سانسور و ترس طالب؛ روایت ویترین‌هایی که خالی‌تر شده‌اند

این گروه فهرستی از صدها کتاب ممنوعه را به کتابخانه‌ها سپرده است.

در ادامه این محدودیت‌ها، مقام‌های طالبان در گمرک هرات کتاب‌های وارداتی را نیز بررسی می‌کنند و کتاب‌هایی که با برداشت طالبان از دین، حکومتداری یا ارزش‌های مورد این گروه در تضاد باشد، اجازه ورود به کشور را دریافت نمی‌کند.

کتاب‌های مورد علاقه نسل جوان ناپدید شده‌اند

داوود عرفان، نویسنده افغان به افغانستان اینترنشنال گفت که ممنوعیت برخی کتاب‌ها و توزیع محدود کتاب‌های خاص باعث شده جامعه از مطالعه فاصله بگیرد.

او می‌گوید کتاب‌هایی که با سلیقه نسل جوان همخوانی داشت، دیگر در بازار وجود ندارد.

در چنین شرایطی، برخی به کتاب دیجیتالی به‌عنوان جایگزین نگاه می‌کنند، اما این گزینه نیز با محدودیت‌های جدی روبه‌رو است.

بانک جهانی می‌گوید در سال ۲۰۲۴ تنها ۱۶ درصد مردم افغانستان به اینترنت دسترسی داشته‌اند. همچنین گزارش یونسکو و یونیسف نشان می‌دهد ۷۹ درصد مکتب‌ها برق ندارند.

در کنار این، مشکلات سیستم پرداخت دیجیتالی نیز دسترسی به کتاب‌های آنلاین را محدود کرده است.

داوود عرفان نیز می‌گوید بسیاری از کتاب‌ها به‌صورت دیجیتالی در دسترس نیستند و نبود برق، اینترنت و امکانات فنی مانع استفاده گسترده از این گزینه شده است.

ترس، برخی کتاب‌ها را از ویترین دور کرده است

یک فروشنده کتاب در هرات که نخواست نامش گرفته شود، به افغانستان اینترنشنال گفت که طالبان باعث شده روند مطالعه در افغانستان که پیش از این نیز ضعیف بود، به وضعیت بحرانی برسد.

او می‌گوید طالبان با کتاب‌هایی در زمینه حقوق بشر، داستان‌های عاشقانه، برخی رمان‌ها، کتاب‌های حاوی اشعار عاشقانه و حتی کتاب‌های مذهبی که در آن درباره مذهب شیعیان یا ادیان مسیحیت و یهودیت توضیح داده شده، مخالفت دارد.

به گفته او، در گذشته بیشترین فروش مربوط به کتاب‌هایی بود که در دانشگاه‌ها استفاده می‌شد، به‌ویژه کتاب‌های حقوق و علوم سیاسی. اما اکنون فروش این کتاب‌ها به دلیل محدودیت‌های طالبان و همچنین وضعیت بد اقتصادی متوقف شده یا به پایین‌ترین حد رسیده است.

او می‌گوید کتاب‌های سیاسی در سال‌های اخیر در افغانستان بازار نسبتاً گرمی داشت، از جمله خاطرات شماری از سیاستمداران افغان و خارجی و کتاب‌هایی درباره چهره‌های سیاسی مانند احمدشاه مسعود.

این فروشنده می‌گوید این کتاب‌ها هیچ‌گاه در ویترین‌ها قرار نمی‌گیرند. به گفته او، طالبان به‌طور مشخص نگفته است که فروش کتابی درباره احمدشاه مسعود ممنوع است، اما کتاب‌فروشان می‌دانند چنین کتاب‌هایی نباید در ویترین گذاشته شود و تنها در صورت درخواست مشتری به فروش می‌رسد.

او همچنین می‌گوید در زمان جمهوریت تقریباً هر سال نمایشگاه کتاب برگزار می‌شد و این نمایشگاه‌ها باعث رونق فروش کتاب می‌شد، اما پس از بازگشت طالبان، نمایشگاه‌های بسیار کمی برگزار شده که بیشتر آن‌ها نیز شامل کتاب‌های دینی بوده است.

مقاومت خاموش در برابر محدودیت‌ها

با وجود این محدودیت‌ها، تلاش برای زنده نگه داشتن فرهنگ مطالعه در میان گروه‌های نسبتا کوچک ادامه دارد. گزارش گاردین در فبروری ۲۰۲۶ نشان می‌دهد گروه‌هایی از زنان در افغانستان به‌صورت مخفیانه دور هم جمع می‌شوند و درباره کتاب‌ گفت‌وگو می‌کنند.

آمار وب‌سایت «بررسی جمعیت جهان» نشان می‌دهد که افغانستان از نظر میزان کتاب‌خوانی در آخر فهرست قرار دارد. چنانچه، افغان‌ها به طور متوسط در سال ۲.۵۶ کتاب می‌خوانند و ۵۸ ساعت مطالعه می‌کنند.
در این فهرست، امریکا با میانگین سرانه مطالعه ۱۷ کتاب در سال، در جایگاه نخست قرار دارد. پس از آن هند با ۱۶ کتاب، بریتانیا با ۱۵ کتاب، فرانسه با ۱۴ کتاب و ایتالیا با ۱۳ کتاب در رده‌های بعدی ایستاده‌اند.
بر اساس این داده‌ها، شهروندان امریکا به‌طور متوسط ۳۵۷ ساعت در سال مطالعه می‌کنند. این رقم برای هند ۳۵۲ ساعت، برای بریتانیا ۳۴۳ ساعت، برای فرانسه ۳۰۵ ساعت و برای ایتالیا ۲۷۸ ساعت ثبت شده است.
گزارش‌ها نشان می‌دهد که به دلایلی چون عدم توسعه فرهنگ کتاب‌خوانی و ناتوانی اقتصادی مردم، میزان مطالعه در افغانستان پایین است. همچنین، بسته شدن مکاتب و دانشگاه‌ها به روی دختران، بر دلسردی و کاهش علاقه به مطالعه افزوده است.

یونسکو می‌گوید نرخ باسوادی افغانستان در سال ۲۰۲۲ به ۳۷.۳ درصد رسیده بود که این رقم برای زنان ۲۲.۶ درصد و برای مردان ۵۲.۱ درصد بود. یونیسف هم اسمال اعلام کرد که ۹۳ درصد کودکان در پایان دوره ابتدایی هنوز به مهارت پایه خواندن نرسیده‌اند.