانی یکی از مراکز عمده تولید تریاک بود، حتی در برخی از دورافتادهترین مناطق کوهستانی نزدیک به مرز پاکستان کشت کوکنار در سطح اندک باقی مانده است؛ تنشهای مرزی و حضور قابل توجه طالبان در این منطقه، با وجود دشواریهای جغرافیایی، به حفظ این ممنوعیت کمک کرده است.
علاوه بر این، شواهد نشان میدهد که در اواخر سال ۲۰۲۵، شمار بیشتری از دهقانان جنوبغرب افغانستان برای پرورش کوکنار به پاکستان و ایران مهاجرت کردهاند.
بیشتر آنان به بلوچستان پاکستان و سیستانوبلوچستان ایران رفتهاند و شواهد فزایندهای از کشت گسترده کوکنار در مناطق مختلف وجود دارد.
دیوید منسفیلد با تحلیل تصاویر ماهوارهای از مناطق فوق دریافته است که در ولسوالی لورالائی در بلوچستان زمینهای زیر کشت افزایش یافته است. دهقانان افغان در سیستانوبلوچستان نیز از افزایش کشت کوکنار در ایران در سال جاری خبر میدهند.
در هر دو منطقه، کوکنار معمولا در قالب یک شراکت میان مالک زمین (پاکستانی یا ایرانی) و دهقان افغان کشت میشود و هزینهها و محصول بهطور مساوی تقسیم میگردد.
این وضعیت نشان میدهد که کشت کوکنار در پاکستان و ایران، و پولی که از آن به افغانستان فرستاده میشود، به بخش فزایندهای از معیشت روستایی دهقانان جنوبغرب افغانستان تبدیل شده است.
آبیاری قطرهای؛ روش نوین پرورش کوکنار
در بخشهایی از ایران، مزارع بزرگ کوکنار با آبیاری قطرهای ایجاد شده است. به گفته دیوید منسفیلد، این روش در منطقه بیسابقه است و نیاز به سرمایهگذاری قابل توجهی بهطور میانگین پنج تا ده هزار دالر در هر هکتار زمین دارد و نشان میدهد که دهقانان نگرانی چندانی از نابودی محصولات خود ندارند.
تصاویر ماهوارهای و ویدیوها نشان میدهد که رشد کوکنار در این مزارع بسیار پیشرفته است، که این امر به دهقانان امکان برداشت زودتر، محصول بیشتر و احتمالا قیمت بهتر در بازار را میدهد. مزارع کوکنار با آبیاری قطرهای در ایران، بزرگ هستند و اغلب بیش از دو هکتار مساحت دارند.
تصاویر همچنان الگوهای مشابهی از رشد پیشرفته کوکنار را در بلوچستان پاکستان نشان میدهد.
از دیدگاه اقتصادی، کشت کوکنار با آبیاری قطرهای با توجه به قیمت فعلی تریاک یک اقدام منطقی است، زیرا در همان سال نخست حدود دههزار دالر سود در هر هکتار فراهم میکند. با این حال، این خطر وجود دارد که اگر این شیوه جا بیفتد، مقابله با آن بسیار دشوار خواهد شد.
فشارهای اقتصادی عامل افزایش کشت کوکنار در افغانستان و منطقه
در حالیکه ذخایر تریاک همچنان نقش مهمی برای مهار ممنوعیت کشت کوکنار در جنوبغرب افغانستان دارند، نشانههای فزایندهای از مشکلات اقتصادی در میان دهقانان دارای زمین دیده میشود؛ زیرا ذخایر آنان کاهش یافته و درآمدهای زراعتی نیز پایین آمده است.
دهقانان میدانند که اگر دوباره کشت نکنند و ذخایر خود را تجدید نکنند، در آینده با نابودی اقتصادی روبهرو خواهند شد.
با ممنوعیت کشت کوکنار و نیز کاهش کمکهای بینالمللی که در دوران جمهوریت اقتصاد روستایی را تقویت میکرد، درآمدهای قابل مصرف کاهش یافته و دهقانان مجبور شدهاند برای تأمین مخارج زندگی، مقدار بیشتری از ذخایر خود را بفروشند.
تولید بیش از حد و کاهش تقاضا برای محصولات باغداری بهویژه با بسته شدن مرز پاکستان، منجر به کاهش قیمتها و درآمدهای زراعتی شده است.
این وضعیت همچنین تأثیرات زنجیرهای بر تجارت و بخش خدمات گذاشته است. در نبود کوکنار، محصولات تابستانی اکنون دو سوم کل درآمد زراعتی را تشکیل میدهند، که این امر باعث افزایش برداشت آبهای زیرزمینی و کاهش سطح آب شده است.
دهقانان دارای زمین در هلمند بهخوبی از شکنندگی وضعیت اقتصادی خود در افغانستان آگاهاند و از آینده نگران هستند؛ به همین دلیل اعضای خانواده خود را به ایران و پاکستان میفرستند تا در آنجا کوکنار کشت کنند، و همزمان برای بازگشت تولید تریاک در افغانستان نیز فشار وارد میکنند.
خشکسالی و تضعیف اقتصاد روستایی
خشکسالی دوامدار نیز یک شوک جمعی بر بسیاری از جوامع روستایی در افغانستان بهویژه در بدخشان وارد کرده است. خشکسالی، کاهش حاصل محصولات (از جمله تریاک)، افت قیمت تریاک و کاهش حوالههای مالی از ایران، فشار مالی قابل توجهی بر خانوادههای روستایی وارد کرده است.
مهاجرت دهقانان افغان برای کشت کوکنار
مهاجرت گسترده از افغانستان بازتابدهنده این بحران روبهرشد اقتصادی است؛ در حالیکه بسیاری از گذرگاههای رسمی افغانستان با پاکستان بسته ماندهاند، شکافهای متعددی در حصار مرزی با ولایت بلوچستان پاکستان وجود دارد که هم قاچاقبران انسان و هم مهاجران میتوانند از آن استفاده کنند.
اهمیت این مسیرهای فرامرزی با افزایش تعداد دهقانان جنوبغرب افغانستان که برای کشت کوکنار به بلوچستان و سیستانوبلوچستان میروند، بیشتر خواهد شد؛ بهویژه در شرایطی که وضعیت امنیتی در منطقه سهمرزی رو به وخامت است.
فروپاشی تدریجی امنیت در منطقه
ذخایر تریاک همچنان عامل مهمی در پذیرش ممنوعیت کشت کوکنار از سوی دهقانان دارای زمین در جنوبغرب افغانستان است؛ اما با کاهش این ذخایر، حفظ نظم برای طالبان بهگونه فزایندهای دشوارتر خواهد شد.
دیوید منسفیلد در این گزارش تحقیقاتیاش هشدار داده است دهقانان افغان که زمینهای کوچکتر دارند و ذخایر محدودتری از تریاک در اختیار دارند، بهطور فزایندهای در اثر این ممنوعیت به حاشیه رانده شدهاند.
او تصریح میکند که همین دهقانان کوچک و همچنین دهقانان بیزمین که بهصورت سهامدار کار میکنند، از جمله منتقدان جدی طالبان هستند و برای بازگشت کشت کوکنار در جنوبغرب فشار وارد میکنند و بهطور فزایندهای برای کشت کوکنار به پاکستان و ایران مهاجرت میکنند.
این پژوهشگر بریتانیایی هشدار داده است که هرچقدر ممنوعیت کشت کوکنار طولانیتر شود، شمار این دهقانان ناراضی در جنوبغرب بیشتر خواهد شد و حفظ حمایت از سوی پایگاه اصلی طالبان دشوارتر میگردد.
او پیشبینی میکند که در این میان، فرماندهان محلی بهویژه در شمال هلمند تحت فشار جوامع روستایی قرار خواهند گرفت تا ممنوعیت مواد مخدر را نادیده بگیرند و اجازه بازگشت به کشت گسترده کوکنار را بدهند.
از سویی دیگر، دیوید مسنفیلد هشدار داده که هرگونه اقدام برای جلوگیری از کشت کوکنار در کشورهای همسایه افغانستان یا اخراج مهاجران افغان میتواند بحران اقتصادی را بدتر کند و خطر ناآرامیهای روستایی در افغانستان را افزایش دهد.
بهگفته این پژوهشگر برجسته بریتانیایی، افزایش کشت کوکنار در پاکستان و ایران نتیجه مستقیم ممنوعیت کشت کوکنار از سوی طالبان، افزایش قیمت تریاک، و حضور محدود دولت در ولایتهای مرزی مانند بلوچستان پاکستان و سیستانوبلوچستان ایران است.
با توجه به احتمال افزایش بیشتر کشت کوکنار در ایران و پاکستان در سال جاری، و اهمیت روزافزون حوالههای مالی این مزارع برای معیشت جوامع روستایی جنوبغرب افغانستان، بستن این مسیر اقتصادی بدیل برای دهقانان افغان میتواند پیامدهای مهم اقتصادی و سیاسی در افغانستان به همراه داشته باشد.
دیوید منسفیلد پیشبینی کرده است که نقش دهقانان افغان در گسترش کشت کوکنار در این مناطق مرزی میتواند تنشها میان تهران و اسلامآباد از یکسو و کابل از سوی دیگر را افزایش دهد، زیرا هر طرف دیگری را مسئول افزایش تولید مواد مخدر و فعالیت گروههای شورشی میداند.
پژوهشگر میگوید برخلاف انتظارها، اقتصاد موادمخدر گیاهی در افغانستان، ایران و پاکستان در حال رشد است و تولید آن در مناطقی که به بازارهای مصرف بهویژه در منطقه و اروپا نزدیکتر هستند، درحال افزایش است؛ بهویژه در مناطقی که کنترول دولت کمتر و حضور گروههای مسلح بیشتر است.
او هشدار داده که عدم درک این تحولات میتواند بسیاری از دولتها را نسبت به تهدید روبهرشد ناآگاه سازد؛ تهدیدی که نهتنها شامل بازگشت تولید مواد مخدر در منطقه و پیامدهای آن برای بازارهای مصرف است، بلکه خطر یک اقتصاد جنایی در حال گسترش را نیز در بر دارد که منطقهای از قبل بیثباتشده بر اثر جنگ را بیشتر به چالش میکشد.
