کارشناسان میگویند که سیاستهای طالبان، از منع آموزش زنان در بخش صحی تا الزام آنان به داشتن محرم هنگام مراجعه به مراکز درمانی، بحران نظام صحی افغانستان را عمیقتر کرده است.
وقتی قانون محرم بر نجات جان کودک مقدم میشود
مجله کانادایی «والرس» در گزارشی تحلیلی نوشته است که یکی از جدیترین پیامدهای این سیاستها، جلوگیری از دسترسی زنان و کودکان به درمان در وضعیتهای اضطراری است.
آمنه، یک قابله گفت که در یکی از ولایتهای مرکزی، زنی با نوزادش به یک مرکز صحی مراجعه کرد. نوزاد بهشدت دچار مشکل تنفسی بود، اما نگهبانان به دلیل نداشتن محرم اجازه ورود به مادر و کودک ندادند.
آمنه میگوید پس از آنکه از پزشک کودکان خواست نوزاد را درمان کند، پزشک نیز به دلیل حضور نماینده طالبان در مرکز درمانی تردید داشت، زیرا نگران بود که در صورت نقض دستور محرم، مسئول شناخته شود. سرانجام کارکنان اجازه یافتند نوزاد را داخل مرکز کنند و به او اکسیژن بدهند، اما دیگر دیر شده بود و کودک جان باخت.
آمنه گفت که این تنها یکی از موارد مرگهای قابل پیشگیری است که او در پنج سال گذشته شاهد آن بوده است. در برخی مناطق، محدودیتها تنها به محرم محدود نمیشود. این گزارش میافزاید در مواردی که کارکنان زن حضور ندارند، پزشکان مرد از معاینه مستقیم زنان خودداری میکنند و حتی شرح حال بیمار باید از طریق محرم مرد به پزشک منتقل شود.
افغانستان در مسیر حذف کامل زنان از بخش صحی
طالبان در دسامبر ۲۰۲۴ آموزش قابلهگی و برخی دورههای آموزشی صحی برای زنان را متوقف کردند؛ تصمیمی که به گفته کارشناسان، آینده نظام صحی افغانستان را با بحران جدی مواجه کرده است. بر اساس برآوردهای فعلی، بین ۱۱ هزار تا ۱۵هزار قابله در افغانستان باقی ماندهاند.
میثم نجفیزاده، دانشیار سیاست صحی در دانشگاه مموریال کانادا، پیشبینی کرده است که افغانستان تا سال ۲۰۳۰ حدود پنج هزار و ۴۰۰ نیروی زن بخش صحی و تا سال ۲۰۳۵ حدود ۹ هزار و ۶۰۰ نیروی دیگر را از دست خواهد داد. او هشدار داد اگر وضعیت سیاسی تغییر نکند، تا اواسط قرن جاری هیچ زنی، از جمله قابلهها، در بخش صحی افغانستان باقی نخواهد ماند. نجفیزاده این وضعیت را «فاجعه» خوانده است.
گزارشگر ویژه سازمان ملل درباره وضعیت حقوق بشر در افغانستان نیز در گزارشی در ماه فبروری هشدار داده بود که ادامه این سیاستها میتواند به «رنج، بیماری و مرگهای غیرضروری» منجر شود و حتی مصداق «زنکشی» باشد.
زنان افغان؛ زایمان در خانه و مراقبتهای صحی ناکافی
بحران تنها به کمبود کارکنان صحی محدود نیست. بر اساس گزارش یونیسف در سال ۲۰۲۵، حدود یکسوم زنان افغانستان در خانه و بدون حضور کارکنان ماهر صحی زایمان میکنند و این وضعیت خطر مرگ ناشی از عوارض زایمان را افزایش میدهد.
گزارش والرس میگوید بسیاری از این مرگها در آمار رسمی ثبت نمیشوند. نوشین گوهر کریمی، پزشکی که با سازمان جهانی بهداشت در بدخشان کار میکند، گفت که مرگ زنان هنگام زایمان در برخی موارد در اسناد وزارت صحت طالبان ثبت نمیشود.
آمنه نیز از موردی یاد کرد که یک زن پس از انتقال دیرهنگام به مرکز صحی هنگام زایمان جان باخت. به گفته او، خانواده این زن معتقد بودند که زنان نسلهای پیشین در خانه زایمان میکردند و نیازی به شفاخانه نداشتند. در همین حال، تنها کمی بیشتر از یکسوم زنان پس از زایمان مراقبتهای صحی دریافت میکنند و وضعیت نوزادان نیز مشابه است.
بارداریهای پیدرپی و سوءتغذیه مادران
فقر و محدودیت دسترسی به خدمات صحی، وضعیت مادران را وخیمتر کرده است. آمنه گفت که در مراکز صحی، مادرانی را میبیند که به دلیل سوءتغذیه و بارداریهای پیدرپی با مشکلات متعدد صحی مواجهاند. به گفته او، فاصله میان تولد برخی کودکان کمتر از یک سال است و شماری از خانوادهها استفاده از روشهای تنظیم خانواده را به دلیل باورهای مذهبی و مخالفت ملاها، بزرگان محلی و مقامهای طالبان ممنوع میدانند.
گزارش همچنین میافزاید فقر باعث افزایش ازدواج دختران کمسن با مردان مسنتر به عنوان همسر دوم یا سوم شده است. بر اساس آمار برنامه جهانی غذا، حدود ۱۷.۴میلیون نفر، یعنی بیش از یکسوم جمعیت افغانستان، در سال ۲۰۲۶ با گرسنگی شدید روبهرو هستند.
خشونت طالبان علیه کارکنان زن صحی
زنان شاغل در بخش صحی نیز از فشار و خشونت طالبان در امان نیستند. آمنه از قابلهای روایت کرد که هنگام انتقال نمونه خون یک بیمار و دریافت دارو، از سوی نیروهای طالبان در داخل مرکز صحی متوقف شد. نیروها از او پرسیدند که چرا از بخش ویژه زنان خارج شده است و سپس او را در برابر کارکنان و بیماران لتوکوب کردند. با وجود این، به گفته آمنه، این قابله همچنان به کار خود ادامه میدهد.
در مورد دیگری، مقامهای طالبان یک کارمند زن را به دلیل آرایش و رفتوآمد بدون محرم تهدید کردند و به او گفتند شوهرش را مجازات و خودش را زندانی خواهند کرد. آمنه همچنین از موردی خبر داد که مقامهای طالبان یک پزشک زن مجرد را به دلیل نداشتن محرم، بهزور به ازدواج با راننده مرکز صحی وادار کردند.
محرم؛ مانعی برای کار زنان و درمان بیماران
الزام محرم برای زنان تنها دسترسی بیماران به خدمات صحی را محدود نکرده، بلکه کار زنان در مراکز درمانی را نیز دشوار کرده است. آمنه در بازدید از یک مرکز صحی در قندهار، ۱۵ مرد و پسر را دید که ساعتها در حیاط مرکز منتظر بودند. بیشتر آنان مردان سالخورده و شماری نیز نوجوان بودند که به عنوان محرم کارکنان زن حضور داشتند.
این وضعیت در موارد اضطراری میتواند ارتباط میان کارکنان زن و مرد را مختل کند و روند درمان بیماران را به تأخیر بیندازد. در شرایطی که افغانستان با فقر گسترده روبهرو است، الزام محرم برای زنان شاغل به این معناست که مرد خانواده نیز برای همراهی زن از کار بازمیماند.
بحران کمکهای خارجی
نظام صحی افغانستان همچنان به کمکهای بشردوستانه وابسته است، اما کاهش کمکهای خارجی پس از بازگشت طالبان به قدرت، فشار بر این نظام را افزایش داده است.
کاهش نزدیک به یک میلیارد دالر کمک سالانه امریکا، صدها مرکز صحی را با خطر تعطیلی مواجه کرده است.
بر اساس گزارش دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل در دسامبر ۲۰۲۵، حدود یکسوم مردم افغانستان در مناطقی زندگی میکنند که خدمات صحی کافی در دسترس نیست. سازمانهای بشردوستانه مانند سازمان ملل و داکتران بدون مرز همچنان بخش بزرگی از خدمات صحی افغانستان را تأمین میکنند، اما آمنه گفت تلاش سازمانهای غیردولتی برای آموزش زنان افغان نیز در مواردی با مداخله و تعطیلی از سوی طالبان روبهرو شده است.
«سیاست طالبان با اسلام سازگار نیست»
بشیر انصاری، پژوهشگر شریعت و علوم سیاسی و مقام پیشین سازمان همکاری اسلامی، استدلال طالبان درباره اسلامی بودن این محدودیتها را رد کرده است. او گفت مقررات مربوط به محرم ریشه در شرایط تاریخی و امنیتی جوامع گذشته داشته و هدف آن حفاظت از زنان در سفرهای طولانی بوده است.
به گفته انصاری، در شرایط کنونی، حفظ جان انسانها باید در اولویت باشد و ترجیح دادن یک مقرره تاریخی بر جان زنان و کودکان با اصول شریعت، منطق و واقعیتهای امروز سازگار نیست. او افزود که بستن راه آموزش صحی به روی زنان و همزمان محدود کردن دسترسی آنان به درمان، در عمل زنان افغانستان را در وضعیتی قرار داده که «تنها یک راه برای آنان باقی مانده است: مردن».
