آب بقا یا جام زهر؟

«یکی از سخت‌ترین خاطراتم زمانی بود که دیدم آرزوها و برنامه‌هایم به دلیل شرایط کشور از بین رفت. به دلیل مشکلات اقتصادی، حتی از صنف زبان هم محروم شدم. زندگی‌ام خیلی تغییر کرده و فرصت‌های زیادی، مثل تحصیل، کار و آزادی را از دست داده‌ام. مشکلات خانوادگی بی‌نهایت پیدا کردم. این محدودیت‌ها روی روانم تأثیر زیادی گذاشته و باعث استرس، خستگی و ناامیدی شده است. خودم شخصاً دچار مشکلات روانی شده‌ام؛ حسی دارم که نمی‌توانم آن را توصیف کنم.»

این بخشی از روایت «رودابه» ـ نام مستعار ــ است؛ دختری که به دلیل شرایط حاکم بر افغانستان، از ادامه تحصیلات عالی بازمانده و به گفته خودش، به گوشه‌ای از خانه رانده شده است؛ جایی که هر روز شاهد از بین رفتن اهداف و رؤیاهایی است که برای آینده‌اش داشت.

او با اندوه عمیق، از ادامه محدودیت‌ها، فشار اقتصادی و خشونت خانوادگی می‌گوید: «فشارهای اقتصادی و روانی باعث شده در بعضی خانواده‌ها تنش و خشونت بیشتر شود، هیچ چیز جالب و خوشایند نیست. به ویژه در خانواده خودم. پدرم اجازه نمی‌دهد به کورس بروم و می‌گوید پول ندارم؛ دخترم، از کجا بیاورم؟ خودم هم گاهی کار دستی انجام می‌دهم، اما درآمد چندانی ندارد. حتی نمی‌توانم نیازهای خودم را برآورده کنم، چه رسد به پرداخت فیس صنف.»

شرایط جاری در افغانستان، برای بسیاری از شهروندان، به‌ویژه زنان و دختران، امید به آینده را کم‌رنگ کرده است.

رودابه درباره آینده‌اش می‌گوید: «امیدم به آینده خیلی کم شده. با این حال هنوز امیدوارم روزی شرایط بهتر شود و دوباره بتوانیم با آزادی و آرامش زندگی کنیم؛ ولی می‌بینم که این کار ناممکن است، چون نه شرایط مالی خوبی داریم که دنبال هدف‌هایمان برویم و نه از لحاظ روحی وضعیت خوبی داریم. تا وقتی این رژِیم و محدودیت‌ها، خصوصاً برای دختران، وجود داشته باشد، به آسانی پیشرفت نمی‌کنند. همه ناامید و افسرده شده‌اند.»

پس از تغییر نظام سیاسی افغانستان در اسد ۱۴۰۰، بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و انسانی در کشور تشدید شد؛ بحران‌هایی که بر نظام آموزشی، اقتصادی و صحی و همچنین بر دسترسی مردم به خدمات صحت روان تأثیر گذاشته‌اند.

زنان و دخترانی که از آموزش محروم شده‌اند، مردانی که با دشواری بیشتری توان تأمین اقتصادی خانواده‌هایشان را دارند، نسلی که افغانستان را ترک کرده و گروه‌هایی که با تبعیض و طرد اجتماعی روبه‌رو هستند، همگی می‌توانند در معرض فشارهای روانی بیشتری قرار بگیرند.

یاسمن ــ نام مستعار ــ روان‌شناس است. او می‌گوید مشکلات صحت روان در افغانستان پدیده‌ای تازه نیست و با شرایط اجتماعی و اقتصادی مردم ارتباط مستقیم دارد: «صحت روان در افغانستان همیشه یک مسئله پیچیده بوده است و با شرایط اجتماعی و اقتصادی کشور رابطه مستقیم دارد. افغانستان کشوری است که از نظر اقتصادی و اجتماعی همیشه با مشکلات زیادی روبه‌رو بوده است. ناامنی، فقر، بیکاری، جنگ و مهاجرت؛ حتی اگر این‌ها هم نبود، باز هم حوادث طبیعی و محدودیت‌های مختلف وجود داشت و تمام این موارد باعث ایجاد مشکلات روانی زیادی در میان شهروندان شده است.»

به گفته این روان‌شناس، افسردگی، اضطراب و استرس از جمله مشکلات شایع در میان مراجعان او هستند. او همچنین از اختلال استرس پس از سانحه، اختلال‌های اضطرابی، سوگ، با بیشترین مورد، حملات پانیک، اختلال خواب و افکار خودآسیب‌رسان به‌عنوان مواردی یاد می‌کند که در میان برخی مراجعانش مشاهده کرده است. بخصوص در نسل‌های گذشته که شدت جنگ‌های داخلی و ناامنی را بیشتر تجربه کرده اند تاهنوز در سوگ از دست دادن سرزمین، آزادی، حق انتخاب و از دست‌دادن عزیزان‌شان هستند.

گزارش ملی ارزیابی صحت روان یونفپا در سال ۲۰۲۴ نیز وضعیت صحت روان و نیازهای روانی ـ اجتماعی مردم افغانستان را در سراسر کشور بررسی کرده و بر نیاز گروه‌های آسیب‌پذیر، از جمله زنان، دختران نوجوان، افراد دارای معلولیت، عودت‌کنندگان و بیجاشدگان داخلی، تأکید کرده است.

• 

  طالبان خدمات مشاوره سلامت روان را در مراکز صحی قندهار «محدود کرده است»

مشکلات صحت روان تنها به یک گروه اجتماعی محدود نمی‌شود و مرزی ندارد. کودکان، زنان و مردان، هر کدام به شیوه‌ای متفاوت می‌توانند تحت تأثیر بحران‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی قرار بگیرند. شهروندان افغانستان که کشور را ترک کرده‌اند نیز از این فشارها در امان نمانده‌اند.

شماری از شهروندان افغانستان پس از بازگشت طالبان به قدرت، به کشورهای دیگر رفتند تا مراحل قانونی درخواست ویزا یا مهاجرت خود را از آنجا دنبال کنند. انتظار طولانی، بلاتکلیفی، مشکلات اقتصادی و نگرانی از آینده، فشارهای روانی آنان را بیشتر کرده است.

ادیبه فرزام، روان‌شناس، که حدود یک سال در پاکستان به خانواده‌های افغان مشاوره روانی ارائه کرده است. او درباره تجربه خود می‌گوید: «بیشتر شهروندانی که در مهمان‌خانه‌ها در پاکستان زندگی می‌کردند، درگیر شرایط سختی بودند و در ماه‌های اخیر این نگرانی‌ها بیشتر هم شد. ناامنی، تمدید نشدن ویزا، نگرانی از بازگشت به افغانستان، بازگشت اجباری، مشکلات اقتصادی و بلاتکلیفی، از عوامل تأثیرگذار بر صحت روان آنان بود.»

او می‌گوید در میان بسیاری از مراجعان، اضطراب و استرس شدید، احساس تنهایی، ناامیدی، ترس از آینده نامعلوم و حل‌نشدن بسیاری از تروماهای گذشته دیده می‌شد.

ادیبه فرزام، پس از بازگشت به افغانستان، برای مدتی به ارائه خدمات مشاوره‌ای در کلینیک‌ها و شفاخانه‌ها ادامه داد؛ اما به گفته او، شرایط کاری مشاوران روانی در افغانستان نیز با محدودیت‌هایی روبه‌رو است.

او می‌گوید محدودیت‌های وضع‌شده بر فعالیت کارکنان زن در مراکز صحی، حوزه فعالیت مشاوران زن را محدود کرده است؛ به‌گونه‌ای که در برخی موارد، مشاوران زن نمی‌توانند به مراجعان مرد خدمات ارائه کنند.

به همین دلیل، بخش عمده کار مشاوران زن به ارائه خدمات به زنان محدود شده است؛ هرچند به گفته او، در برخی موارد استثناهایی نیز وجود دارد.

خانم فرزام، همچنین از افزایش مراجعانی با افکار خودکشی یاد می‌کند؛ افرادی که برخی از آنان سابقه اقدام به خودکشی داشته‌اند و برخی دیگر بدون سابقه اقدام، برای دریافت خدمات روانی به جلسات متعدد درمانی مراجعه کرده‌اند.

او می‌گوید: «موارد زیادی از مراجعان با افکار خودکشی داشتم. تعدادی از این افراد قبلاً اقدام به خودکشی کرده بودند. در روند درمان، با ارزیابی خطر خودکشی، ایجاد رابطه درمانی، حمایت روانی و آموزش مهارت‌های مقابله‌ای به آنان کمک کردم و در صورت نیاز، همکاری یا ارجاع به متخصص اعصاب و روان نیز انجام شد.»

به باور او، بهبود وضعیت مراجعان نتیجه یک عامل واحد نیست؛ بلکه حمایت خانواده، کاهش عوامل خطر و دسترسی به خدمات روانی و صحی، نقش مهمی در روند بهبود دارند.

از زمان بازگشت طالبان به قدرت، گزارش‌های متعددی درباره فشارهای روانی، خشونت خانوادگی، ازدواج اجباری و ازدواج کودکان منتشر شده است. برخی گزارش‌ها نیز از ارتباط این عوامل با اقدام به خودکشی در میان زنان و دختران افغانستان خبر داده‌اند.

با این حال، درباره شمار دقیق موارد خودکشی در افغانستان نمی‌توان با اطمینان یک رقم ملی ارائه کرد.

مرکز افغان ویتنس در گزارشی در سال ۲۰۲۴ اعلام کرده بود که دست‌کم ۱۹۵ مورد خودکشی را از اپریل ۲۰۲۲ مستندسازی کرده است؛ اما این رقم مربوط به مواردی است که این نهاد توانسته مستند کند و به معنای آمار رسمی و کامل خودکشی در افغانستان نیست.

همچنین یک گزارش سازمان ملل درباره وضعیت زنان و دختران افغانستان، به یک نظرسنجی در مارچ ۲۰۲۳ اشاره می‌کند که در آن ۴۷.۶ درصد پاسخ‌دهندگان گفته بودند دست‌کم یک زن یا دختر را می‌شناسند که پس از اعمال محدودیت‌های طالبان دچار اضطراب یا افسردگی شده است؛ ۷.۸ درصد نیز گفته بودند زنی یا دختری را می‌شناسند که اقدام به خودکشی کرده است.

این ارقام نمی‌تواند به معنی کلی خودکشی در کل افغانستان تعبیر شوند.

یاسمن، روان‌شناس، درباره دشواری ثبت آمار خودکشی می‌گوید: «این مسئله بسیار پیچیده است؛ زیرا به دلیل مسائل فرهنگی، اجتماعی، ناامنی و محدودیت‌های موجود، آمار دقیق نیست و در بیشتر موارد گزارش نمی‌شود.»

ترس از قضاوت شدن، بیمار خطاب شدن و تلقی بیماری روانی به‌عنوان نشانه ضعف، مراجعه به روان‌شناس و حتی صحبت درباره مشکلات روانی را در بخش‌هایی از جامعه دشوار کرده است.

• 

  چشم‌دیدهای مستندساز فرانسوی از انزوا، محرومیت و فشار روانی زنان افغانستان

در چنین شرایطی، احتمال دارد برخی موارد خودکشی نیز به شکل دقیق ثبت یا گزارش نشوند.

رژیم طالبان و شیوه اداری در این رژیم باعث شده است بیشتری از نهادهای امدادرسان، کمک‌های بشر دوستانه را به افغانستان محدود و در مواردی به صورت کامل قطع کنند و این محدودیت باعث بسته شده بیش از ده‌ها نهاد صحی در افغانستان شده و دسترسی شهروندان بخصوص زنان و کودکان را به امکانات صحی بگونه‌ای چشم‌گیر محدود کند.

ادیبه فرزام، می‌گوید:«بیشتر از مراجعان ما توان پرداخت هزینه مشاوره را به صورت خصوصی ندارند و در همین حال نیاز و تقاضا برای خدمات روانی کمتر نمی‌شود بلکه روز به روز بیشتر هم می‌شود. اما؛ وقتی نهادها و موسسات زمینه دسترسی رایگان به مراجعان را فراهم نمی‌کنند جریان بهبود دشوارتر می‌شود. بیشتر از روانشناسان به دلیل پیدا نکردن کار نمی‌توانند خدمات روانی ارایه کنند در صورتی که انگیزه برای حمایت دارند و همین‌گونه وقتی مراجعان توان پرداخت هزینه مشاوره را ندارد اصلا مراجعه نمی‌کنند.»

مشکلات صحت روان به زنان و دختران محدود نمی‌شود و مردان افغانستان نیز با فشارهای اجتماعی، اقتصادی و روانی مواجه‌اند. برای روایت بخشی از این تجربه، به یکی از دانشگاه‌های پسرانه در کابل می‌رویم و با هشنام ــ نام مستعار ــ صحبت می‌کنیم؛ جوانی که می‌گوید شرایط جاری بر زندگی و روان او نیز تأثیر گذاشته است.

«هرکسی که فکر کند این محدودیت‌ها تنها در مورد دختران است اشتباه می‌کنند، این محدودیت‌ها برای پسران نیز وجود دارد. مداخله طالبان در لباس پوشیدن، گیر دادن به بلندی و کوتاهی ریش، اگر برای طالبان چاپلوسی نکنید، زندگی شما هیچ اهمیتی ندارد در موادری حتا دست به لت‌وکوب می‌زنند. من خودم شاهد هستم که در جند مورد دوستانم مورد لت‌وکوب طالبان قرار گرفتند.»

به گفته ادیبه فرزام، چنین تجربه‌هایی از خشونت، تحقیر و اجبار می‌تواند بر اعتمادبه‌نفس و عزت نفس افراد تأثیر بگذارد و باعث سرخوردگی جوانان شود. او می‌گوید تداوم چنین فشارهایی افکار منفی را در جوانان بیشتر کرده و حتا تبدیل به تروما شده که در بلند مدت بر زندگی شخصی، اجتماعی کاری و فرزندپروری نسل‌های بعد نیز تاثیر کند.»

در سال‌های گذشته، گزارش‌های متعددی از بدرفتاری طالبان علیه شهروندان از جمله خشونت، تحقیر، لت‌وکوب توسط رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی گزارش شده است. محدودیت در نوع پوشش، اجرای مقررات سخت‌گیرانه و ترس از برخورد، بخشی از تجربه‌ای است که برخی شهروندان از زندگی روزمره خود روایت می‌کنند. از هشنام می‌پرسم برای مقابله با فشارهای روانی چه کار می‌کند.

او پاسخ می‌دهد: «شنیدن موسیقی، کتاب خواندن و مطالعه کمکم می‌کند تا این وضعیت را کمی تحمل کنم.»

او می‌گوید پس از بازگشت طالبان به قدرت، دو خواهرش از ادامه تحصیل بازمانده‌اند؛ یکی از دانشگاه و دیگری از مکتب.

او درباره آینده می‌گوید:«توکل به خدا. اگر از صد حساب کنم، امیدم به آینده سی درصد است.»

اما تلخی این روایت‌ها تنها در خانه‌ها، دانشگاه‌ها و شهرها باقی نمی‌ماند. این رنج به کسانی نیز می‌رسد که در کوه‌ها و دره‌های افغانستان، درگیر جنگ و مقاومت‌اند و ترس با شجاعت تلفیق شده و بخش از زندگی روزمره می‌شود. کیهان ــ نام مستعار ــ خود را عضو جبهه مقاومت معرفی می‌کند. او در نامه‌ای که به افغانستان اینترنشنال فرستاده، از ترس‌ها و فشارهای روانی خود نوشته است:

«من یک مقاومت‌گرم؛ اما پیش از آن‌که مقاومت‌گر باشم، یک انسانم، یک پدر، یک عضو خانواده و یک فرزند این سرزمین. باور کنید که من هم می‌ترسم. گاهی آن‌قدر فشار روی روانم سنگین می‌شود که شب‌ها با هزار فکر به خواب می‌روم و صبح با همان ترس‌ها بیدار می‌شوم.»

او ادامه می‌دهد و می‌گوید: «از خودم می‌پرسم: اگر به خاطر من خانواده‌ام را شکنجه کنند چه؟ اگر عزیزانم قربانی تصمیم‌های من شوند چه؟ اگر روزی مجبور شوم میان جان خودم و امنیت خانواده‌ام یکی را انتخاب کنم، چه خواهم کرد؟»

ترس همیشه با اوست؛ ترسی که به گفته خودش، نگرانی و اضطراب مداوم ایجاد کرده است.اما بزرگ‌ترین نگرانی او، دخترش است: «درد بزرگ‌تر من، دخترم است. درد من این است که نمی‌توانم با خیال راحت دست دخترم را بگیرم و بگویم: برو درس بخوان، آینده‌ات مال خودت است. درد من این است که نمی‌توانم آینده‌ای را که برای او در ذهنم ساخته‌ام، به او وعده بدهم.»

او می‌گوید تنها به دختر خودش فکر نمی‌کند و به دخترانی سزمینش قلبش می‌تپد. این عضو گروه مسلح مخالف طالبان می‌گوید: « وقتی به دختران این سرزمین فکر می‌کنم، قلبم بیشتر می‌شکند. دخترانی که آرزو دارند کتاب بخوانند، پزشک شوند، معلم شوند، مهندس شوند، مادر شوند و رؤیا داشته باشند؛ اما امروز حتی حق ساده درس خواندن برای بسیاری از آنان به آرزو تبدیل شده است.»

به نظر کیهان، مبارزه او برای قدرت، مقام یا جای گرفتن در تاریخ نیست؛ بلکه برای بقاست؛ بقای آزادی فردی، حق انتخاب، هویت و آینده خانواده‌اش. او می‌گوید: «اگر همه دست از مبارزه بردارند، کسی قرار نیست حق ما را در دستمان بگذارد.»

روایت رودابه، هشنام و کیهان، سه تجربه متفاوت از یک جامعه بحران‌زده است؛ تجربه یک دختر محروم از آموزش، یک جوان گرفتار فشارهای روزمره و مردی که میان ترس از آینده خانواده و امید به تغییر ایستاده است.

اما پشت تمام این روایت‌ها، یک موضوع مشترک وجود دارد: صحت روان تنها به معنای نداشتن یک بیماری روانی نیست؛ بلکه با امنیت، آزادی، آموزش، کار، روابط خانوادگی، امید به آینده و احساس داشتن اختیار بر زندگی نیز ارتباط دارد.

در افغانستان، جایی که بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و انسانی هم‌زمان ادامه دارند، مسئله صحت روان نمی‌تواند در حاشیه باقی بماند. زیرا گاهی یک انسان، پیش از آن‌که خانه‌اش را ترک کند، رؤیاهایش را از دست می‌دهد.

و گاهی، سخت‌ترین شکل بحران این است که انسان هنوز زنده است، اما دیگر آینده‌ای را که برای خودش تصور کرده بود، نمی‌تواند ببیند.

نشریه امریکایی «لس‌آنجلس ریویو آو بوکس» در مقاله‌ای به مناسبت بیست‌وپنجمین سالگرد حمله امریکا به افغانستان، به این موضوع پرداخته است. مقاله می‌گوید روایت‌های رایج در امریکا اغلب از حملات ۱۱ سپتامبر آغاز می‌شوند و نقش واشنگتن در دهه‌های پیش از آن را کنار می‌گذارند.

این مقاله به قلم لیلا کریستین نادر، نویسنده افغان‌تبار امریکایی، روز جمعه، ۱۷ میزان، منتشر شد. استدلال او این است که افغانستان در سیاست و فرهنگ امریکا حضور دارد، اما افغان‌ها کمتر فرصت یافته‌اند تاریخ این رابطه را از دید خودشان روایت کنند.

رقابت بر سر افغانستان پیش از جنگ آغاز شده بود

در دهه سی خورشیدی، واشنگتن و مسکو برای ساخت بندها، شاهراه‌ها، کارخانه‌ها، میدان‌های هوایی و مراکز آموزشی در افغانستان رقابت می‌کردند. اجرای این پروژه‌ها به مهندسان و مدیران نیاز داشت و دو قدرت در آموزش نیروی متخصص نیز نقش گرفتند.

این کمک‌ها در فضای جنگ سرد انجام می‌شد. ساخت زیرساخت‌ها و فراهم‌کردن فرصت‌های آموزشی، زمینه نفوذ سیاسی و اقتصادی کشورهای کمک‌کننده را نیز گسترش می‌داد.

با حمله شوروی در سال ۱۳۵۸، رقابت شکل نظامی گرفت. پول و سلاح از طریق سازمان استخبارات مرکزی امریکا و استخبارات پاکستان به گروه‌های مجاهدین می‌رسید. رونالد ریگان، رئیس‌جمهور وقت امریکا، آنان را مبارزان آزادی و هم‌سنگ بنیان‌گذاران امریکا معرفی می‌کرد.

در همین دوره، کتاب‌های درسی تهیه‌شده با حمایت امریکا از تصویر تفنگ، موشک و نارنجک برای آموزش خواندن و حساب استفاده می‌کردند. جنگ به آموزش کودکان نیز راه یافته بود.

خروج شوروی در سال ۱۳۶۷ به جنگ پایان نداد. گروه‌های مسلح و سلاح‌هایشان باقی ماندند، جنگ داخلی ادامه یافت و کابل ویران شد. طالبان در میان همین ویرانی و بی‌ثباتی ظهور کرد.

تصویر افغان‌ها با سیاست واشنگتن تغییر کرد

در دوره جنگ با شوروی، مجاهدین در گفتار سیاسی امریکا ستایش می‌شدند و مبارزه آنان با آزادی‌خواهی پیوند می‌خورد. پس از حملات ۱۱ سپتامبر، تروریسم، افراط‌گرایی و ضرورت نجات زنان افغان در مرکز روایت جنگ قرار گرفت.

برقع آبی به یکی از تصاویر شناخته‌شده افغانستان در رسانه‌های غربی تبدیل شد. محدودیت‌های زنان از موضوعاتی بود که برای توضیح ضرورت مداخله مطرح می‌شد.

هنگام خروج نیروهای امریکایی در سال ۱۴۰۰، جو بایدن گفت امریکا به افغان‌ها فرصت تعیین آینده‌شان را داده بود، اما نمی‌توانست اراده جنگیدن برای آن آینده را به آنان بدهد.

این تغییر در گفتار، پرسشی درباره چگونگی روایت مسئولیت جنگ ایجاد می‌کند. وقتی در هر مرحله، تصویر تازه‌ای از افغان‌ها برای توضیح تصمیم واشنگتن ارائه شود، بررسی رابطه میان تصمیم‌های گذشته و نتیجه امروز دشوارتر می‌شود. ارزیابی شکست جنگ باید سیاست‌های امریکا، عملکرد حکومت پیشین، نقش کشورهای منطقه و تصمیم‌های طالبان را در کنار هم ببیند.

خروج نیروها به هزینه‌های جنگ پایان نداد

آثار جنگ افغانستان در داخل امریکا نیز باقی مانده است. آسیب‌های روانی سربازان، هزینه‌های درمانی و بدهی‌های جنگ، بخشی از این پیامدهاست.

تجهیزات نظامی ساخته‌شده برای جنگ‌های افغانستان و عراق نیز به پولیس محلی امریکا راه یافت. موترهای زرهی طراحی‌شده برای محافظت از سربازان در برابر ماین‌ها، بعدها هنگام اعتراض‌های داخلی در خیابان‌های امریکا دیده شدند.

پژوهش «هزینه‌های جنگ» دانشگاه براون در برآورد منتشرشده در سال ۱۴۰۰، هزینه مجموع جنگ‌های پس از ۱۱ سپتامبر را حدود هشت تریلیون دالر محاسبه کرد. حدود ۲.۳ تریلیون دالر آن به حوزه جنگ افغانستان و پاکستان مربوط بود. هزینه مراقبت از سربازان پیشین و سود بدهی‌های جنگ نیز در این محاسبه آمده است.

افغانستان در سینما دیده می‌شود، مردمش کمتر شنیده می‌شوند

افغانستان در فیلم‌ها، تصاویر رسانه‌ای و بازی‌های ویدیویی امریکا حضور داشته است. عکس مشهور شربت‌گل روی جلد نشنل جیوگرافیک، از شناخته‌شده‌ترین تصاویر یک افغان در جهان شد.

در فیلم‌های دوره جنگ سرد، شخصیت‌هایی چون رامبو به مجاهدین کمک می‌کردند تا با نیروهای شوروی بجنگند. در آثار سال‌های بعد، افغانستان اغلب محل جنگ یا بخشی از گذشته نظامی شخصیت‌های امریکایی بود.

در این نوع روایت، کوه‌ها، دشت‌ها و میدان‌های جنگ افغانستان دیده می‌شوند، اما زندگی مردم آن در حاشیه قرار می‌گیرد. تجربه سرباز یا شخصیت امریکایی محور داستان می‌شود و افغان‌ها بیشتر در نقش‌های وابسته به جنگ ظاهر می‌شوند.

به باور نویسنده، در گزارش‌های خروج امریکا، دیدگاه کارشناسان نظامی امریکایی و خبرنگاران غیرافغان جای گسترده‌ای داشت. افغان‌ها بیشتر برای بیان تجربه فرار، ترس و آوارگی حضور می‌یافتند و کمتر مجال تحلیل سیاست و تاریخ را پیدا می‌کردند.

در نتیجه، مسئولیت امریکا در افغانستان با خروج نیروهایش پایان نمی‌یابد، همان‌طور که سابقه مداخله خارجی، طالبان را از پاسخ‌گویی درباره عملکرد امروز خود معاف نمی‌کند.

مردم افغانستان اکنون هزینه تصمیم‌هایی را می‌پردازند که بر بسیاری از آن‌ها اختیاری نداشتند. هر بحثی درباره گذشته، اگر به مسئولیت‌های امروز و راه‌های کاهش این هزینه نپردازد، برای آنان دستاورد چندانی نخواهد داشت.

صالح‌محمد ریگستانی یکی از این چهره‌هاست. او نزدیک به نیم قرن در عرصه‌های نظامی و سیاسی افغانستان فعالیت داشته، تجربه زندان را پشت سر گذاشته و آثاری نیز نوشته است. ریگستانی اکنون بار دیگر به فعالیت نظامی در مناطق کوهستانی روی آورده است.

بازگشت ریگستانی به هندوکش، در نگاه نخست یک تحول نظامی است. هواداران طالبان سعی کردند حضور او در داخل افغانستان را زیر سوال ببرند، اما جبهه مقاومت ملی افغانستان اعلام کرده که او پس از مدتی دوری از کشور به افغانستان بازگشته و احمد مسعود نیز او را به عنوان فرمانده عمومی عملیاتی ستاد نظامی جبهه مقاومت منصوب کرده است.

اما پیام‌های ویدیویی این فرمانده مخالف طالبان از مناطق کوهستانی چه معنایی برای جریان‌های مقاومت افغانستان دارد که خود با اختلاف‌نظرها و چالش‌های درونی روبه‌رو هستند؟

حبیب‌الله حسام، از مقام‌های جبهه مقاومت به افغانستان اینترنشنال گفت: «ریگستانی ۶۳ ساله است و اینکه وارد میدان نبرد در کوه‌های هندوکش برای مقاومت و نجات مردم شده، خود یک امتیاز کاملا استثنایی و ارزشمند نسبت به همه همسنگران دوره مقاومت است.»

آقای حسام از همه رهبران مخالف طالبان خواست از او حمایت کنند.

یک چریک جبهه مقاومت در بدخشان که به دلایل امنیتی نخواست نامش فاش شود، گفت ریگستانی برای بخشی از مخالفان طالبان، یک نام قابل اعتماد است.

او توضیح داد که این اعتماد ریشه در کارنامه سیاسی و نظامی ریگستانی دارد، نه سخنرانی‌های اخیر او. ریگستانی سال‌ها در کنار احمدشاه مسعود جنگید، در دوران حکومت کمونیستی زندانی شد و در دوره نخست مقاومت در دهه هفتاد خورشیدی، نمایندگی مسعود را در دوشنبه و مسکو بر عهده داشت.

او در دوره جمهوریت از نمایندگی پارلمان استعفا داد و به ساختار قدرت در حکومت‌های حامد کرزی و اشرف غنی نپیوست. ریگستانی پس از سقوط جمهوریت نیز بار دیگر به مقاومت مسلحانه روی آورد.

حبیب‌الرحمان حسام می‌گوید: «ریگستانی تمام عمر جهادی‌اش را در جمعیت اسلامی افغانستان و کنار احمدشاه مسعود گذرانید و دارای تحصیلات و فنون جنگی است.» به گفته او، «اکثرا به حیث استاد مقاومت‌گران بود و شناخت و تعارف کامل از ایشان دارد.»

100%

آقای حسام معتقد است که «ریگستانی در فساد مالی و اداری در دوره جمهوریت آلوده نشده است و از چهره‌های شریک سقوط حکومت جمهوریت نیست.»

برای حفظ اعتماد عمومی، نشر اعلامیه‌های فیس‌بوکی کافی نیست

مخالفان جبهه مقاومت ملی افغانستان، به‌ویژه طالبان، تلاش کرده‌اند اعتماد عمومی به جریان‌های مخالف طالبان را تضعیف کنند. ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان، پیش از این ادعا کرده بود که فعالیت جبهه‌های مخالف به فیس‌بوک محدود می‌شود.

با این حال، اعتماد عمومی به یک جریان سیاسی یا نظامی تنها با انتشار اعلامیه و سخنرانی شکل نمی‌گیرد. کارنامه رهبران، عملکرد آن‌ها و میزان همخوانی گفتار و رفتارشان نیز در جلب اعتماد مردم نقش دارد.

از این منظر، پس از مشخص شدن حضور فرماندهان شناخته‌شده مخالف طالبان، از جمله صالح‌محمد ریگستانی و خالد امیری، در داخل افغانستان این تحول می‌تواند پرسش‌هایی درباره میزان کنترول طالبان بر مناطق مختلف کشور و توانایی دستگاه‌های امنیتی و استخباراتی این گروه ایجاد کند.

در ماه‌های گذشته عملیات جبهه آزادی در بدخشان و نورستان و نشر ویدیوی گشت‌زنی خالد امیری و حسیب پنجشیری، فرماندهان جبهه مقاومت در قلب کابل تسلط اطلاعاتی طالبان را به چالش کشید.

یکی از تفاوت‌های ریگستانی با شماری از مقام‌های دوره جمهوریت، نحوه حضور او در ساختار قدرت است. پس از تحولات سال ۲۰۰۱، بسیاری از چهره‌های پیشین مقاومت وارد حکومت شدند و به مقام‌های سیاسی و ثروت دست یافتند. ریگستانی اما مسیر متفاوتی در پیش گرفت و از ساختار قدرت فاصله گرفت. هواداران مقاومت این پیشینه را یکی از عوامل اعتبار سیاسی و اعتماد به او می‌دانند.

او در سال ۱۳۴۲ در پنجشیر به دنیا آمد. خانواده‌اش با سیاست و سرکوب حکومت کمونیستی بیگانه نبود و پدرش چند بار زندانی شد. خود او نیز در جوانی در دوره حکومت نورمحمد تره‌کی و ببرک کارمل بازداشت شد و مدتی را در زندان گذراند. به روایت خود ریگستانی، داکتر نجیب، در زمان ریاست خاد از او درباره رابطه‌اش با مسعود تحقیق کرد.

ریگستانی در سال‌های آغازین دهه ۱۳۶۰ خورشیدی، به نیروهای احمدشاه مسعود پیوست و بعدها در بخش‌های نظامی و سیاسی مقاومت فعالیت کرد. او سالیان طولانی در ساختار مقاومت مسعود نقش داشت و سپس نماینده مسعود در تاجیکستان و روسیه شد.

100%

سوگندی که ۵۰ ساله می‌شود

صالح‌محمد ریگستانی روایت می‌کند که در ۱۷ سالگی، در کنار رودخانه‌ای در پنجشیر وضو گرفت و در حضور احمدشاه مسعود، با گذاشتن دست بر قرآن، سوگند یاد کرد که به مبارزه ادامه دهد.

او می‌گوید هرگز این سوگند را ترک نکرده است. ریگستانی در یک مصاحبه‌اش گفت: «تصور اینکه به آرمان خود خیانت کند هرگز حتی در مخیله او هم عبور نکرده است.»

ریگستانی از آن نسل نزدیک به احمدشاه مسعود است که مقاومت را از پشت میز و در فضای مجازی نشناخت. او در دوره اول جنگ با طالبان در دهه هفتاد خورشیدی، در تاجیکستان و مسکو نیز از مقاومت نمایندگی کرده و در سال‌های بعد از سقوط طالبان به عنوان نماینده پنجشیر وارد پارلمان شد و سپس استعفا داد.

اما شاید مهم‌تر از مقام‌هایی که گرفت، مقام‌هایی باشد که نگرفت.

بعد از سقوط رژیم اول طالبان، بسیاری از هم‌حزبی‌های صالح‌محمد ریگستانی به معاونت ریاست‌جمهوری، وزارت و ولایت رسیدند. ریگستانی اما در جمهوری اسلامی افغانستان به یکی از چهره‌های اصلی حکومت تبدیل نشد و همیشه منتقد نظام ماند. زندگی سیاسی او به وزارت، ریاست‌های بلندپایه یا شبکه‌ای گسترده از منافع اقتصادی گره نخورد.

این نکته برای هواداران او اهمیت دارد.

100%

بازگشت صالح‌محمد ریگستانی به افغانستان در شرایطی که طالبان بر کشور حاکم است، از سوی هواداران جبهه مقاومت ملی اقدامی مهم تلقی می‌شود.

یکی از نیروهای جبهه مقاومت ملی گفت که تصمیم ریگستانی برای بازگشت به افغانستان و ادامه فعالیت نظامی، وجه تمایز او با بسیاری از جنرالان و افسران ارشد دوره جمهوریت است که پس از سقوط حکومت پیشین به خارج از کشور رفتند.

ریگستانی در دوره جمهوریت، برخلاف شماری از فرماندهان پیشین مقاومت، در وزارت‌های دفاع و داخله یا ریاست عمومی امنیت ملی مقام رسمی نداشت. با این حال، پس از بازگشت طالبان به قدرت، بار دیگر به فعالیت نظامی علیه این گروه روی آورد.

100%

آخرین دیدار او با مسعود، دو روز پیش از ترور رهبر مقاومت در ۹ سپتامبر ۲۰۰۱، پایان یک دوره بود.

ریگستانی که در آن زمان در تاجیکستان بود، اولین فرماندهی بود که از خبر جان‌باختن مسعود اطلاع یافت. او خبر کشته شدن مسعود را به برهان‌الدین ربانی و قسیم فهیم و سپس به حکومت‌های روسیه و تاجیکستان مخابره کرد.

ریگستانی هرگاه از آنروز یاد می‌کند، می‌گوید «ما پدر خود را از دست دادیم.» .

100%

چرا ریگستانی اکنون اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟

بازگشت ریگستانی زمانی رخ می‌دهد که جبهه مقاومت ملی با پرسش‌های دشواری درباره آینده خود مواجه است.

پس از پنج سال جنگ، هنوز طالبان بر افغانستان مسلط است. جبهه تایید کرده که حدود هزار نفر از نیروهایش کشته شده‌اند و درباره شیوه تصمیم‌گیری، تمرکز قدرت و رابطه میان رهبری و نیروهای میدان نیز انتقادهایی مطرح شده است.

در چنین شرایطی، مسئله اصلی فقط پیدا کردن یک فرمانده باتجربه نیست.

مسئله پیدا کردن کسی است که نیروها و هواداران بتوانند بگویند: او یکی از خود ماست و متهم به فساد و معامله نیست. چریک جبهه مقاومت در بدخشان می‌گوید ریگستانی برای بخشی از این جامعه چنین جایگاهی دارد.

مقاومت، پیش از پیروزی به اعتبار نیاز دارد

بعد از سقوط کابل در اسد ۱۴۰۰، پنجشیر تنها ولایتی بود که در برابر طالبان مقاومت می‌کرد. این مقاومت با همبستگی گسترده در داخل و خارج از کشور روبرو شد. اما به مرور زمان موج گسترده همبستگی ملی و بین‌المللی با جبهه مقاومت کمرنگ شد.

بزرگترین آزمون جبهه مقاومت آزمون حفظ اعتماد عمومی است. جبهه مقاومت ملی ممکن است برای تغییر موازنه نظامی به نیرو، سلاح و سازماندهی نیاز داشته باشد. اما پیش از آن، به سرمایه‌ای نیاز دارد که بسیار دشوارتر به دست می‌آید: اعتبار.

حامیان جبهه مقاومت می‌گویند فهیم دشتی، روزنامه‌نگار و از وابستگان داکتر عبدالله، این اعتبار را تا پایان زندگی‌ و کشته شدن در نبرد با طالبان با خود حمل کرد. ریگستانی اکنون با بازگشت به کوهستان می‌خواهد نشان دهد که حاضر است بخشی از همان هزینه‌ای را که سال‌ها پیش پرداخته بود، دوباره بپردازد.

منتقدان می‌گویند این به معنای آن نیست که مردم افغانستان باید به هر آنچه مقاومت می‌گوید اعتماد کنند. برعکس، اعتماد سیاسی زمانی معنا دارد که همراه با پرسشگری باشد.

حفیظ منصور، از چهره‌های نزدیک به احمدشاه مسعود و عضو رهبری جبهه مقاومت، در گفت‌وگو با افغانستان اینترنشنال گفت که برخی اعضای این جبهه خواستار رهبری شورایی هستند.

یک فرمانده نظامی جبهه که در شماری از عملیات مهم این جریان، از جمله عملیات سقوط هلیکوپتر طالبان در پنجشیر، نقش داشته، نیز به افغانستان اینترنشنال گفت که این خواست به حفیظ منصور محدود نیست و شماری از فرماندهان میدانی نیز با او هم‌نظرند.

یک منبع معتبر نیز به افغانستان اینترنشنال گفت که اختلاف‌ها به رابطه احمد مسعود با فرماندهان مهم کشیده شده است.

افغانستان اینترنشنال برای دریافت توضیح درباره این اختلاف‌ها با عبدالله خنجانی، سخنگوی جبهه مقاومت ملی افغانستان، تماس گرفت، اما او پاسخ روشنی ارائه نکرد.

این اختلاف‌ها تناقضی اساسی را در برابر جبهه قرار داده است: نیرویی که مشروعیت خود را از مبارزه با اقتدارگرایی طالبان می‌گیرد، چگونه می‌تواند درباره شیوه رهبری خود پاسخگو نباشد؟

حامیان جبهه مقاومت باور دارند که بازگشت ریگستانی در چنین فضایی می‌تواند بخشی از این فشار را کاهش دهد. زیرا هواداران حوزه مقاومت به چهره‌ای چون او اعتماد دارند. اما حضور یک فرمانده معتبر، به‌تنهایی پاسخی به پرسش‌های مربوط به ساختار تصمیم‌گیری و مسئولیت‌پذیری نیست.

حکمتیار اخیراً شورای حزب اسلامی در بیرون از افغانستان را تشکیل داد و اعضای کمیته‌ها و مسولان آن را مشخص کرد. در داخل افغانستان نیز، به گفته منابع حزب اسلامی، تلاش‌ها برای سازمان‌دهی و بسیج اعضای این حزب در سراسر کشور افزایش یافته است.

این تحولات در حالی رخ می‌دهد که حکمتیار در روزهای اخیر به یکی از سرسخت‌ترین منتقدان طالبان تبدیل شده است. او اداره طالبان را «فاسد، ظالم، غاصب و مزدور بیگانه» خوانده و از هوادارانش خواسته است برای تغییر وضعیت اقدام کنند.

حکمتیار از طالبان خواسته است قدرت را واگذار کنند و گفته است که تغییر «حتمی و نزدیک» است.

او مشروعیت اداره طالبان را نیز به چالش کشیده و خواستار برگزاری انتخابات و مشارکت مردم در ساختار نظام شده است. حکمتیار همچنین از کشورهای حامی طالبان، از جمله ایران، روسیه و هند، خواسته است از جنگ نیابتی در افغانستان دست بردارند.

او طالبان را یک «پروژه بیرونی» می‌داند.

این مواضع حکمتیار از یک جهت بی‌سابقه نیست. بسیاری از دیدگاه‌های او درباره انتخابات، قانون اساسی و گفت‌وگوهای فراگیر ملی سابقه دارد. اما صراحت و شدت انتقادهای اخیر او از اداره طالبان کم‌سابقه است.

حکمتیار سیاستمداری عمل‌گرا، بی‌قرار و صریح است. او معمولاً با جسارت دیدگاه خود را بیان می‌کند و از طرح مسائلی که برخی از رهبران پشتون از بیان آن پرهیز می‌کنند، ابایی ندارد.

حکمتیار از گذشته میانه خوبی با طالبان نداشته است. با این حال، پس از بازگشت طالبان به قدرت، از سر حسن نیت و با هدف عادی‌سازی روابط، از این تحول استقبال کرد. او در کابل ماند و در دو سال نخست، تا حد زیادی در راستای اهداف و برنامه‌های طالبان حرکت کرد.

اما طالبان به‌تدریج حکمتیار را محدود کردند؛ جایدادهای او مصادره شد و از فعالیت سیاسی و سخنرانی نیز بازداشته شد. حکمتیار ناگزیر به ترک افغانستان شد و اکنون، با کمک انور ابراهیم، نخست‌وزیر مالیزیا، در این کشور زندگی می‌کند.

از اظهارات اخیر حکمتیار چنین برمی‌آید که تا زمانی که طالبان در افغانستان بر سر قدرت باشند، او قصد بازگشت به کشور را ندارد.

اکنون پرسش این است: آیا حکمتیار صرفاً به انتقادهای سیاسی ادامه خواهد داد یا وارد مرحله تازه‌ای از رویارویی با طالبان خواهد شد؟

حکمتیار هنوز وارد جنگ مسلحانه علیه طالبان نشده است، اما نشانه‌های سازمان‌دهی و بسیج نیروهای حزب اسلامی، در کنار اظهارات تند او، این احتمال را جدی‌تر کرده است.

اهمیت مواضع حکمتیار در این است که او مستقیماً به ریشه‌های بحران افغانستان می‌پردازد و بر مسائل بنیادی انگشت می‌گذارد.

در پنج سال گذشته، بسیاری از چهره‌های غیرطالب از وضعیت جاری ناراضی بوده‌اند. حامد کرزی، رئیس‌جمهور پیشین، پیوسته بر بازگشایی مکاتب و دانشگاه‌ها به روی دختران و زنان تأکید کرده است. اما کرزی کمتر با این صراحت درباره مشروعیت سیاسی طالبان، ساختار قدرت و آینده نظام سخن گفته است. اشرف غنی نیز با چنین صراحتی در برابر طالبان موضع سیاسی نگرفته است.

حکمتیار اما بر مسائلی مانند مشروعیت اداره طالبان، انتخابات، لویه جرگه، قانون اساسی و روند صلح متمرکز شده است.

این‌که مواضع اخیر حکمتیار تا چه اندازه با سیاست‌های منطقه‌ای در برابر طالبان ارتباط دارد، بحث جداگانه‌ای است. اما یک نکته قابل توجه است: هرچه روابط طالبان و پاکستان بحرانی‌تر شده، لحن انتقادی حکمتیار در برابر طالبان نیز شدیدتر شده است. منابع می‌گویند که او در پی کسب حمایت ترکیه، ایران و پاکستان است. اگر این حمایت به دست نیاید، احتمالا همسویی وی با جریان‌های مقاومت وجود دارد.

در یک سو جریان‌هایی قرار دارند که به مبارزه مسلحانه با طالبان باور دارند و عملاً در این مسیر فعالیت می‌کنند. در سوی دیگر، حکمتیار قرار دارد که تا پیش از این با مبارزه مسلحانه علیه طالبان موافق نبود. اما از اظهارات اخیر او می‌توان دریافت که موضعش در حال تغییر است. او که سال‌ها با جریان‌های مخالف طالبان سر ستیز داشته است، امروزه ناخواسته در صف این جریان‌ها قرار گرفته است.

حکمتیار همان‌طور که از نظر فکری و سیاسی توان به چالش کشیدن طالبان را دارد، در عرصه نظامی نیز می‌تواند تهدیدی برای این گروه باشد.

• 

  چرا هبت‌الله از حکمتیار می‌ترسد؟

در حال حاضر، طالبان در شرق افغانستان آسیب‌پذیرتر به نظر می‌رسند. بخش‌هایی از کنر، ننگرهار و نورستان در گذشته از پایگاه‌های مهم حزب اسلامی بوده‌اند. این احتمال وجود دارد که حکمتیار، پیش از بسیاری از رهبران نسل گذشته، بتواند در یکی از این مناطق جای پای نظامی ایجاد کند.

یک عضو ارشد حزب اسلامی به افغانستان اینترنشنال گفت که «چاره‌ای جز مبارزه مسلحانه نیست.» به گفته او، اگر حزب اسلامی جنگ را آغاز نکند، طالبان با بازداشت، شکنجه و کشتن اعضای حزب، خود زمینه درگیری را فراهم خواهند کرد.

این عضو شورای رهبری حزب اسلامی همچنین مدعی شد که «ورود حزب به درگیری مسلحانه برای طالبان سخت تمام خواهد شد». او گفت مخالفت حزب اسلامی با طالبان معنای متفاوتی دارد و «مخالفت در سر دسترخوان طالبان است.»

او از نفوذ قابل توجه حزب اسلامی در بدنه طالبان سخن گفت و افزود: «حزب در درون دفتر طالبان است.» این عضو ارشد حزب اسلامی گفت طالبان این حزب را جدی نمی‌گیرند، اما هشدار داد که رویارویی با حزب اسلامی «برای طالبان سخت تمام خواهد شد.»

با این حال، اقدام نظامی علیه طالبان به حمایت مالی و نظامی یک کشور منطقه و آمادگی اعضای حزب اسلامی برای ورود به جنگ بستگی دارد. تاکنون نشانه‌ای از فراهم‌شدن این دو شرط دیده نمی‌شود. فعلاً، در سطح منطقه کشورها در حال گسترش روابط خود با طالبان‌اند و حمایت ایران و روسیه از این گروه اهمیت ویژه‌ای دارد.

برخی چهره‌های مهم اداره طالبان سابقه عضویت در حزب اسلامی گلبدین حکمتیار داشته‌اند. در واقع، تحریک طالبان از بدنه احزاب جهادی به ویژه حزب اسلامی شکل گرفت. با ظهور طالبان، حزب اسلامی، بیشترین آسیب را متحمل شد، آسیبی‌که تاکنون نتوانسته آن را جبران کند.

جنگی که دیگر قومی نیست

با این حال، ورود حکمتیار به مبارزه سیاسی و مسلحانه علیه طالبان، می‌تواند یک پیامد مهم دیگر نیز داشته باشد: خارج شدن مخالفت با طالبان از قالب یک تقابل قومی.

بخش بزرگی از مخالفت سازمان‌یافته با طالبان در سال‌های اخیر از سوی جریان‌های غیرپشتون، به‌ویژه تاجیک‌ها و هزاره‌ها، شکل گرفته است. ورود حکمتیار به این معادله می‌تواند دایره مخالفت را گسترده‌تر کند و برچسب قومی را از بخش مهمی از جریان‌های مخالف طالبان بزداید.

طالبان در پنج سال گذشته تلاش کرده‌اند این روایت را تقویت کنند که جنگ و مخالفت با آنان، در اصل یک منازعه قومی است. آنان کوشیده‌اند پشتون‌ها را در محور خود بسیج کنند و تا حدی نیز در این زمینه موفق بوده‌اند. برخی افرادی که الزاماً با طالبان هم‌فکر و هم‌سو نیستند، صرفاً به دلیل مسائل قومی و همچنین درگیری پاکستان با طالبان، از این گروه حمایت کرده‌اند.

هم‌زمان، طالبان جریان‌های مخالف خود را با برچسب‌هایی مانند «کولابی» و عناوین دیگر معرفی کرده‌اند تا شکاف قومی را عمیق‌تر کنند.

برخی چهره‌های مخالف نیز، تحت تأثیر احساسات قومی، در دام همین روایت افتاده‌اند. آنان طالبان را نماینده پشتون‌ها و دشمن غیرپشتون‌ها معرفی کرده‌اند. چنین اظهاراتی، خواسته یا ناخواسته، به تقویت جایگاه قومی طالبان کمک کرده است.

در حالی که طالبان را نباید به یک قوم تقلیل داد.طالبان یک خطر سیاسی، امنیتی و اجتماعی برای افغانستان است و این خطر متوجه همه است.

از همین رو، هر جریانی که با طالبان مخالفت می‌کند، اگر بتواند مخالفت خود را از چارچوب قومی فراتر ببرد و آن را بر محور حقوق شهروندی، مشارکت سیاسی، مشروعیت، قانون اساسی و آینده افغانستان تعریف کند، ظرفیت بیشتری برای جلب حمایت عمومی خواهد داشت.

ورود حکمتیار به این میدان، در صورت تداوم مواضع کنونی او و به‌ویژه اگر به مبارزه مسلحانه دارای حمایت قوی بیرونی منجر شود، می‌تواند معادله مخالفت با طالبان را تغییر دهد.

اما گروه طالبان پس از یک دوره نسبتا کوتاه به جنگ علیه نیروهای بین‌المللی به رهبری امریکا، بازگشت و این نبرد بیست سال طول کشید و به طولانی‌ترین جنگ بیرون مرزی در تاریخ ایالات متحده بدل شد.

این گزارش بر پایه کتاب «عملیات آزادی پایدار»، تصمیم‌های واشنگتن، همکاری رهبران جهادی با امریکا، فرار بن‌لادن و فرصت‌های ازدست‌رفته برای پایان جنگ را بررسی می‌کند.

مارک آر. فولس مورخ مرکز تاریخ ارتش امریکا و نویسنده این کتاب، چگونگی آماده‌سازی حمله امریکا به افغانستان، همکاری نیروهای امریکایی با مخالفان طالبان و نبردهای نخست جنگ را بررسی کرده است.

تصمیم حمله به افغانستان چگونه گرفته شد؟

فولس می‌نویسد که پس از حملات ۱۱ سپتامبر، سازمان استخبارات مرکزی امریکا گفت که اسامه بن‌لادن، رهبر شبکه القاعده حملات را از پناهگاه خود در افغانستان برنامه‌ریزی کرده‌ است.

به روایت کتاب، رابطه ملا محمد عمر و بن‌لادن پیش از حملات کم‌وبیش با اختلاف همراه بوده است. نویسنده با استناد به منابع خود می‌گوید که القاعده طرح حملات ۱۱ سپتامبر را از ملا عمر پنهان کرده بود.

جرج بوش رئیس‌جمهور سابق امریکا در ۲۹ سنبله ۱۳۸۰، از طالبان خواست بن‌لادن و همکارانش را تسلیم کند و شماری از رهبران طالبان به ملا عمر پیشنهاد کردند که بن‌لادن را اخراج کند، اما ملا عمر این پیشنهاد را نپذیرفته است. نویسنده می‌گوید ملا عمر، بنیانگذار طالبان و رهبر پیشین طالبان، پذیرفتن خواست امریکا را نشانه ضعف می‌دانست.

100%

نپذیرفتن درخواست امریکا باعث شد، حملات امریکا به افغانستان آغاز شود.

طرح حمله

طرح جنگ این بود که نیروهای افغان مخالف طالبان بیشتر پیشروی‌ها و نبردهای زمینی را انجام دهند. نیروهای امریکایی هم با بمباران هوایی، حضور گروه‌های کوچک نیروهای ویژه و کمک‌های نظامی از آن‌ها پشتیبانی کنند.

به نوشته فولس، مقام‌های امریکایی نگران بودند که ورود ناگهانی هزاران سرباز خارجی، مردم و به‌ویژه پشتون‌ها را به مخالفت وادارد. او می‌نویسد که فرماندهی مرکزی امریکا در آغاز حمله هنوز برنامه روشن و کاملی برای عملیات نداشت و برنامه‌ها معمولاً فقط برای بیست‌وچهار ساعت آینده تنظیم می‌شد.

این روش به فرماندهان در میدان جنگ آزادی بیشتری برای تصمیم‌گیری می‌داد، اما برنامه‌ریزی برای درازمدت را دشوار می‌کرد.

نیروهای محلی چگونه مسیر جنگ را تغییر دادند؟

امریکا در شمال افغانستان با نیروهای محمدقسیم فهیم، عبدالرشید دوستم، محمداسماعیل خان و کریم خلیلی همکاری کرد و روی آن‌ها حساب ویژه‌ای باز کرده بود. این نیروها سال‌ها با طالبان جنگیده بودند.

نخستین گروه‌های نیروهای ویژه امریکا در ۲۷ میزان وارد شمال شدند. سربازان امریکایی با اسب به خطوط نبرد در مزار شریف می‌رسیدند و هواپیماها به مواضع طالبان حمله می‌کردند. به نوشته فولس، بمباران مواضع دفاعی طالبان، پیشروی نیروهای محلی را سرعت می‌داد.

100%

فولس می‌گوید امریکایی‌ها باید نیروهای ویژه و امکانات را طوری تقسیم می‌کردند که هیچ فرمانده جهادی احساس نکند رقیبش کمک بیشتری گرفته است. اختلاف دیرینه دوستم و عطامحمد نور از نمونه‌های این مشکل بود.

زخمی شدن حامد کرزی

به نوشته فولس، در جنوب افغانستان نیروی آماده و بزرگی مانند جبهه مخالف طالبان در شمال وجود نداشت. فرماندهان شمال هم بیشتر علاقه‌ای به جنگیدن در جنوب نداشتند.

سازمان استخبارات مرکزی امریکا، سی‌آی‌ای، حامد کرزی و گل‌آغا شیرزی را برای همکاری پیشنهاد کرد. یک گروه نیروهای ویژه با کرزی به ارزگان رفت و گروه دیگر با نیروهای شیرزی در جنوب‌شرق قندهار همکاری کرد. کرزی بر گرفتن ترینکوت تأکید داشت و باور داشت شکست طالبان در این شهر، حمایت مردم محل را جلب می‌کند.

100%

با پیشروی نیروها به جنوب، نمایندگان نشست بن که درباره ساختار سیاسی پس از طالبان گفت‌وگو می‌کردند، کرزی را به ریاست اداره موقت برگزیدند. همان روز، یک بمب‌افکن امریکایی به اشتباه نیروهای امریکایی و همراهان افغان آن‌ها را بمباران کرد. به نوشته فولس، دو امریکایی و بیست افغان کشته و پنجاه نفر زخمی شدند. کرزی نیز از ناحیه صورت زخم برداشت.

کرزی هنوز از حمله متأثر بود که نمایندگان نشست بن تلفنی او را از انتخابش به ریاست اداره موقت باخبر کردند.

اختلاف بر سر تسلیم‌شدن طالبان

به نوشته فولس، ملا نقیب‌الله، والی طالبان در قندهار، در ۱۴ قوس به حامد کرزی پیشنهاد کرد که در برابر مصونیت خود و همراهانش، قندهار را واگذار کند. آقای کرزی پذیرفت و گفت اگر ملا نقیب رابطه‌اش را با طالبان قطع کند، می‌تواند والی قندهار بماند. کرزی القاعده را دشمن اصلی می‌دانست و باور داشت اعضای افغان طالبان می‌توانند عفو شوند.

دونالد رامسفلد، وزیر دفاع سابق امریکا، روز بعد در نشست خبری گفت نیروهای امریکایی با طالبان مذاکره نمی‌کنند. او به کرزی هشدار داد که توافق با طالبان می‌تواند حمایت نظامی امریکا را به خطر بیندازد.

100%

فولس همچنین می‌نویسد صدها اسیر طالبان هنگام انتقال در کانتینرهای بسته توسط نیروهای دوستم، بر اثر خفگی کشته شدند. نیروهای گل‌آغا شیرزی نیز پس از نبرد تخته‌پل، ۱۶۰ اسیر طالبان را کشتند.

چرا بن‌لادن در تورابورا دستگیر نشد؟

پس از سقوط شهرهای اصلی، تعقیب رهبران القاعده در شرق افغانستان ادامه یافت. اطلاعات سی‌آی‌ای نشان می‌داد که احتمالاً بن‌لادن و صدها عضو القاعده در تورابورا حضور دارند.

امریکا دوباره به گروه‌های کوچک نیروهای ویژه و نیروهای محلی تکیه کرد. حضرت‌علی و محمدزمان، دو فرمانده اصلی افغان در این نبرد، حدود ۲۵۰۰ جنگجو داشتند. به روایت کتاب، اختلاف نیروهای آن‌ها هماهنگی حمله را دشوار کرد. امریکایی‌ها نگران بودند که این نیروها به جای جنگ با القاعده، با هم درگیر شوند.

100%

نبرد در ماه رمضان جریان داشت. فولس می‌نویسد نیروهای محلی روزها پیشروی می‌کردند، اما شب برای افطار عقب می‌رفتند و اعضای القاعده برخی مواضع را دوباره می‌گرفتند.

پس از پایان مقاومت، بن‌لادن پیدا نشد. کتاب روایت‌های متفاوتی از زمان خروج او نقل می‌کند و زمان دقیق فرارش را قطعی نمی‌داند.

پس از سقوط طالبان، چه چیزی آماده نبود؟

فولس می‌گوید نیروهای اعزام‌شده برای شکست طالبان و تضعیف القاعده کافی بودند، اما امکانات لازم برای تأمین ثبات پس از جنگ را نداشتند. جنرال فرانکس ابتدا فکر می‌کرد بیش از ده هزار سرباز نیاز ندارد. او و کاخ سفید به وضعیت پس از سقوط طالبان کمتر فکر کرده بودند.

به گفته فولس، نابودی القاعده، شکست طالبان و جلوگیری از بازگشت آن‌ها سه هدف اصلی جنگ بود اما برنامه روشنی برای رسیدن به ثبات درازمدت وجود نداشت.

برخی فرماندهان محلی، مخالفان شخصی خود را عضو طالبان معرفی می‌کردند و با کمک امریکایی‌ها رقیبانشان را حذف می‌کردند. برخی نیز به دلیل همکاری مستقیم با نیروهای ویژه امریکا، خود را به آقای کرزی پاسخ‌گو نمی‌دانستند. رقابت آن‌ها گسترش اقتدار اداره جدید را دشوار می‌کرد.

پناهگاه‌های پاکستان و توجه به عراق

به نوشته فولس، پاکستان نقش دوگانه بازی می‌کرد. پرویز مشرف با امریکا همکاری کرد، اجازه عبور پروازها را داد و در دستگیری شماری از رهبران طالبان کمک کرد. همزمان، شهروندان و مأموران پاکستانی، به‌ویژه افرادی در استخبارات نظامی آن کشور به طالبان و القاعده کمک و پناه می‌دادند.

نیروهای امریکایی اجازه نداشتند جنگجویان فراری را در پاکستان تعقیب کنند. نگرانی پاکستان از هند و انتقال بخشی از نیروهایش از مرز افغانستان نیز کنترول راه‌های فرار را دشوار کرد. فولس می‌گوید پنهان‌شدن و سازمان‌دهی دوباره طالبان و القاعده در پاکستان، مانع نابودی آن‌ها شد.

در همین دوره، توجه واشنگتن به عراق رفت. جورج بوش اندکی پس از نبرد تورابورا از جنرال فرانکس خواست برنامه‌های جنگ با عراق را به‌روز کند. از بهار ۱۳۸۱ نیز انتقال بخشی از امکانات نظامی از افغانستان آغاز شد.

به ارزیابی فولس، پیروزی سریع در افغانستان بر برنامه‌ریزی جنگ عراق اثر گذاشت. فرماندهان تصور می‌کردند نیروهای کوچک با توان تغییر سریع شیوه عملیات و پشتیبانی دقیق هوایی می‌توانند حکومت صدام حسین را سرنگون کنند.

سیگار، اداره بازرس ویژه امریکا برای بازسازی افغانستان، در گزارش «درس‌های بیست سال بازسازی افغانستان» می‌گوید هدف مأموریت به‌تدریج از نابودی القاعده به شکست طالبان، ساختن نیروهای امنیتی و ایجاد حکومتی مورد اعتماد مردم گسترش یافت.

امریکا برای این هدف‌های گسترده، راهبرد منسجمی نداشت. فشار برای نتیجه‌گیری سریع و مصرف پول، فساد را افزایش داد و نهادهایی ساخته شد که توان ادامه کار بدون کمک خارجی را نداشتند.

100%

گزارش سیگار درباره فروپاشی نیروهای امنیتی نیز می‌گوید فساد، توان جنگی و روحیه این نیروها را تضعیف کرد. پس از بیست سال، نیروهای افغان همچنان به پشتیبانی امریکا وابسته بودند. بنابراین، بازگشت طالبان و ناتوانی در ساختن نهادهای مستقل، امریکا را درگیر جنگ و حمایت از حکومتی نگه داشت که بدون کمک آن توان ایستادگی نداشت.