پاکستان و ایران بیش از دو هزار مهاجر افغان را در یک روز اخراج کردند

فرحان، نوجوان ۱۶ ساله‌ای که در منطقه ساهیوال پنجاب بازداشت شده بود، هنگام ورود به افغانستان از نگرانی خود درباره جدایی از خانواده سخن گفت.

او به خبرنگار افغانستان اینترنشنال گفت که برای خرید از خانه خارج شده بود و از اجرای عملیات پولیس در بازار اطلاع نداشت. به گفته او، مأموران پس از پرسیدن محل تولدش، او را بازداشت کردند.

فرحان گفت: «پولیس از من پرسید اهل کجا هستی؟ گفتم اهل کابل افغانستان هستم. بعد از آن دیگر هیچ سؤالی نکردند، مستقیم مرا سوار موتر کردند و به پاسگاه بردند.»

او همچنین گفت که خانواده‌اش همچنان در پاکستان هستند و نمی‌داند پس از بازگشت به افغانستان نزد چه کسی زندگی خواهد کرد.

در میان بازداشت‌شدگان، یک کودک دیگر افغان نیز حضور داشت که از پنجاب به افغانستان منتقل شد. او گفت در یک دکان در پنجاب کار می‌کرد و هنگام کار توسط پولیس بازداشت شد.

به گفته این کودک، پس از بازداشت امکان تماس با خانواده‌اش را نداشت. او افزود که در پاکستان متولد شده، بخش عمده زندگی خود را در آن کشور سپری کرده و در افغانستان خویشاوندان نزدیک ندارد.

پیش از این نیز گزارش‌هایی درباره بازداشت و بازگرداندن کودکان افغان از ایالت‌های خیبرپختونخوا و پنجاب منتشر شده بود.

امین‌الله، یکی دیگر از مهاجران افغان، گفت دختر و نوه‌اش روز گذشته هنگام بازگشت از شفاخانه توسط پولیس بازداشت و سپس به افغانستان منتقل شدند.

او گفت: «دختر و نوه‌ام به شفاخانه رفته بودند، اما هنگام بازگشت، پولیس آن‌ها را متوقف و بازداشت کرد. حتی فرصت خداحافظی با آن‌ها را نداشتیم و زمانی هم برای آماده شدن در اختیارمان قرار نگرفت.»

امین‌الله که اکنون همراه خانواده‌اش در حال بازگشت به افغانستان است، گفت سال‌ها در پاکستان زندگی کرده و فرزندانش نیز در همان کشور به دنیا آمده و بزرگ شده‌اند.

او از مقام‌های پاکستانی خواست در مواردی که زنان یا کودکان یک خانواده بازداشت می‌شوند، فرصت کافی برای جمع‌آوری وسایل ضروری و همراه شدن با سایر اعضای خانواده فراهم شود.

مقام‌های پاکستانی می‌گویند روند بازگرداندن شهروندان افغان که مدارک قانونی اقامت ندارند یا اعتبار اقامتشان به پایان رسیده، همچنان ادامه دارد.

در مقابل، فعالان حقوق بشر بر رعایت حقوق کودکان، زنان و دیگر افراد آسیب‌پذیر در روند بازگرداندن مهاجران تأکید کرده و خواستار توجه به ملاحظاتی مانند حفظ پیوندهای خانوادگی، وضعیت تحصیل، محل زندگی و منافع عالی کودکان، مطابق با اصول بشردوستانه و معیارهای بین‌المللی هستند.

به دنبال طرح اتهام دریافت رشوه از مهاجران افغان در روند بازگشت از منطقه لندی‌کوتل ولسوالی خیبر، عشرت شینواری، فرمانده مرکز پولیس این منطقه و عظمت ولی، معاون او، از وظایف‌شان تعلیق شدند.

با این حال، مهاجران افغان می‌گویند این اقدام تغییری در وضعیت ایجاد نکرده و اخاذی در مسیر بازگشت همچنان ادامه دارد. آنان می‌گویند در ایست‌های بازرسی از پنجاب تا گذرگاه تورخم، از هر خانواده بین ۵۰۰ تا ۸ هزار روپیه پاکستانی مطالبه می‌شود.

عبدالرحمن، یکی از مهاجران افغان، روز شنبه به افغانستان اینترنشنال گفت که در مسیر بازگشت از لاهور تا تورخم، چندین بار در پاسگاه‌های پولیس متوقف شده و در مجموع حدود ۴۰ هزار روپیه پاکستانی پرداخت کرده است. او افزود: «بیشترین پول را در ولسوالی خیبر از ما گرفتند. اگر پول نمی‌دادیم، ساعت‌ها اجازه حرکت نداشتیم.»

بر اساس آمار کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، از آغاز سال ۲۰۲۳ تاکنون حدود دو میلیون و ۵۷۰ هزار مهاجر افغان به افغانستان بازگشته‌اند. بسیاری از آنان از نبود آب آشامیدنی، سایه، محل مناسب برای استراحت و خدمات اولیه در کمپ‌های موقت تورخم و چمن شکایت دارند.

محمدشاه، یکی از بازگشت‌کنندگان افغان، گفت بیشتر مهاجران شب را زیر آسمان سپری می‌کنند و حتی پس از عبور از تورخم نیز به خدمات اولیه دسترسی کافی ندارند.

خانواده‌های مستقر در کمپ حمزه‌بابا نیز می‌گویند گرمای شدید، نبود آب سرد و سایه و کمبود امکانات بهداشتی، زنان، کودکان، سالمندان و بیماران را با مشکلات جدی روبه‌رو کرده است.

گل‌بی‌بی، مادری که همراه پنج فرزندش در این کمپ حضور دارد، گفت زنان ساعت‌ها در صف می‌مانند و امکانات کافی برای مراقبت از کودکان یا استراحت در اختیار ندارند.

عبدالرحیم، مهاجر ۲۸ ساله، نیز گفت انتظار طولانی زیر آفتاب باعث وخامت وضعیت صحی پدر مبتلا به بیماری قلبی‌اش شد و او سرانجام با کمک داوطلبان به شفاخانه لندی‌کوتل منتقل شد.

فعالان حقوق بشر و نهادهای امدادرسان بارها هشدار داده‌اند که اخراج مهاجران افغان در اوج گرمای تابستان، به‌ویژه برای کودکان، سالمندان و بیماران، خطرهای جدی صحی در پی دارد.

با این حال، مقام‌های پاکستانی تأکید کرده‌اند که روند بازگرداندن اتباع خارجی فاقد مدارک قانونی، مطابق سیاست دولت ادامه خواهد یافت.

مهلتی که وزارت داخله پاکستان به شهروندان افغانستان فاقد مدارک قانونی اقامت برای ترک این کشور داده بود، روز جمعه، ۱۹ سرطان، به پایان رسید و هم‌زمان نیروهای امنیتی عملیات بازداشت و اخراج آنان را آغاز کردند.

یکی از پناهجویان به افغانستان اینترنشنال گفته است که به دلیل تهدیدهای امنیتی نمی‌تواند به افغانستان بازگردد، اما در پاکستان نیز راهی برای ادامه زندگی ندارد. او افزود در مجتمع‌های مسکونی به افراد بدون ویزا خانه اجاره داده نمی‌شود و در دیگر مناطق نیز مالکان از اجاره دادن خانه به افغان‌ها خودداری می‌کنند.

در همین حال، دولت پاکستان به نهادهای امنیتی دستور داده است، افغان‌هایب را که مدارک قانونی اقامت ندارد، بازداشت کنند. این دستور به مقام‌های محلی در اسلام‌آباد، گلگت-بلتستان، کشمیر تحت اداره پاکستان و دیگر مناطق ابلاغ شده است.

این تصمیم نگرانی افغان‌هایی را که در انتظار انتقال به کشورهای سوم هستند نیز افزایش داده است. بسیاری از آنان پس از بازگشت طالبان به قدرت، به دلیل تهدیدهای امنیتی به پاکستان پناه برده‌اند و پرونده‌های مهاجرتی‌شان در سفارتخانه‌های کشورهای خارجی یا کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان در حال بررسی است.

کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان بار دیگر تأکید کرده است که بازگشت پناهجویان باید داوطلبانه، امن و با حفظ کرامت انسانی انجام شود.

عرفات جمال، رئیس کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل در افغانستان، نیز گفته است که افغانستان همچنان با بحران شدید انسانی روبه‌رو است و پناهجویان تنها زمانی باید به کشورشان بازگردند که شرایط زندگی امن و باعزت برای آنان فراهم باشد. او همچنین گفته است از سال ۲۰۲۳ تاکنون بیش از هفت میلیون افغان به کشور بازگشته‌اند و تنها در سال جاری حدود یک میلیون نفر از پاکستان و ایران به افغانستان برگشته‌اند.

این تحولات در حالی رخ می‌دهد که پاکستان از اواخر سال ۲۰۲۳ روند اخراج شهروندان افغانستان را آغاز کرده و آن را بخشی از برنامه مقابله با مهاجرت غیرقانونی و تهدیدهای امنیتی می‌داند. در مقابل، سازمان ملل و نهادهای حقوق بشری بارها نسبت به بازگرداندن اجباری افغان‌ها هشدار داده و از اسلام‌آباد خواسته‌اند به تعهدات بین‌المللی خود در قبال پناهجویان پایبند بماند.

این اخراج‌ها دو روز پس از پایان ضرب‌الاجلی انجام شده است که وزارت داخله پاکستان تعیین کرده بود.

بر اساس ضرب‌الاجلی که قبلا از سوی وزارت داخله پاکستان اعلام شده است از روز جمعه، ۱۹ سرطان (۱۰ جولای)، تمامی شهروندان افغانستان که ویزای معتبر یا مجوز قانونی اقامت در پاکستان نداشته باشند، بازداشت خواهند شد.

کمیسیون عالی طالبان در امور مهاجران دوشنبه، ۲۲ سرطان، در خبرنامه‌ای نوشت که این مهاجران از گذرگاه‌های مرزی تورخم در ننگرهار و اسپین‌بولدک در قندهار به افغانستان بازگرانده شدند.

به گفته این کمیسیون ۶۳ نفر از ایران نیز اخراج ‌شده‌اند.

پاکستان پس از تیره شدن روابط با طالبان، در یک سال گذشته روند اخراج مهاجران افغان را تسریع کرده و این روند به شدت ادامه دارد.
طالبان می‌گویند پاکستان از موضوع مهاجران به‌عنوان اهرم فشار استفاده می‌کند.

اخراج میلیونی مهاجران از کشورهای همسایه، بحران اجتماعی در افغانستان را تشدید کرده است.

سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM) در گزارش «مروری بر تاب‌آوری بازگشت‌کنندگان افغانستان» اعلام کرده است که از اواسط سپتامبر ۲۰۲۳ تا ۳۰ مه ۲۰۲۶، حدود ۶.۰۴ میلیون شهروند افغان از پاکستان و ایران به افغانستان بازگشته‌اند. این سازمان بازها هشدار داده است که ابعاد و سرعت این موج بازگشت، چالش‌های جدی برای ادغام مجدد، تاب‌آوری بلندمدت و ظرفیت جذب جوامع میزبان در افغانستان ایجاد کرده و فشار بر مسکن، خدمات عمومی، فرصت‌های معیشتی و انسجام اجتماعی را افزایش داده است.

بر بنیاد آمار آژانس پناهندگان سازمان ملل، از آغاز سال ۲۰۲۵ تاکنون حدود ۳ میلیون مهاجر افغان به افغانستان بازگردانده شده‌اند.

با این حال پناهجویان افغان در پاکستان می‌گویند با تشدید روند اخراج مهاجران، زندگی‌شان با ترس، بلاتکلیفی و بی‌سرنوشتی همراه شده است. آنان هشدار می‌دهند که در صورت بازگردانده شدن به افغانستان، جان‌شان در خطر خواهد بود.

تشدید بازداشت مهاجران افغان در خیبرپختونخوا

پولیس ایالت خیبرپختونخوا از تشدید عملیات بازداشت مهاجران افغان بدون مدرک خبر داد. پولیس ایالت خیبرپختونخوا گفت که در این راستا و در چارچوب سیاست دولت پاکستان برای بازداشت و اخراج مهاجران افغان، دور جدیدی از عملیات بازداشت مهاجران فاقد مدرک را آغاز کرده است.

به گفته پولیس، در نخستین مرحله این عملیات در ولسوالی چارسده، دست‌کم ۴۷ مهاجر افغان بازداشت شده‌اند.

به گفته مقام‌های محلی، افراد بازداشت‌شده مدارک قانونی لازم برای اقامت در پاکستان را نداشتند. این مقام‌ها افزوده‌اند که پس از تکمیل مراحل اولیه قانونی، بازداشت‌شدگان تحت تدابیر شدید امنیتی به مرکز موقت نگهداری مهاجران در پیشاور منتقل شده‌اند و قرار است پس از ثبت هویت و تکمیل سایر مراحل قانونی، از طریق گذرگاه تورخم به افغانستان بازگردانده شوند.

این در حالی است که مهلت تعیین‌شده از سوی وزارت داخله پاکستان برای خروج مهاجران افغان روز جمعه به پایان رسید و همزمان، عملیات بازداشت مهاجران افغان در مناطق مختلف این کشور آغاز شد.

دولت پاکستان به تمامی نهادهای امنیتی دستور داده است هر شهروند افغانستان که مدارک قانونی اقامت در این کشور را ندارد، فوراً بازداشت شود.

این دستورالعمل به اداره‌های محلی در مناطق مختلف، از جمله گلگت‌ـ‌بلتستان، کشمیر تحت اداره پاکستان و اسلام‌آباد نیز ابلاغ شده است.

هم‌زمان، گزارش‌ها از گذرگاه‌های مرزی نشان می‌دهد که با پایان ضرب‌الاجل تعیین‌شده از سوی اسلام‌آباد، شمار بازگشت‌کنندگان به افغانستان به‌طور چشمگیری افزایش یافته است.

روزنامه پاکستانی دان گزارش داده است که مقام‌های محلی در گذرگاه ترانزیتی «حمزه بابا» در لندی‌کوتل اعلام کرده‌اند پس از دستور دولت پاکستان مبنی بر خروج تمامی شهروندان افغان تا ۱۰ جولای (۱۹ سرطان)، شمار بازگشت روزانه افغان‌ها از مرز به بیش از ۱۰ هزار نفر رسیده است. به گفته این مقام‌ها، این رقم نسبت به ماه‌های می و جون، نزدیک به سه برابر افزایش یافته است.

نگرانی ویژه درباره زنان و دختران

قیصر خان آفریدی، سخنگوی کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل در پاکستان، ضمن قدردانی از میزبانی چندین دهه‌ای پاکستان از پناهجویان افغان، تأکید کرد که هیچ پناهنده‌ای نباید به کشوری بازگردانده شود که جان یا آزادی او در معرض خطر قرار دارد.

او گفت: «کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل به‌طور ویژه نگران وضعیت زنانی است که مجبور به بازگشت به کشوری می‌شوند که حقوق بشر آنان در آن با خطر جدی مواجه است.»

آفریدی از دولت پاکستان خواست اطمینان حاصل کند که هرگونه بازگشت شهروندان افغان «داوطلبانه، امن و با کرامت» انجام شود.

هراس از بازداشت، عامل افزایش بازگشت‌ها

مقام‌های مرزی در لندی‌کوتل و تورخم می‌گویند ترس از بازداشت و اخراج پناهجویان فاقد مدرک باعث شده است هزاران افغان، چه دارای مدرک و چه بدون مدرک، به سوی گذرگاه‌های مرزی حرکت کنند. به گفته آنان، با آغاز اجرای کامل طرح اخراج از سوی نهادهای دولتی پاکستان، احتمال می‌رود شمار بازگشت‌کنندگان در روزهای آینده نیز افزایش یابد.

بر اساس آمار سازمان ملل متحد، از زمان آغاز اجرای طرح اخراج اتباع خارجی فاقد مدرک در نوامبر ۲۰۲۳ تاکنون، حدود دو میلیون و ۵۶۰ هزار شهروند افغان به افغانستان بازگشته‌اند. از این میان، حدود ۲۶۰ هزار نفر به دلیل نداشتن مدارک قانونی از سوی اداره مهاجرت پاکستان اخراج شده‌اند. در حال حاضر نیز حدود ۹۰۰ هزار پناهجو و متقاضی پناهندگی افغان همچنان در پاکستان حضور دارند.

درخواست برای مستثنا شدن گروه‌های آسیب‌پذیر

کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل از دولت پاکستان خواسته است افغان‌هایی را که نیاز مبرم به حمایت بین‌المللی دارند، از روند اخراج مستثنا کند. این گروه‌ها شامل زنان سرپرست خانواده، دختران و زنانی که در مؤسسات آموزشی پاکستان تحصیل می‌کنند، اقلیت‌های قومی و مذهبی، مدافعان حقوق بشر، خبرنگاران، فعالان مدنی، هنرمندان و اعضای جامعه ال‌جی‌بی‌تی‌کیو هستند.

هم‌زمان، مقام‌های محلی پاکستان اعلام کرده‌اند که روند اخراج شهروندان افغان در مناطق مختلف، از جمله مهمند سفلی، به‌صورت سازمان‌یافته و تحت نظارت نهادهای دولتی ادامه دارد. به گفته این مقام‌ها، در یکی از موارد اخیر، چندین خانواده افغان پس از تأیید هویت و دریافت برگه خروج، به افغانستان بازگردانده شدند.