استراتژی تازه تهران؛ افزایش هزینههای بحران برای وادار کردن امریکا به عقبنشینی
پس از هفتهها تنش نظامی، رویارویی ایران و امریکا وارد مرحله تازهای شده است.
پس از هفتهها تنش نظامی، رویارویی ایران و امریکا وارد مرحله تازهای شده است.
به باور مقامهای منطقه و تحلیلگرانی که با رویترز گفتوگو کردهاند، تهران دیگر به دنبال پیروزی در میدان جنگ نیست. استراتژی جمهوری اسلامی اکنون بر افزایش تدریجی هزینههای بحران برای امریکا و متحدانش استوار است، با این امید که واشنگتن در نهایت به پذیرش بخشی از خواستههای ایران تن دهد.
ایران بهخوبی میداند که توان رقابت مستقیم با قدرت نظامی امریکا را ندارد. با این حال، مقامهای این کشور معتقدند همچنان یک اهرم مهم در اختیار دارند. آنها میتوانند امنیت مسیرهای کشتیرانی، تجارت جهانی و بازار انرژی را مختل کنند و از این طریق بر طرف مقابل فشار بیاورند.
بحران را بزرگتر کن، اما جنگ را نه
به گفته منابع منطقهای، تهران تلاش میکند دامنه تنش را مرحله به مرحله گسترش دهد، اما همزمان از ورود به یک جنگ فراگیر پرهیز کند. هدف این است که امریکا و متحدانش به این نتیجه برسند که ادامه رویارویی، پرهزینهتر از پذیرش بخشی از مطالبات ایران است.
در مرکز این مطالبات، تنگه هرمز قرار دارد. جمهوری اسلامی میخواهد نقش پررنگتری در مدیریت این آبراه داشته باشد و در آینده بر نحوه عبور کشتیها اثرگذار باشد.
به گفته این منابع، پیام تهران روشن است. اگر امریکا حاضر نباشد نظم مورد نظر ایران در هرمز را بپذیرد، بحران میتواند از خلیج فارس به دیگر نقاط منطقه گسترش پیدا کند.
فشار از تنگه هرمز تا دریای سرخ
رویترز در این تحلیل نوشت که جمهوری اسلامی پس از آنکه توانایی خود را در مختل کردن رفتوآمد کشتیها در تنگه هرمز نشان داد، اکنون تلاش میکند این تصور را ایجاد کند که هیچ گذرگاه مهم دریایی از دسترس آن خارج نیست.
تهدیدهای اخیر علیه دریای سرخ و تأسیسات نفتی عربستان نیز در همین چارچوب ارزیابی میشود. تهران میخواهد هزینه حفاظت از تجارت جهانی را برای امریکا و متحدانش افزایش دهد و همزمان میزان آمادگی آنها را برای ادامه این رویارویی بیازماید.
مایکل نایتس، پژوهشگر موسسه واشنگتن، به رویترز گفت ایران از آغاز بحران تلاش کرده است هر بار ابزار تازهای برای افزایش فشار معرفی کند. یک بار جبههای جدید باز کرده، بار دیگر از سلاحی متفاوت استفاده کرده و گاهی هدف تازهای را انتخاب کرده است.
به گفته او، مهمترین مزیت ایران توان حمله مستقیم به امریکا یا اسرائیل نیست. برگ برنده تهران، توانایی آسیب زدن به اقتصاد جهانی و وارد کردن فشار به کشورهای منطقه است.
تهران روی چه چیزی حساب کرده است؟
یکی از مقامهای کشورهای خلیج فارس به رویترز گفت که فرماندهان سپاه پاسداران معتقدند هنوز میتوانند امتیازهای بیشتری به دست آورند.
این ارزیابی بر این اساس شکل گرفته است که دونالد ترامپ در آستانه انتخابات میاندورهای کانگرس، تمایلی به ورود به یک جنگ طولانی و پرهزینه دیگر در خاورمیانه ندارد.
به باور این منبع، هرچه بحران گستردهتر شود و فشار بیشتری بر اقتصاد جهانی وارد کند، احتمال نرمش واشنگتن نیز افزایش مییابد.
او میگوید: «ایرانیها باور دارند اگر فشار را بیشتر کنند، ترامپ در نهایت عقبنشینی خواهد کرد. ترامپ فکر میکند با فشار نظامی میتواند ایران را پای میز مذاکره بیاورد، اما تهران قصد ندارد زیر فشار امتیاز بدهد.»
چرا ایران حاضر به عقبنشینی نیست؟
به نوشته رویترز، همین برداشت اکنون مبنای استراتژی مذاکره جمهوری اسلامی نیز شده است.
ترامپ گفته بود قرار است روز دوشنبه مذاکراتی با ایران انجام شود. او پیشتر نیز اعلام کرده بود برای فراهم شدن زمینه توافق درباره تنگه هرمز، از حملهای که در دست بررسی بود صرفنظر کرده است. اما تهران اعلام کرد که هیچ مذاکرهای با امریکا در جریان نیست.
یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفت رهبران جمهوری اسلامی به این نتیجه رسیدهاند که هر بار از خود انعطاف نشان دادهاند، واشنگتن فشارها را بیشتر کرده است. از نگاه آنها، پیش از هر مذاکره باید اهرمهای فشار تقویت شود.
به گفته این مقام، تهران معتقد است ترامپ هرگونه عقبنشینی را نشانه ضعف میداند و تنها زمانی حاضر به امتیاز دادن خواهد شد که با فشار بیشتری روبهرو شود.
اختلاف اصلی بر سر هرمز
به نوشته رویترز، یکی از مهمترین اختلافهای دو طرف به آینده تنگه هرمز مربوط میشود.
به گفته منابع عربی، عمان با حمایت کشورهای خلیج فارس طرحی را به تهران ارائه کرده است که بر اساس آن کشتیها به صورت داوطلبانه هزینه خدمات عبور از این آبراه را پرداخت کنند.
اما جمهوری اسلامی خواهان اختیارات بیشتری است. تهران میخواهد در اداره تنگه هرمز نقش مستقیم داشته باشد و بتواند از کشتیهای عبوری هزینه دریافت کند.
امریکا این خواسته را رد کرده و تأکید دارد تنگه هرمز باید همچنان یک آبراه بینالمللی باقی بماند و ایران نباید بر آن کنترول انحصاری یا حق دریافت عوارض داشته باشد.
مایکل سینگ، پژوهشگر موسسه واشنگتن، میگوید تهران هنوز احساس میکند ابتکار عمل را از دست نداده است، زیرا مشخص نیست حکومت ترامپ تا چه اندازه حاضر است دامنه عملیات نظامی را گسترش دهد.
او معتقد است جمهوری اسلامی در پی آن است که نفوذ خود بر تنگه هرمز را تثبیت کند و کنترول بیشتری بر رفتوآمد کشتیها به دست آورد.
آیا استراتژی ایران نتیجه داده است؟ رویترز معتقد است یکی از پیامدهای این استراتژی، تغییر اولویت کشورهای غربی و عربی بوده است.
در هفتههای اخیر، تمرکز اصلی آنها از افزایش فشار بر ایران به حفاظت از مسیرهای کشتیرانی و زیرساختهای انرژی تغییر کرده است.
ائتلاف دریایی تازهای که با محوریت عربستان شکل گرفته نیز بیشتر مأموریت دفاعی دارد. این ائتلاف وظیفه اسکورت کشتیهای تجاری، تبادل اطلاعات و حفاظت از مسیرهای دریایی را بر عهده گرفته و هدف آن رویارویی مستقیم با ایران نیست.
مایکل نایتس این ائتلاف را با مأموریت «آسپیدس» اتحادیه اروپا در دریای سرخ مقایسه میکند، مأموریتی که برای حفاظت از کشتیهای تجاری ایجاد شد، نه تغییر موازنه نظامی.
از نگاه تهران، همین تغییر اولویتها یک موفقیت نسبی است. جمهوری اسلامی میداند توان شکست نظامی امریکا را ندارد، اما میتواند رقبایش را وادار کند برای حفظ امنیت تجارت جهانی، هزینه و منابع بیشتری صرف کنند.
هر تهدید تازه علیه تنگه هرمز، بابالمندب یا دیگر مسیرهای دریایی، به معنای نیاز به کشتیهای جنگی بیشتر، نیروهای بیشتر و صرف هزینههای بیشتر برای حفظ جریان تجارت جهانی است.
نبرد با تحمل بیشتر
رویترز در پایان مینویسد رویارویی کنونی میان امریکا و ایران بیش از آنکه یک نبرد نظامی باشد، رقابتی بر سر دوام آوردن در برابر درگیری و حملات نظامی است.
رهبران جمهوری اسلامی ظاهراً بر این باورند که میتوانند فشارهای اقتصادی را بیش از آنچه امریکا و متحدانش قادر به تحمل اختلالهای مداوم در تجارت جهانی و بازار انرژی هستند، تحمل کنند.
تهران همچنین امیدوار است اگر در آینده مذاکراتی از سر گرفته شود، بتواند با استفاده از همین اهرمها، شرایط گفتوگو را تا حدی به سود خود تغییر دهد.
ری تکیه، پژوهشگر شورای روابط خارجی امریکا، میگوید: «اگر مذاکراتی انجام شود، ایران میخواهد چارچوب آن را خودش تعیین کند. اکنون هر دو طرف، هر اقدام طرف مقابل را با افزایش تنش پاسخ میدهند.»
با این حال، رویترز هشدار میدهد که نه تهران و نه واشنگتن نشانهای از عقبنشینی بروز ندادهاند. در چنین شرایطی، خطر یک اشتباه محاسباتی بیش از هر زمان دیگری وجود دارد؛ اشتباهی که میتواند بحرانی را که قرار بود ابزار فشار باشد، به جنگی تبدیل کند که کنترول آن از دست هر دو طرف خارج شود.
