عزیز دلدار، سینماگر افغان روز شنبه دوم عقرب در ویرجنیای ایالات متحده امریکا هدف حمله قرار گرفت. یک عضو خانواده آقای دلدار به افغانستان اینترنشنال تایید کرد که او پس از رویداد از شفاخانه‌ای در ویرجنیا مرخص شده و در حال حاضر وضعیتش «بهتر» است.
براساس گزارش اولیه پولیس ویرجنیا چهار نفر را در پیوند به این رویداد بازداشت کرده و تحقیقات جریان دارد.
تاکنون اطلاعاتی درباره مهاجمان و انگیزه آنان از حمله به این سینماگر معلوم نیست.
عزیز دلدار سینماگر، فیلم‌نامه‌نویس، کارگردان و بازیگر افغان است که در زمینه سینمای اجتماعی، به‌ویژه موضوعات مربوط به زنان و گروه‌های آسیب‌پذیر در افغانستان، فعالیت داشته است.
آقای دلدار پیش از اسد ۱۴۰۰ استاد دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه کابل بود.
او همسر رویا سادات، فیلمساز برجسته افغانستان و مدیرعامل شرکت خانه فیلم رویا است.
به گفته این باشندگان، طالبان از آنان خواسته‌اند که برای هر اتاق ماهانه ۴۰۰۰ افغانی کرایه بپردازند. آنان می‌گویند که خانه‌های‌شان را خریداری کرده‌اند و برای اثبات ادعای مالکیت خود، اسنادی را در اختیار دارند.
باشندگان شهرک عمر گلستان می‌گویند که زمین محل سکونت آنان از سوی طالبان «امارتی» اعلام شده است. آنان خواستار بررسی اسناد مالکیت و روشن‌شدن مبنای قانونی این تصمیم شده‌اند.
بر اساس اسنادی که شماری از باشندگان در اختیار افغانستان اینترنشنال گذاشته‌اند، یک سند شرعی به شماره ۲۰، جلد ۶۱۱، مورخ ۲۵ قوس ۱۳۲۱، به زمینی به مساحت ۲۲ هزار و ۴۰۰ متر مربع مربوط می‌شود که به نام محمد عمر خان، فرزند گل‌میرخان، ثبت شده است.
همچنین، در نامهای از شهرداری کابل به تاریخ ششم سنبله ۱۳۹۳، به ارتباط این سند با زمین مورد بحث اشاره شده است. باشندگان می‌گویند که اسناد دیگری نیز درباره این زمین وجود دارد.
در سال ۱۳۹۱، احمدشاه عمر که خود را وارث یا نماینده قانونی وارثان محمد عمر خان معرفی کرده بود، در پیوند به این زمین به مقام‌های وقت مراجعه کرده بود. در یکی از اسناد ارائه‌شده از سوی باشندگان نیز دستور و امضای محمد قسیم فهیم، معاون اول وقت ریاست‌جمهوری، دیده می‌شود که در آن به وزارت شهرسازی و نهادهای مربوط برای بررسی موضوع و رسیدگی شاروالی کابل به شکایت اشاره شده است.
باشندگان شهرک عمر گلستان از مقام‌های طالبان خواسته‌اند که پیش از هرگونه اقدام، اسناد آنان را بررسی و درباره مبنای قانونی مطالبه کرایه وضاحت بدهند. آنان همچنین خواستار رسیدگی بی‌طرفانه به پرونده و جلوگیری از تضییع حقوق افرادی شده‌اند که می‌گویند خانه‌های خود را خریداری کرده‌اند.
طالبان درباره شهرک عمر گلستان چه گفته‌اند؟
وزارت عدلیه طالبان در اعلامیه‌ای گفته است محکمه اختصاصی رسیدگی به قضایای زمین‌های غصب‌شده امارتی در زون مرکزی، پس از بررسی اسناد، مدارک، دفاتر املاکی و دریافت معلومات از اداره‌های مربوط، حدود ۱۰.۹۹۴ جریب زمین شهرک عمر گلستان در مکروریان سوم کابل را دولتی تشخیص داده است. این وزارت گفت که پرونده قبلاً از سوی کمیسیون جلوگیری از غصب زمین به محکمه اختصاصی سپرده شده بود.
شهرداری کابل زیر اداره طالبان گفته است که این شهرک بر بنیاد تصمیم محکمه ویژه به شاروالی تسلیم داده شده است. این اداره گفته است که هیأت مربوط پس از حضور در محل و طی مراحل قانونی، زمین را از متصرفان، با حضور وکلای مدافع آنان، تحویل گرفته است.
پنج سال و اندی پیش در ۲۳ اسد ۱۴۰۰، بلخ به دست طالبان سقوط کرد. این شکست نظامی، آغاز محدودیت برای فرهنگ و هنر در این ولایت نیز بود. مهاجرت گسترده اهل فرهنگ، محدودیت فعالیت‌های هنری و حذف زنان، فضای فرهنگی بلخ را با تغییرات عمیقی روبه‌رو کرد.
شهری که روزگاری حتا زمستان‌هایش با شعرخوانی، رونمایی کتاب، چاپ مجله، نقد ادبی و رفت‌وآمد شاعران و نویسندگان گرم بود، اکنون چهره‌ای سرد و خاموش دارد. هنوز در کتابخانه فردوسی و شماری از محفل‌های دیگر، گاه‌گاهی شعرخوانی و برنامه‌های فرهنگی برگزار می‌شود، اما بسیاری از فرهنگیان می‌گویند زنجیره‌ای که نسل‌های تازه شاعران و نویسندگان را به جامعه ادبی معرفی می‌کرد، از هم گسسته است.
پس از سقوط نخستین حکومت طالبان در عقرب سال ۱۳۸۰، بلخ به یکی از مهم‌ترین کانون‌های فرهنگی افغانستان تبدیل شد.
دانشگاه بلخ، رسانه‌های محلی، کتابخانه‌ها و ده‌ها انجمن ادبی زمینه رشد نسل تازه‌ای از شاعران، نویسندگان و هنرمندان را فراهم کردند.
در جریان دو دهه جمهوریت، مزارشریف تقریباً هر هفته میزبان شعرخوانی، رونمایی کتاب، نشست‌های نقد ادبی و دیگر برنامه‌های فرهنگی بود و هر سال نیز آثار تازه‌ای از شاعران و نویسندگان این شهر منتشر می‌شد.
در این دو دهه، انجمن‌هایی چون «زلف‌یار»، «الف تا یا»، «کلبه فرهنگی بلخ»، «انجمن ادبی پنج عصر»، «انجمن فرهنگی ادبی پرواز»، «خانه فرهنگی پرتو» و «کانون فرهنگی پر» و ده‌ها انجمن دیگر هر کدام در دوره‌ای بخشی از زندگی فرهنگی مزارشریف را شکل دادند.
هرچند بسیاری از این انجمن‌ها در سال‌های پایانی جمهوریت، از جمله به دلیل مهاجرت اعضا، مشکلات مالی و پراکندگی نسل نخست، فعالیت منظم خود را از دست داده بودند، جریان فرهنگی شهر همچنان ادامه داشت و حلقه‌های تازه‌ای شکل می‌گرفت.
شکل‌گیری انجمن‌های ادبی پس از ۲۰۰۱
در میان این انجمن‌ها، «زلف‌یار» جایگاه ویژه‌ای داشت. این حلقه را گروهی از شاعران و نویسندگان جوان در سال ۱۳۸۶ پایه گذاشتند؛ به باور نویسندگان بلخی، این نسل می‌خواست فضای ادبی بلخ را از قالب‌های سنتی و حلقه‌های بسته فراتر ببرد.
بیشتر اعضای آن دانش‌آموز یا دانشجو بودند و تلاش می‌کردند زبان و نگاه نسل خود را وارد شعر و ادبیات کنند. به باور بسیاری، «زلف‌یار» بعدها بر شکل‌گیری حلقه‌ها و انجمن‌های فرهنگی دیگر نیز تأثیر گذاشت و تا سقوط جمهوری در فضای فرهنگی بلخ حضور داشت.
در کنار انجمن‌ها، کتابخانه مولانا خسته نیز به یکی از مهم‌ترین پاتوق‌های فرهنگی مزار شریف تبدیل شده بود؛ جایی برای عصرهای پنج‌شنبه شعر و داستان، نشست‌های نقد ادبی، رونمایی کتاب و گفت‌وگوهای فرهنگی برگزار می‌شد و شاعران چون عفیف باختری، صادق عصیان، یحیی جواهری، وهاب مجیر، ابراهیم امینی، حسن آذرمهر، صدا سلطانی، حکیم علی‌پور، عنایت شهیر، هدیه ارمغان، فرنگیس سوگند و دیگر نویسندگان بلخی، در این محفل‌ها حضور داشتند.
اما بازگشت طالبان، بیش از آنکه به تعطیلی چند انجمن ادبی بینجامد، پیوستگی این جریان فرهنگی را بر هم زد.
آمار دقیقی از شمار شاعران، نویسندگان و هنرمندانی که پس از اسد ۱۴۰۰ افغانستان را ترک کرده‌اند وجود ندارد، اما مهاجرت گسترده اهل فرهنگ، محدودیت‌های تازه بر فعالیت‌های فرهنگی و حذف زنان از بخش بزرگی از زندگی اجتماعی، چرخه‌ای را که بیش از دو دهه نسل‌های تازه را به جامعه ادبی معرفی می‌کرد، با گسستی کم‌سابقه روبه‌رو کرده است.
در سال‌های گذشته، فشار بر فضای فرهنگی نیز افزایش یافته است.
طالبان برگزاری شماری از برنامه‌های ادبی را متوقف کردند؛ از جمله مراسم یادبود صادق عصیان که قرار بود در کتابخانه فردوسی مزارشریف برگزار شود.
همچنین سید سکندر حسینی بامداد، مسئول کتابخانه فردوسی و از چهره‌های شناخته‌شده فرهنگی بلخ، نیز مدتی بازداشت شد؛ رخدادهایی که به گفته فعالان فرهنگی، احساس ناامنی و خودسانسوری را در میان اهل فرهنگ تشدید کرده است.
امروز هنوز در کتابخانه فردوسی و شماری از محفل‌های دیگر، شعرخوانی و برنامه‌های فرهنگی برگزار می‌شود، اما بسیاری از فرهنگیان می‌گویند این محفل‌ها دیگر تنوع، آزادی و پویایی گذشته را ندارند.
حضور آزاد زنان تقریباً از میان رفته و بسیاری از شاعران و نویسندگان مهاجرت کرده‌اند؛ آنان که مانده‌اند نیز اغلب میان سکوت، خودسانسوری یا فعالیت محدود در شبکه‌های اجتماعی یکی را برگزیده‌اند.
در جست‌وجوی یکی از فرهنگیان مزار شریف، شماره تلفنش را پیدا می‌کنم و تماس می‌گیرم. هنوز پرسشم درباره وضعیت فرهنگ و ادبیات تمام نشده که با خنده‌ای تلخ می‌گوید: «خاطرات خوبی بود، اما حیف که متواری شدند»
غم جان بر دوش فرهنگ
محمود رویین (نام مستعار) از معدود فرهنگیانی است که پس از بازگشت طالبان مزار شریف را ترک نکرده و همچنان در این شهر زندگی می‌کند.
او می‌گوید آنچه در پنج سال گذشته از هم گسیخته، تنها چند انجمن ادبی یا محفل فرهنگی نیست؛ شبکه‌ای از شاعران، نویسندگان، هنرمندان و روزنامه‌نگارانی است که طی دو دهه شکل گرفته بود. برای توصیف وضعیت امروز، او به سخنی از احمد شاملو اشاره می‌کند.
«احمد شاملو از غم نان گفته بود، اما اینجا افزون بر غم نان، غم جان بر دوش فرهنگ سنگینی می‌کند».
به گفته او، طالبان جز جزم‌اندیشی دینی و مدح و ستایش خود، تعریف دیگری از فرهنگ، ادبیات و هنر نمی‌شناسند. او می‌گوید در چنین فضایی، فعالیت فرهنگی مستقل به بهای سنگینی تمام می‌شود و مزار شریف، با پیشینه تاریخی و فرهنگی‌اش، هیچ سنخیتی با نگاه طالبان به هنر و ادبیات ندارد.
«چه انتظاری می‌توان داشت، آن هم در مزار که هیچ سنخیتی با مبانی فکری و فرهنگی این گروه ندارد»
رویین می‌گوید اگر طالبان با شعر که یکی از کهن‌ترین رسانه‌های فرهنگی این حوزه تمدنی است، چنین برخوردی دارند، مخالفت آنان با موسیقی، سینما، تئاتر، داستان‌نویسی و هنرهای تجسمی نیز دور از انتظار نیست.
او می‌افزاید در پنج سال گذشته، فعالیت‌های فرهنگی مورد حمایت طالبان عمدتاً به برگزاری چند محفل مشاعره محدود شده؛ محفل‌هایی که در برخی از آن‌ها از شاعران خواسته شده در ستایش «امارت طالبانی» شعر بخوانند که با سنت ادبی بلخ که بر تنوع اندیشه و آزادی بیان استوار بود، فاصله دارد.
به گفته رویین، شاید هیچ بخشی از جامعه فرهنگی به اندازه زنان آسیب ندیده باشد.
تا واپسین روزهای جمهوریت، دختران و زنان حضوری پررنگ در محفل‌های ادبی، کارگاه‌های داستان‌نویسی، نشست‌های نقد کتاب و برنامه‌های هنری داشتند؛ بسیاری شعر می‌سرودند، داستان می‌نوشتند، نقاشی می‌کردند و در کنار مردان، بخشی از جریان فرهنگی شهر بودند.
او از عصرهای «کلبه فرهنگی بلخ» یاد می‌کند؛ جایی که دختران و پسران جوان کنار هم می‌نشستند، شعر می‌خواندند، داستان نقد می‌کردند و درباره کتاب گفت‌وگو می‌کردند. سپس می‌گوید: «بسیاری از آن نسل مهاجرت کرده‌اند و کسانی هم که مانده‌اند، اگر بخواهند به شیوه گذشته قد بلند کنند، یا باید خودشان را سانسور کنند یا در شبکه‌های اجتماعی بنویسند. دیگر کمتر کسی صدای آن‌ها را در کتابخانه‌ها، تالارهای فرهنگی و خیابان‌های مزارشریف می‌شنود».
«انگار دوصد سال سکوت به بلخ برگشته است»
ناصر فرامرز (نام مستعار)، یکی دیگر از فرهنگیان مزار شریف که پس از بازگشت طالبان در این شهر مانده، رابطه طالبان با فرهنگ را رویارویی دو جهان متفاوت می‌داند؛ دو جهانی که به باور او، هیچ‌گاه نتوانسته‌اند با یکدیگر کنار بیایند.
او می‌گوید: «اگر بخواهیم برخورد طالبان با فرهنگ را با تجربه‌های تاریخی مقایسه کنیم، در یک جنبه به کمونیست‌ها شباهت دارد. آن‌ها ادبیات کارگری می‌خواستند و فرهنگ را در خدمت آرمان‌های انقلابی می‌دیدند؛ طالبان ادبیات اسلامی می‌خواهند و فرهنگ را در خدمت ستایش امارت اسلامی».
به گفته فرامرز، هرچند هنوز گاه‌گاهی در مزارشریف شعرخوانی و برنامه‌های فرهنگی برگزار می‌شود، اما همایش‌های فرهنگی، نشست‌های هفتگی شاعران و نویسندگان، جلسات نقد و بررسی و رونمایی کتاب دیگر رونق گذشته را ندارند.
«اگر برنامه‌ای با نگاه طالبان همخوان نباشد، مجال برگزاری پیدا نمی‌کند و هیچ شاعر و نویسنده جدی نیز به مدح قدرت، اثر ماندگار خلق نمی‌کند».
او چند لحظه سکوت می‌کند و سپس می‌گوید: «گاهی فکر می‌کنم انگار دوباره دوصد سال سکوت به بلخ برگشته است؛ یا چنگیز از کنار این شهر گذشته است. شهری که روزگاری با شعر، کتاب، موسیقی و گفت‌وگو شناخته می‌شد، حالا در سکوتی فرو رفته که نسل ما هرگز تجربه‌اش نکرده بود».
پنج سال پس از سقوط مزار شریف، هنوز در کتابخانه فردوسی و شماری از محفل‌های دیگر شعر خوانده می‌شود و برنامه‌های فرهنگی، هرچند محدود، ادامه دارد.
بلخ هنوز شاعر دارد و هنوز شعر در این شهر خوانده می‌شود؛ اما بسیاری از چهره‌هایی که روزگاری در کتابخانه مولانا خسته، زلف‌یار، کلبه فرهنگی بلخ و دیگر
حلقه‌های ادبی گرد هم می‌آمدند، امروز در کشورهای دیگر زندگی می‌کنند و آنان که مانده‌اند، زیر سایه محدودیت و خودسانسوری به فعالیت ادامه می‌دهند.
فرامرز می‌گوید: از رفت‌وآمدهای همیشگی به کتابخانه‌ها، شعرخوانی‌های پرشور، رونمایی کتاب‌ها و بحث‌های داغ ادبی که زمانی نبض فرهنگ بلخ را زنده نگه می‌داشت، دیگر کمتر نشانی می‌توان یافت.
به گفته او، بلخ هنوز شاعر دارد و هنوز شعر در این شهر خوانده می‌شود؛ اما زخمی که بر حافظه فرهنگی آن نشسته، تنها با گذشت زمان درمان نخواهد شد.
