فرانسیس فوکویاما، نظریهپرداز سرشناس سیاسی و استاد دانشگاه استنفورد، میگوید که هوش مصنوعی با از بین بردن بسیاری از مشاغل طبقه متوسط و تمرکز بیشتر ثروت و قدرت در دست شرکتهای سازنده این فناوری، میتواند به دموکراسی آسیب جدی بزند.
فوکویاما در گفتوگو با رویترز درباره کتاب خاطرات تازهاش با عنوان «در قلمرو آخرین انسان» گفت که هوش مصنوعی احتمالا «بزرگترین چالش نسل آینده» خواهد بود.
او هشدار داد که با گسترش هوش مصنوعی، بسیاری از کسانی که امروز مشاغل مناسب و باثباتی دارند، ممکن است جای خود را به ماشینها بدهند. به گفته او، این روند میتواند ثروت را بیش از پیش در اختیار کسانی قرار دهد که این فناوریها را تولید میکنند.
فوکویاما همچنین گفت که هوش مصنوعی پرسشهای نگرانکنندهای درباره مفهوم انسان بودن مطرح خواهد کرد، زیرا ماشینها میتوانند از بیرون، بخش بزرگی از رفتارهای انسانی را تقلید کنند. او افزود این وضعیت ممکن است احساس کرامت انسانها را تضعیف کند.
«پایان تاریخ» به معنای پایان رویدادها نبود
فوکویاما که مقاله مشهور «پایان تاریخ» را در سال ۱۹۸۹ منتشر کرد، بار دیگر از برداشت رایج از نظریه خود انتقاد کرد.
این مقاله که بعدتر به صورت کتاب «پایان تاریخ و آخرین انسان» درآمد، بهعنوان استدلالی درباره پیروزی نهایی دموکراسی لیبرال و اقتصاد بازار بر نظامهای رقیب، بهویژه پس از فروپاشی اتحاد شوروی، شهرت یافت.
فوکویاما گفت که بسیاری از منتقدانش استدلال او را درست نفهمیدهاند و بارها از او پرسیدهاند که چه زمانی از نظریه «پایان تاریخ» عقبنشینی خواهد کرد.
او توضیح داد که عبارت «پایان تاریخ» متعلق به گئورگ ویلهلم فریدریش هگل، فیلسوف آلمانی، است و منظور از آن پایان یافتن رویدادهای تاریخی نبوده، بلکه به مقصد یا جهت کلی تحول تاریخی بشر اشاره دارد.
به گفته فوکویاما، انسانها در طول حدود ۴۰ هزار سال گذشته شکلهای مختلف اداره جامعه، سیاست و اقتصاد را آزمودهاند و پرسش اصلی این است که این روند در نهایت به کجا میرسد.
او گفت که مارکسیستها نیز از مفهوم «پایان تاریخ» استفاده میکردند، اما از نگاه آنان مقصد نهایی تاریخ کمونیسم بود.
فوکویاما افزود که در سال ۱۹۸۹ برایش روشن شده بود که اتحاد شوروی به چنین مرحلهای نخواهد رسید و اگر قرار باشد مرحله پایانی تاریخ را متصور شویم، میتواند ترکیبی از دموکراسی و اقتصاد بازار باشد.
«آخرین انسان»: انسانی بیآرمان
فوکویاما میگوید که یکی از بخشهای کتاب «پایان تاریخ» که کمتر به آن توجه شده، بحث «آخرین انسان» است، تعبیری که او از فریدریش نیچه وام گرفته است.
نیچه از انسانی سخن میگفت که پس از پایان کشمکشهای بزرگ تاریخی، دیگر آرمان بزرگی ندارد و چیزی نیست که برای آن بجنگد.
فوکویاما میگوید که استدلال او در کتاب این بود که انسانها لزوما حاضر نیستند چنین زندگیای را بپذیرند. به باور او، صلح و رفاه به تنهایی برای مردم کافی نیست و انسان همچنان میخواهد مبارزه کند و به رسمیت شناخته شود.
او میگوید که اگر نسلهای گذشته برای دموکراسی و حقوق بشر جنگیده و به آن دست یافته باشند، ممکن است نسلهای بعدی که این دستاوردها را بدیهی میدانند، به جای دفاع از آنها علیه خود دموکراسی بشورند.
فوکویاما معتقد است که این مسئله میتواند بخشی از نارضایتیهای سیاسی امروز و رشد جریانهای پوپولیستی چپ و راست افراطی در کشورهای غربی را توضیح دهد.
فوکویاما: درباره عراق اشتباه کردم
فوکویاما در این گفتوگو از تغییر دیدگاههای سیاسی خود نیز سخن گفت و پذیرفت که در چند موضوع مهم اشتباه کرده است.
یکی از این موارد، حمایت اولیه او از حمله امریکا به عراق بود. او در این مصاحبه با رویترز گفت که بعدتر بر سر جنگ عراق با شماری از دوستان قدیمی و همفکران نومحافظهکار خود اختلاف پیدا کرد و برخی از آنان برای ۱۵ تا ۲۰ سال با او صحبت نکردند.
به گفته فوکویاما، این تجربه به او نشان داد که پذیرفتن اشتباه تا چه اندازه دشوار است. او میگوید که سیاستمداران بیش از دیگران از اعتراف به اشتباه خودداری میکنند.
دیدگاه او درباره محافظهکاری امریکایی نیز به مرور تغییر کرد و اکنون خود را چندان محافظهکار نمیداند. به گفته او، جنگ عراق و بحران مالی سال ۲۰۰۸ در این تغییر نقش مهمی داشتند.
فوکویاما میگوید که محافظهکاری امریکایی در آغاز دهه ۲۰۰۰ بر دو باور عمده تکیه داشت: یکی سیاست خارجی مداخلهگر و قدرتمند و دیگری این باور که بازار آزاد میتواند مشکلات درونی خود را حل کند.
او میگوید که نتیجه هر دو، «فاجعههای بزرگی» برای سیاست خارجی و اقتصاد امریکا و جهان بود. فوکویاما میگوید که تا حدود سال ۲۰۱۰ به این نتیجه رسیده بود که هر دو باور اشتباه بودهاند.
چرا تغییر عقیده در امریکا دشوار شده است؟
فوکویاما میگوید که قطبیشدن جامعه امریکا باعث شده است که مردم کمتر حاضر باشند نظر خود را تغییر دهند.
به گفته او، نتیجه انتخابات امریکا تا حد زیادی به شمار اندکی از رأیدهندگانی بستگی دارد که هنوز ممکن است از یک حزب به حزب دیگر بروند، اما شمار این افراد سال به سال کمتر میشود.
او این وضعیت را «قطبیشدن عاطفی» مینامد. یعنی اختلاف مردم دیگر فقط بر سر سیاست و برنامه نیست، بلکه بسیاری به کسانی که در جناح مقابل قرار دارند، عمیقا بیاعتمادند. به گفته فوکویاما، وقتی اختلاف سیاسی به دشمنی شخصی تبدیل شود، گفتوگوی منطقی نیز دشوار میشود.
این نظریهپرداز سرشناس افزود که برای تغییر عقیده باید امکان گفتوگوی عقلانی وجود داشته باشد، چیزی که در فضای سیاسی امروز امریکا دشوارتر از گذشته شده است.
نگرانی درباره آینده دموکراسی لیبرال
فوکویاما در بخش پایانی کتاب تازه خود به آینده دموکراسی لیبرال پرداخته است. یکی از نگرانیهای او، افزایش پیوسته قوانین و مقررات است.
او میگوید که دموکراسی لیبرال بر حاکمیت قانون استوار است، اما با گذشت زمان شمار مقررات آنقدر زیاد میشود که حکومت حتی برای انجام برخی کارهای اساسی، مانند ساخت زیربناها و اجرای تصمیمهای مهم، با مانع روبهرو میشود.
به گفته او، روشن نیست که این روند تا چه اندازه قابل تغییر است، اما حکومتها برای انجام برخی کارهای ضروری باید بتوانند از این موانع عبور کنند.
فناوری و آینده انسان
نگرانی فوکویاما درباره تکنولوژی موضوع تازهای نیست. او در کتاب «آینده پساانسانی ما» که در سال ۲۰۰۰ منتشر شد، درباره پیامدهای پیشرفت زیستفناوری نوشته بود.
اکنون نگرانی او این است که فناوری اطلاعات و زیستفناوری بیش از گذشته به یکدیگر نزدیک شدهاند و هوش مصنوعی ممکن است به انسان امکان دهد که حتی ویژگیهای بنیادی انسان را تغییر دهد.
از نظر فوکویاما، پرسش این است که انسان تا کجا باید اجازه چنین تغییراتی را به خود بدهد و آیا باید بتواند ویژگیهایی را که بخشی از طبیعت انسانی محسوب میشوند، دستکاری کند.
او هشدار میدهد که این مسئله میتواند بر برداشت ما از حقوق بشر نیز اثر بگذارد، زیرا بسیاری از حقوق انسانی بر این تصور استوار است که انسانها نیازها و ویژگیهای بنیادی مشترکی دارند.
به گفته او، اگر فناوری این ویژگیها را تغییر دهد، ممکن است پرسشهای تازهای نیز درباره معنای حقوق بشر مطرح شود.
