در میان طالبان، برخی افراد ایران را در انتشار ویدیوی حمزه بن لادن دخیل میدانند و گفته میشود که از این اقدام تهران «ناراضی» هستند. آنان بر این باورند که تهران میخواهد اداره طالبان را در برابر یک دوراهی قرار دهد.
طالبان از مدتها تلاش کرده است در مناقشات جاری میان کشورهای خلیج فارس و ایران موضع بیطرفانهای داشته باشند، اما تهران در شرایط پرتنش کنونی ممکن است برای مدت طولانی درهای خود را بدون دریافت «امتیاز» به روی طالبان باز نگه ندارد.
طالبان نگران است که اگر سیف العدل بهصورت رسمی بهعنوان رهبر القاعده اعلام شود، با توجه به گزارشهای پیشین درباره حضور او در افغانستان، این گروه با فشارهای منطقهای و بینالمللی تازهای روبهرو خواهد شد.
در گزارشهای اخیر گروه نظارت بر تحریمهای سازمان ملل متحد، سیف العدل بهعنوان «رهبر عملی یا بالفعل» القاعده معرفی شده است، اما این شبکه تاکنون رهبری او را بهصورت رسمی اعلام نکرده است.
ایمن الظواهری، رهبر پیشین و رسمی القاعده، در محله وزیر اکبرخان کابل و با شلیک راکت پهپادهای امریکایی کشته شد.
در ارزیابیهای سازمان ملل، حضور احتمالی سیف العدل در ایران یکی از عوامل این تاخیر دانسته شده، اما همزمان گزارشهایی نیز منتشر شده که میگویند او «میان افغانستان و ایران رفتوآمد دارد».
وزارت خارجه ایالات متحده و اداره تحقیقات فدرال امریکا، نیز سیف العدل را از رهبران ارشد القاعده میدانند و میگویند او با ایران ارتباط دارد. در اطلاعات افبیآی، تصویری از او که مربوط به سال ۲۰۱۲ است و در تهران گرفته شده، معرفی گردیده، اما برخی منابع پیشتر رفتوآمد او به وزیرستان شمالی را نیز تایید کرده بودند.
اعلام رسمی رهبر القاعده میتواند این پرسش را دوباره مطرح کند که او کجاست و جغرافیای فعالیتش کدام است. همین مسئله میتواند برای طالبان به یک دردسر تازه تبدیل شود.
ایران، القاعده و طالبان
میان ایران و القاعده اختلافات عمیق مذهبی و ایدیولوژیک وجود دارد، اما در مراحل مختلف منازعات منطقهای، شواهدی از روابط تاکتیکی و مصلحتی میان دو طرف نیز وجود داشته است.
ایران پس از سال ۲۰۰۳ شماری از رهبران ارشد القاعده را در قلمرو خود نگه داشته و در برخی مقاطع سیاست تعامل با آنان و اعمال محدودیت علیه آنان را همزمان دنبال کرده است.
سیف العدل پس از حمله امریکا به افغانستان به ایران رفت و پس از آن شماری دیگر از اعضای القاعده نیز تحت بازداشت و نظارت نهادهای اطلاعاتی ایران قرار گرفتند. سپاه پاسداران در اواخر ماه مارچ سال ۲۰۱۰ سیف العدل و شماری دیگر از رهبران القاعده را در مرز ولایت زابل، در بدل آزادی حشمت عطارزاده نیاکی، دیپلمات ایرانی، آزاد کرد.
نیاکی قنسول ایران در پشاور، مرکز خیبرپختونخوا، بود که در ۱۳ نوامبر سال ۲۰۰۸ از سوی طالبان پاکستانی ربوده شد و به مدت ۱۶ ماه تحت نظارت مشترک این گروه و القاعده در مناطق مختلف وزیرستان نگهداری میشد.
ایران بهصورت رسمی گزارشها درباره حضور رهبران القاعده در خاک خود را رد میکند. تهران در سال ۲۰۲۵ در یک نامه رسمی به سازمان ملل متحد، ادعاها مبنی بر حضور سیف العدل و دیگر اعضای القاعده در ایران را رد کرد.
روابط طالبان و ایران نیز در سه دهه گذشته از مراحل مختلفی عبور کرده است.
در دهه ۱۹۹۰، روابط طالبان و ایران به مرحله حساسی رسید و پس از کشته شدن دیپلماتهای ایرانی در مزارشریف در سال ۱۹۹۸، دو طرف تا آستانه جنگ پیش رفتند، اما پس از حمله امریکا به افغانستان، روابط میان دو طرف بهبود یافته به همکاری منتهی شد.
درباره شماری از مقامهای ارشد طالبان در حلقه نزدیک به هبتالله گفته میشود که روابط نزدیکی با نهادهای قدرتمند ایران دارند. از دید برخی طالبان، این روابط بخشی از سیاست مصلحتگرایانه است. به نظر میرسد اهمیت این سیاست مصلحتگرایانه پس از تشدید تنش در روابط طالبان با پاکستان بیشتر شده است.
ایران مرزهای خود را برای تجارت و همکاریهای اقتصادی با طالبان باز نگه داشته و بخشی از بازار افغانستان در دوره اخیر بیش از گذشته به واردات ایرانی وابسته شده است. پس از بسته شدن مسیرهای تجاری با پاکستان، وابستگی طالبان به تهران بیش از پیش افزایش یافته است.
اما همانگونه که رویارویی ایران و امریکا میتواند نقطه ضعف تهران باشد، تنش فزاینده میان طالبان و اسلامآباد نیز میتواند اهرمی در اختیار تهران قرار دهد. اکنون اگر تهران همزمان با تغییر وضعیت منطقهای از طالبان امتیازهایی بخواهد، اداره طالبان احتمالاً گزینههای محدودی برای رد این خواستهها داشته باشد.
آیا تهران به دنبال میدان دیگری برای فشار است؟
توافق دفاعی عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در ۱۶ اسد ۱۴۰۵، تهران را با یک واقعیت تازه در منطقه روبهرو کرده است.
با وجود آنکه این کشورها توافق خود را علیه هیچ کشور مشخصی ندانستهاند، اما این توافق همزمان با تشدید تنشها در منطقه، حملات پیدرپی ایران به کشورهای خلیج فارس و حملات حوثیهای مورد حمایت ایران علیه عربستان سعودی صورت گرفته است.
بلوچستان پاکستان، سیستان و بلوچستان ایران و مناطق جنوبغربی افغانستان در یک جغرافیای مرزی مشترک قرار دارند. گروههای مسلح، قاچاق، مهاجرت و تروریسم، از نگرانیهای امنیتی مشترک سه کشور در این منطقه هستند.
نزدیکی امنیتی و دفاعی پاکستان با عربستان سعودی و ترکیه ممکن است ایران را به بازنگری در سیاستهای امنیتی خود در مرزهای شرقی و بلوچستان وادارد. تهران شاید برای فشار آوردن بر پاکستان به راههای غیرمستقیم روی بیاورد. نویسنده با اشاره به تجربه سوریه و یمن، احتمال میدهد که ایران از گروههای مسلح شیعه و سنی، از جمله القاعده و تحریک طالبان پاکستان، برای این کار استفاده کند.
افزایش مشکلات امنیتی در بلوچستان و مناطق قبایلی خیبرپختونخوا میتواند بر اولویتهای امنیتی خارجی اسلامآباد و چگونگی اجرای توافق دفاعی سهجانبه تاثیر بگذارد.
گفته میشود که پاکستان در ماههای اخیر شماری از نیروهای پیشین افغان را از ایران جذب کرده و در بلوچستان و چترال مستقر کرده است. در کنار فشار بر طالبان و اهداف دیگر، یکی از اهداف این اقدام جلوگیری از پیوستن آنان به گروههایی مانند فاطمیون و زینبیون، زیر چتر حمایتی سپاه پاسداران، دانسته میشود.
به گفته دو منبع آگاه، تلاش برای اعلام رهبر جدید القاعده میتواند بخشی از نفوذ و راهکار احتمالی ایران باشد.
همزمان، آنان میکوشند با نفوذ بر رهبری طالبان، زمینه بازگشت تحریک طالبان پاکستان را به وزیرستان و دیگر مناطق قبایلی فراهم کنند. از نگاه آنان، تا زمانی که اعضای تیتیپی به این مناطق بازنگردند، القاعده و متحدان محلیاش بهسختی میتوانند پایگاهی برای فعالیتهای جنگی در آنجا ایجاد کنند.
در مقابل، برخی افراد نزدیک به هبتالله ممکن است محدود کردن تیتیپی را راهی برای بهبود روابط با پاکستان و تضعیف رقبای خود در درون طالبان بدانند.
برای القاعده، این وضعیت میتواند دو منفعت احتمالی داشته باشد. نخست اینکه در افغانستان خود را از محدودیتهای طالبان رها کند و از سوی دیگر، از گسترش جنگ در پاکستان برای فعالسازی شاخههای خود و تقویت متحدان محلی استفاده کند.