خاموشی صحنه برای سینماگری که میخواست داستان، داستان زن باشد
نویده خوشبو
افغانستان اینترنشنال
فرشته سلیمانی، بازیگر سینما، آن زمان که طالبان هنوز در کوهها بودند و افغانستان در تلاش ترسیم تصویری از امید، آزادی و زن روی پرده بود، وارد صحنه شد.
افغانستان اینترنشنال
فرشته سلیمانی، بازیگر سینما، آن زمان که طالبان هنوز در کوهها بودند و افغانستان در تلاش ترسیم تصویری از امید، آزادی و زن روی پرده بود، وارد صحنه شد.
فرشته سلیمانی در سن کم وارد جهان هنر شد. در مدت کوتاهی در چند سریال تلویزیونی نقش گرفت و میان مخاطبان شناخته شد. نقش «راضیه» در سریال «و آن بالا خدا هست» یکی از نقشهایی بود که او را بیشتر به مخاطبان معرفی کرد.
همزمان درسهای هنری را در آموزشگاههای مختلفی که در آن زمان وجود داشت ادامه میداد و در فعالیتهای خیریه نیز سهم میگرفت. فرشته برای آیندهاش برنامههای بزرگی داشت و باور داشت سینما و تلویزیون افغانستان میتواند برای زنان و نسل تازه روایتهای متفاوتی بسازد.
تصویری فراتر از مظلومیت زن
فرشته در گفتوگو با افغانستان اینترنشنال میگوید میخواست زن و مرد در سینما حقوق برابر داشته باشند. به باور او، نقشهای مرکزی نباید تنها بر اساس سیما و صدا به بازیگران داده شود؛ مهارت و توانایی باید معیار باشد.
او میگوید نمیخواست که سینما زن را همیشه «مظلوم و وابسته» نشان دهد. میخواست زنان در نقشهای مرکزی چهرههای متفاوت داشته باشند؛ دختر شوخ و باهوش، ورزشکار، بوکسر، وزیر، خلبان، فرمانده یا قاضی. برای او مهم بود که زن در داستان تصمیم بگیرد، عمل کند و مسیر روایت را پیش ببرد.
الگوسازی برای نسل نو
نگاه فرشته به هنر، کودکان و نوجوانان را نیز در بر میگرفت. او میخواست شخصیتهایی خلق شوند که برای آنان الهامبخش باشند.
به گفته او، در کشورهای دیگر کودکان با شخصیتهایی بزرگ میشوند که برایشان الگو میشوند. آرزوی فرشته این بود که کودکان افغانستان نیز چنین الگوهایی داشته باشند و تولیدات تلویزیونی کشور به سطح حرفهای کشورهای دیگر نزدیک شود.
بازی با نقاب؛ تلاش برای حذف نشدن
اما با بازگشت طالبان در آگست ۲۰۲۱، صحنه برای زنان تغییر کرد. مسئله دیگر فقط این نبود که زن چه نقشی در تلویزیون داشته باشد؛ اصل حضور زن در صحنه تلویزیون محدود شد.
پوشش سیاه و ماسک بخشی از حضور فرشته مقابل دوربین شد. او در همین شرایط کار کرد و حتی شخصیتهایی را بازی کرد که با باورها و معیارهای هنری خودش همخوان نبودند. برایش مهم بود که شخصیت زن از داستان حذف نشود. میگوید حاضر بود حتی با چادری کار کند.
فعالیت در میدانهای محروم
در آن سالها، زندگی فرشته فقط در قاب تلویزیون خلاصه نمیشد. با کمک دیگران به مناطق دوردست میدان وردک میرفت و مواد درسی به کودکانی میرساند که دسترسی آسان به امکانات آموزشی نداشتند.
در شنیه بهسود در ساخت یک مکتب همکاری کرد. به گفته او، این مکتب تکمیل شده و کودکان منطقه هنوز در آن درس میخوانند.
او با زنان همان منطقه در ساخت یک کلینیک نیز همکاری کرد. به گفته فرشته، ساختمان کلینیک اکنون تکمیل شده است. تصاویر آن دوره، سفرهای او برای کار روی این پروژه را ثبت کردهاند؛ سفرهایی که در کنار فعالیت هنری، بخشی از زندگی اجتماعی او را شکل میداد.
فرشته تصمیم نداشت با دشوارتر شدن شرایط، کشور را ترک کند. میخواست فعالیت هنری و اجتماعیاش را در افغانستان ادامه دهد. هنوز میخواست در همان جایی بماند که برایش کار کرده بود و در همان جامعهای فعالیت کند که قصههایش را از آن میگرفت.
رفتهرفته اما فشارها و محدودیتها بیشتر شد و او تا سال ۲۰۲۴ در افغانستان ماند و سرانجام کشور را ترک کرد.
فرشته به افغانستان اینترنشنال میگوید: «هیچ وقتی فکر نمیکردم روزی از وطنم دور شوم، چون واقعاً دوست داشتم آنجا کار کنم و آنجا باشم.»
نمایش خشونت به جای هنر
حالا پنج سال پس از بازگشت طالبان، تصاویر مراسم ۲۴ اسد برای او یادآور فاصلهای است میان رویایی که برای هنر افغانستان داشت و صحنهای که امروز میبیند.
پشت این تصاویر، سالهایی قرار دارد که خودش در همان کشور ماند، کار کرد و تلاش کرد جای زن را در صحنه تلویزیون حفظ کند.
طالبان در پنجمین سالگرد بازگشت به قدرت، در پکتیا صحنه حملات انفجاری به نیروهای امریکایی را در قالب یک نمایش تمثیلی بازسازی کردند. در قندهار نیز طالبان و هوادارانشان تمثال دونالد ترامپ، رئیسجمهور امریکا، را در خیابانها به نمایش گذاشتند و آن را لتوکوب کردند.
این تصاویر فرشته را آزار میدهد. او هنر را فضایی برای خلق شخصیت، الگوسازی و رساندن پیام به جامعه میدید. برای او صحنه جایی بود که میشد زن را متفاوت از تصویری که همیشه از او ساخته شده بود نشان داد؛ زنی که تصمیم میگیرد، حرکت میکند و داستان را پیش میبرد.
حالا اما زنان از صحنه تلویزیون کنار رفتهاند و در مراسم طالبان، انفجار و لتوکوب به شکل نمایش بازسازی میشود. برای فرشته، این تصویر فاصله میان آن چیزی است که برای هنر افغانستان آرزو داشت و آنچه امروز میبیند.
غربت و نقشی که ناتمام ماند
در مهاجرت، فرشته میگوید دیگر انگیزه گذشته را ندارد. از مخاطبانی که برایشان نقش بازی میکرد دور است، سوژههایی را که از جامعه و زندگی مردم افغانستان میگرفت در کنار خود ندارد و آرمانهای هنریاش نیمهتمام ماندهاند.
شاید برای همین است که وقتی از افغانستان، هموطنانش و آنچه پشت سر گذاشته حرف میزند، بغض گلویش را میگیرد.
دختری که با فکر تغییر صحنه تلویزیون وارد جهان هنر شده بود، در سالهای حاکمیت طالبان برای حفظ حضور زن در همان صحنه تلاش کرد. میخواست بماند، کار کند و روایتهای دیگری از زن افغان بسازد؛ اما سرانجام خودش از همان صحنه دور شد.
و آخرین نقش فرشته، ماندن بود؛ نقشی که نتوانست تا پایان بازی کند.
مسعود، همسر او، در روزهای سقوط حکومت پیشین از طریق روند تخلیه به امریکا منتقل شد؛ اما خاطره و سه فرزندش در ولایت بلخ جا ماندند.
جدایی این خانواده از همدیگر قرار بود چند ماه بیشتر طول نکشد، اما اکنون وارد ششمین سال خود شده است.
دونالد ترامپ، رئيسجمهور امریکا، پس از بازگشت به قدرت برنامه پذیرش پناهندگان ایالات متحده را تعلیق کرد. اداره خدمات شهروندی و مهاجرت امریکا نیز در نوامبر پارسال اعلام کرد که رسیدگی به همه درخواستهای مهاجرتی شهروندان افغانستان را تا اطلاع ثانوی متوقف میکند. این تصمیم یک روز پس از تیراندازی مرگبار در واشنگتن اعلام شد که مظنون آن یک شهروند افغانستان بود.
افغانستان همچنین در فهرست کشورهایی قرار دارد که ورود شهروندانشان به ایالات متحده بهطور کامل ممنوع شده ا ست.
خاطره در سالهای دوری از همسرش، به تنهایی مسئولیت سرپرستی خانواده و بزرگ کردن سه فرزندش را برعهده داشته است. او میگوید سختترین بخش این سالها، پر کردن جای خالی پدری بوده که کودکانش تنها از طریق تماسهای تلفنی و تصویری او را میبینند.
داستان خاطره تنها یک روایت شخصی نیست. او یکی از هزاران زن افغان است که پس از تحولات ۱۵ آگست ۲۰۲۱ و جدایی از همسرانشان، سالها در انتظار تکمیل پروندههای مهاجرتی و پیوستن دوباره به خانوادههایشان ماندهاند.
پنج سال پیش، با سقوط کابل، فروپاشی نظام جمهوری، خروج نیروهای امریکایی و بازگشت طالبان به قدرت، زندگی میلیونها افغان دگرگون شد. در حالی که هزاران نظامی پیشین، کارمندان دولت، خبرنگاران، فعالان مدنی و همکاران نیروهای خارجی افغانستان را ترک کردند، بسیاری از اعضای خانواده آنان در کشور باقی ماندند.
همزمان با تغییرات گسترده سیاسی، محدودیتهای تازه بر زندگی اجتماعی و کاری زنان نیز وضع شد و بسیاری از خانوادهها با مشکلات اقتصادی، امنیتی و مهاجرتی روبهرو شدند. اکنون، پنج سال پس از آن رویدادها، شماری از این خانوادهها هنوز چشمانتظار پایان جدایی هستند.
خاطره میگوید در این سالها هم نقش مادر و هم نقش پدر را برای فرزندانش ایفا کرده، اما هیچ چیز نتوانسته جای خالی همسرش را در خانواده پر کند.
«کودکم هنوز پدرش را ندیده است»
مژده صافی، ساکن کابل، در پیامی که به افغانستان اینترنشنال فرستاده و خواستار نشر آن شده، از پنج سال جدایی از همسرش نوشته است.
مژده میگوید همسرش که از نظامیان پیشین و همکار نیروهای خارجی بود، پس از سقوط دولت ناچار به ترک افغانستان شد.
او در بخشی از پیامش نوشته است: «نمیدانم مشکلات و سختیهای زندگی خود را از کدام قسمت شروع کنم. پنج سال میشود که شوهرم از من و فرزندانم دور است. وقتی دولت سقوط کرد، شوهرم مجبور به ترک کشور شد، چون دیگر نمیتوانست در افغانستان زندگی کند.»
به گفته او، هنگام خروج همسرش تازه صاحب فرزند شده بود و نتوانست همراه او از افغانستان خارج شود.
مژده نوشته است: «وقتی شوهرم رفت، من با سه طفل خورد تنها ماندم و با هزاران مشکل آنان را بزرگ کردم. دردناکترین بخش این است که طفل خورد من حتی پدرش را ندیده و از مهر و محبت پدر محروم مانده است.»
او از مسئولان خواسته است به وضعیت خانوادههای جداشده توجه بیشتری کنند.
«هیچکس صدای ما را نمیشنود»
عزیزه، زنی از ولایت بلخ، نیز در پیامی به افغانستان اینترنشنال نوشته است که سالها انتظار و بلاتکلیفی، زندگی بسیاری از خانوادههای افغان را تحت تأثیر قرار داده است.
او میگوید: «اگر امروز یک دولت درست و دلسوز میداشتیم، شاید ما اینقدر دور از عزیزانمان نبودیم. شاید خانوادهها مجبور نمیشدند سالها با دلتنگی و چشمانتظاری زندگی کنند و فرزندان جای خالی پدر و مادرشان را تحمل کنند.»
به گفته او، پنج سال دوری تنها گذشت زمان نیست، بلکه بخشی از عمر خانوادهها است که در انتظار و حسرت سپری میشود.
عزیزه افزوده است: «کاش روزی برسد که هیچ خانوادهای به خاطر شرایط کشور و بیتدبیری مسئولان از عزیزانش دور نماند.»
او همچنین میگوید بسیاری از زنان در شرایط مشابه، احساس میکنند صدای آنان شنیده نمیشود.
عزیزه نوشته است: «وقتی با زنانی که مثل خودم هستند صحبت میکنم، میگویند باید به یک مقام بلندپایه امریکا ایمیل بفرستیم. همه میگویند هیچکس صدای ما را نمیشنود. بیشتر ما فقط منتظر ویزا هستیم.»
«پنج سال انتظار کافی است»
ز. احمدی، مادر دیگری از ولایت بلخ، نیز در پیامی به افغانستان اینترنشنال از دشواریهای زندگی بدون همسرش سخن گفته است.
او نوشته است: «پنج سال است که از همسرم دور هستم و در تمام این مدت، به تنهایی مسئولیت زندگی و بزرگ کردن سه طفل خورد خود را برعهده داشتهام. این سالهای طولانی برای من و اطفالم بسیار سخت و طاقتفرسا بوده است.»
او میگوید تمام مشکلات و مسئولیتهای زندگی بر دوش او بوده و فشارهای روحی ناشی از این جدایی هر روز بیشتر شده است.
به گفته او، دردناکترین بخش این جدایی محروم ماندن فرزند کوچک خانواده از دیدن پدرش است.
ز. احمدی نوشته است: «طفل خورد من حتی یک بار هم پدرش را ندیده است. او از محبت و حضور پدر محروم بوده و پدرش نیز فرصت نکرده فرزندش را از نزدیک ببیند.»
او از مسئولان خواسته است به پرونده خانوادههای جداشده با فوریت بیشتری رسیدگی کنند.
این مادر افغان افزوده است: «پرونده ما فقط یک شماره و یک دوسیه نیست؛ پشت این پرونده زندگی یک مادر و سه طفل قرار دارد که نزدیک به پنج سال از همسر و پدر خود جدا هستند.»
چشماندازی برای پایان انتظار نیست
داستان خاطره، مژده، عزیزه و ز. احمدی تنها بخشی از روایت هزاران زن افغان است که پس از سقوط جمهوری، خروج نیروهای امریکایی و بازگشت طالبان به قدرت، ناچار شدند مسئولیت خانوادههای خود را به تنهایی بر دوش بکشند.
پنج سال پس از آن رویداد، برای بسیاری از این زنان، ۲۴ اسد تنها سالگرد یک تحول سیاسی نیست؛ یادآور آغاز سالهای طولانی جدایی، انتظار و امیدی است که هنوز به واقعیت تبدیل نشده است.
