مورتیمر دیورند که بود

پدر او، سر هنری ماریون دیورند، دهه‌ها در هند و افغانستان نقش داشت.

افزون بر این، برادرش ادوارد دیورند نیز در کمیسیون مرز افغانستان خدمت کرد و به افغانستان و آسیای مرکزی سفر داشت. در واقع، مورتیمر دیورند در خانواده‌ای رشد کرده بود که تجربه، حافظه و حتی اعتبار آن با افغانستان آمیخته بود.

در زمان جوانی دیورند، افغانستان به صحنه رقابت بریتانیا، روسیه و ایران بدل شده بود.

نویسنده کتاب می‌گوید که افغانستان در آن زمان از درون دچار رقابت‌های شدید خاندان‌ها و سرداران از بیرون زیر فشار ایران، روسیه، پنجاب و بریتانیا بود. به باور او، دیورند در ذهن خود با کشوری روبه‌رو بود که هم مهم‌ترین همسایه هند بود و هم مهم‌ترین میدان کشاکش قدرت‌های منطقه‌ای و امپراتوری‌ها.

سایکس، با تکیه بر نوشته‌های پدر دیورند می‌کوشد نشان دهد که از اوایل قرن نوزدهم، بریتانیا افغانستان را به‌عنوان «دالان» یا راهی میان ایران و هند می‌دید. از این نگاه، خطر اصلی این بود که روسیه یا فرانسه از مسیر افغانستان و ایران به سوی هند نزدیک شوند.

به باور نویسنده، افغانستان «کلید امنیت هند» بود و همین نگاه راهبردی‌ بود که بعدتر در ذهن و کار دیورند به اوج رسید.

پدر دیورند در جنگ اول افغان - انگلیس، نظامی بود و از افغان‌ها شکست خورده بود. نویسنده می‌گوید از همین رو، مورتیمر دیورند، وارث یک تجربه تلخ بود. یعنی در ذهن او و در روایت خانوادگی‌اش، افغانستان کشوری نبود که بتوان به آسانی آن را در مشت گرفت.

ورود مستقیم به افغانستان

نخستین حضور مستقیم مورتیمر دیورند در افغانستان در جنگ دوم افغان - انگلیس بود. سایکس می‌نویسد که در سپتامبر ۱۸۷۹، فردریک رابرتس فرمانده جنگ، خواست که دیورند او را در لشکرکشی به کابل همراهی کند و دیورند برای نخستین بار به افغانستان رفت.

پس از پیشروی رابرتس تا چها‌رآسیاب و نزدیک‌شدن بریتانیا به کابل، دیورند مداخله کرد. سایکس می‌نویسد که پس از این پیشروی، قرار بود اعلامیه‌ای صادر شود، اما دیورند به آن اعتراض کرد. به گفته نویسنده، دیورند آن متن را از نظر لحن و مضمون نادرست می‌دانست و معتقد بود زبان آن، هم امیر را کنار می‌زند و هم از موضعی متکبرانه برای افغان‌ها درس تاریخ می‌دهد، در حالی‌که به گفته او خود بریتانیا نیز در گذشته نسبت به آنان بی‌عدالتی کرده بود.

دیورند با رابرتس بحث کرد و سرانجام مامور شد متن دیگری بنویسد.

پس از جنگ دوم افغان - انگلیس، نقش دیورند در اداره امور خارجی هند گسترش یافت و افغانستان هرچه بیشتر به کانون کار او بدل شد.

سایکس، دیورند را مردی می‌داند که پیچیده‌ترین مسائل را به آسانی می‌فهمید، به چند زبان از جمله فارسی کار می‌کرد و از همان آغاز شیفته مسائل بزرگ مرزی بود. او برای آن‌که در اداره امور خارجی بهتر کار کند، فارسی را با شتابی کم‌نظیر آموخت و از این رهگذر، خود را برای ورود به پرونده‌های ایران و افغانستان آماده ساخت.

در دهه ۱۸۸۰، با نزدیک‌شدن روسیه به مرو و پنجده، خطر درگیری بر سر مرزهای شمالی افغانستان شدت گرفت.

سایکس این دوره را نقطه اصلی بحران و نیز اوج نشان دادن توانایی دیورند می‌داند.

نگاه دیورند به همه مرزهای افغانستان

یکی از فصل‌های مهم این کتاب، «دروازه شمالی هند» نام دارد.

در این فصل، سایکس می‌کوشد نشان دهد که دیورند افغانستان را تنها از منظر کابل و قندهار نمی‌دید. او به گلگت، چترال، واخان، بدخشان و گذرگاه‌های شمالی نیز به چشم حلقه‌های دفاعی هند می‌نگریست.

از خود دیورند در این فصل نقل‌وقول شده که مرز کشمیر، اگر درست شناخته و نگهداری شود، یکی از نیرومندترین خطوط دفاعی جهان است.

در نگاه او، افغانستان مجموعه‌ای از راه‌ها، تنگه‌ها، قبایل و فضاهای کوهستانی بود که باید در برابر روسیه مهار می‌شد.

عبدالرحمن خان و دیورند

پس از جنگ دوم افغان - انگلیس، هند بریتانیوی می‌کوشید افغانستان را به خود نزدیک کند. در همین فضا، دیورند در ۳۵ سالگی به مقام وزیر امور خارجی هند رسید.

سایکس، با تکیه بر یادداشت‌های شخصی دیورند، از عبدالرحمن خان چهره‌ای ارایه می‌کند که بر کشوری پر از قبایل یاغی، بی‌اعتماد و جنگجو حکومت می‌کند و ناچار است با خشونت نظم را نگه دارد. در این روایت، شورش غلزایی‌ها، ناآرامی‌های هرات، دشواری فرمان‌برداری قبایل و بیماری خود امیر، همگی بخشی از فضایی است که دیورند باید آن را می‌فهمید.

سایکس می‌نویسد که در مقطعی، عبدالرحمن خان چنان بدگمان شده بود که دیورند را دشمن شخصی خود می‌پنداشت. این سوءظن از راه شخصی به نام پاین به کلکته منتقل شد. پاین به اداره امور خارجی گفت که امیر باور دارد دیورند نسبت به او خصومت دارد و سیاست هند بریتانوی نیز از همین خصومت رنگ می‌گیرد. اما او میانجی‌گری کرد و سوءتفاهم را کاهش داد. سپس امیر به این نتیجه رسید که دیورند در اصل خیرخواه او است.

اوج کار دیورند در افغانستان، بی‌تردید ماموریت کابل در ۱۸۹۳ است. یک پژوهش دانشگاهی که در سال ۲۰۱۳ منتشر شده، این ماموریت را نقطه عطف او می‌داند.

پیش از آن، در هند بریتانوی بحث بر سر این بود که مرز جنوب شرقی افغانستان کجا باید باشد، تا چه حد باید به کوه‌ها و گذرگاه‌ها نزدیک شد و چگونه می‌توان هم پیشروی روسیه را مهار کرد و هم از قبایل مرزی و یورش‌های آنان جلوگیری کرد.

سایکس می‌گوید که دیورند سال‌ها درباره این موضوع مطالعه و حتی بررسی میدانی کرده بود.

مذاکرات کابل در ۲ اکتبر ۱۸۹۳ آغاز شد و در ۱۲ نوامبر همان سال به امضای توافق انجامید.

در نتیجه این توافق، بخش بزرگی از نواحی قبایلی مانند سوات، باجور، چترال، کرم، بخشی از وزیرستان و گذرگاه خیبر در سمت هند بریتانوی قرار گرفت و افغانستان کریدور واخان را نگه داشت.

در این کتاب به نقل از خود دیورند آمده است که بریتانیا وعده داد با خرید و واردات جنگ‌افزار برای امیر مخالفت نکند و کمک‌هایی نیز فراهم شود.

سایکس این توافق را یکی از دو دستاورد اصلی مورتیمر دیورند می‌خواند.

نویسنده می‌گوید که دیورند قصد نداشت مرز اداری هند را جلو ببرد و بیشتر به «کنترول سیاسی» فکر می‌کرد.

خط پر تنش مرزی در افغانستان به این ترتیب به نام دیورند معمار این خط مسما شد.

اسناد نقل‌وقول شده از مورتیمر دیورند نشان می‌دهد که او گفته بود: «توازن تا حد زیادی به سود ما است و عملا در برخورد با قبایل مرزی دست ما را باز می‌گذارد.»

مورتیمر دیورند در سال ۱۹۲۴ درگذشت و در انگلستان دفن شد. اما پدرش، سر هنری ماریون دیورند، در محوطه کلیسای سنت توماس در دیره اسماعیل خان در پاکستان امروزی دفن است.

• 

  ترجمه متن کامل توافق‌نامه خط دیورند