شهروند بنگلادشی از طالبان خواست موبایل دزدی‌شده‌اش را برگرداند
یک شهروند بنگلادشی می‌گوید گوشی تلفن همراهش که در شهر داکا به سرقت رفته بود، حدود دو ماه بعد در کابل، پایتخت افغانستان، ردیابی شده است.
یک شهروند بنگلادشی می‌گوید گوشی تلفن همراهش که در شهر داکا به سرقت رفته بود، حدود دو ماه بعد در کابل، پایتخت افغانستان، ردیابی شده است.
محمد منیر حسین روز دوشنبه، چهارم عقرب، به افغانستان اینترنشنال گفت که گوشی سامسونگ گلکسی S25 اولترا را در ۱۶ اسد (۷ اگست) امسال در داکا خریداری کرده بود، اما دو روز بعد، هنگام سوار شدن به بس، تلفنش از جیبش دزدیده شد.
افغانستان اینترنشنال مدارکی را مشاهده کرده است که نشان می‌دهد حسین این گوشی را به قیمت ۱۱۲ هزار و ۵۰۰ تاکا بنگلادش، معادل حدود ۹۱۰ دالر امریکایی، خریداری کرده است. همچنین این رسانه مدارکی را مشاهده کرده است که نشان می دهد محمد منیر حسین در ۱۸ اسد شکایت‌نامه‌ای درباره سرقت موبایل خود در اداره پولیس داکا ثبت کرده است.
حسین گفت: «در ۷ اگست (۱۶ اسد) یک گوشی هوشمند سامسونگ گلکسی S25 اولترا از داکا، بنگلادش، خریدم؛ اما در ۹ اگست، هنگامی که سوار بس می‌شدم، گوشی‌ام از جیبم دزدیده شد.»
تصاویر ارائه‌شده از برنامه ردیابی سامسونگ، موقعیت این گوشی را در کابل نشان می‌دهد. بر اساس اطلاعاتی که حسین در اختیار افغانستان اینترنشنال گذاشته است، به نظر می‌رسد یک سیم‌کارت در ۱۹ میزان در افغانستان در این گوشی استفاده شده باشد.
او در نامهای خطاب به مقام‌های طالبان و بنگلادش، از وزارت امور داخله طالبان خواسته است برای یافتن و بازگرداندن گوشی‌اش اقدام کند. حسین گفته است که گزارش ثبت‌شده در پولیس بنگلادش، شماره پیگیری واحد جرایم سایبری، تصاویر موقعیت گوشی و مدارک خرید را نیز ارائه کرده است.
افغانستان اینترنشنال برای دریافت دیدگاه وزارت امور داخله طالبان درباره این درخواست با این وزارت تماس گرفت اما تا زمان انتشار این گزارش، پاسخی دریافت نشده است.
پنج سال و اندی پیش در ۲۳ اسد ۱۴۰۰، بلخ به دست طالبان سقوط کرد. این شکست نظامی، آغاز محدودیت برای فرهنگ و هنر در این ولایت نیز بود. مهاجرت گسترده اهل فرهنگ، محدودیت فعالیت‌های هنری و حذف زنان، فضای فرهنگی بلخ را با تغییرات عمیقی روبه‌رو کرد.
شهری که روزگاری حتا زمستان‌هایش با شعرخوانی، رونمایی کتاب، چاپ مجله، نقد ادبی و رفت‌وآمد شاعران و نویسندگان گرم بود، اکنون چهره‌ای سرد و خاموش دارد. هنوز در کتابخانه فردوسی و شماری از محفل‌های دیگر، گاه‌گاهی شعرخوانی و برنامه‌های فرهنگی برگزار می‌شود، اما بسیاری از فرهنگیان می‌گویند زنجیره‌ای که نسل‌های تازه شاعران و نویسندگان را به جامعه ادبی معرفی می‌کرد، از هم گسسته است.
پس از سقوط نخستین حکومت طالبان در عقرب سال ۱۳۸۰، بلخ به یکی از مهم‌ترین کانون‌های فرهنگی افغانستان تبدیل شد.
دانشگاه بلخ، رسانه‌های محلی، کتابخانه‌ها و ده‌ها انجمن ادبی زمینه رشد نسل تازه‌ای از شاعران، نویسندگان و هنرمندان را فراهم کردند.
در جریان دو دهه جمهوریت، مزارشریف تقریباً هر هفته میزبان شعرخوانی، رونمایی کتاب، نشست‌های نقد ادبی و دیگر برنامه‌های فرهنگی بود و هر سال نیز آثار تازه‌ای از شاعران و نویسندگان این شهر منتشر می‌شد.
در این دو دهه، انجمن‌هایی چون «زلف‌یار»، «الف تا یا»، «کلبه فرهنگی بلخ»، «انجمن ادبی پنج عصر»، «انجمن فرهنگی ادبی پرواز»، «خانه فرهنگی پرتو» و «کانون فرهنگی پر» و ده‌ها انجمن دیگر هر کدام در دوره‌ای بخشی از زندگی فرهنگی مزارشریف را شکل دادند.
هرچند بسیاری از این انجمن‌ها در سال‌های پایانی جمهوریت، از جمله به دلیل مهاجرت اعضا، مشکلات مالی و پراکندگی نسل نخست، فعالیت منظم خود را از دست داده بودند، جریان فرهنگی شهر همچنان ادامه داشت و حلقه‌های تازه‌ای شکل می‌گرفت.
شکل‌گیری انجمن‌های ادبی پس از ۲۰۰۱
در میان این انجمن‌ها، «زلف‌یار» جایگاه ویژه‌ای داشت. این حلقه را گروهی از شاعران و نویسندگان جوان در سال ۱۳۸۶ پایه گذاشتند؛ به باور نویسندگان بلخی، این نسل می‌خواست فضای ادبی بلخ را از قالب‌های سنتی و حلقه‌های بسته فراتر ببرد.
بیشتر اعضای آن دانش‌آموز یا دانشجو بودند و تلاش می‌کردند زبان و نگاه نسل خود را وارد شعر و ادبیات کنند. به باور بسیاری، «زلف‌یار» بعدها بر شکل‌گیری حلقه‌ها و انجمن‌های فرهنگی دیگر نیز تأثیر گذاشت و تا سقوط جمهوری در فضای فرهنگی بلخ حضور داشت.
در کنار انجمن‌ها، کتابخانه مولانا خسته نیز به یکی از مهم‌ترین پاتوق‌های فرهنگی مزار شریف تبدیل شده بود؛ جایی برای عصرهای پنج‌شنبه شعر و داستان، نشست‌های نقد ادبی، رونمایی کتاب و گفت‌وگوهای فرهنگی برگزار می‌شد و شاعران چون عفیف باختری، صادق عصیان، یحیی جواهری، وهاب مجیر، ابراهیم امینی، حسن آذرمهر، صدا سلطانی، حکیم علی‌پور، عنایت شهیر، هدیه ارمغان، فرنگیس سوگند و دیگر نویسندگان بلخی، در این محفل‌ها حضور داشتند.
اما بازگشت طالبان، بیش از آنکه به تعطیلی چند انجمن ادبی بینجامد، پیوستگی این جریان فرهنگی را بر هم زد.
آمار دقیقی از شمار شاعران، نویسندگان و هنرمندانی که پس از اسد ۱۴۰۰ افغانستان را ترک کرده‌اند وجود ندارد، اما مهاجرت گسترده اهل فرهنگ، محدودیت‌های تازه بر فعالیت‌های فرهنگی و حذف زنان از بخش بزرگی از زندگی اجتماعی، چرخه‌ای را که بیش از دو دهه نسل‌های تازه را به جامعه ادبی معرفی می‌کرد، با گسستی کم‌سابقه روبه‌رو کرده است.
در سال‌های گذشته، فشار بر فضای فرهنگی نیز افزایش یافته است.
طالبان برگزاری شماری از برنامه‌های ادبی را متوقف کردند؛ از جمله مراسم یادبود صادق عصیان که قرار بود در کتابخانه فردوسی مزارشریف برگزار شود.
همچنین سید سکندر حسینی بامداد، مسئول کتابخانه فردوسی و از چهره‌های شناخته‌شده فرهنگی بلخ، نیز مدتی بازداشت شد؛ رخدادهایی که به گفته فعالان فرهنگی، احساس ناامنی و خودسانسوری را در میان اهل فرهنگ تشدید کرده است.
امروز هنوز در کتابخانه فردوسی و شماری از محفل‌های دیگر، شعرخوانی و برنامه‌های فرهنگی برگزار می‌شود، اما بسیاری از فرهنگیان می‌گویند این محفل‌ها دیگر تنوع، آزادی و پویایی گذشته را ندارند.
حضور آزاد زنان تقریباً از میان رفته و بسیاری از شاعران و نویسندگان مهاجرت کرده‌اند؛ آنان که مانده‌اند نیز اغلب میان سکوت، خودسانسوری یا فعالیت محدود در شبکه‌های اجتماعی یکی را برگزیده‌اند.
در جست‌وجوی یکی از فرهنگیان مزار شریف، شماره تلفنش را پیدا می‌کنم و تماس می‌گیرم. هنوز پرسشم درباره وضعیت فرهنگ و ادبیات تمام نشده که با خنده‌ای تلخ می‌گوید: «خاطرات خوبی بود، اما حیف که متواری شدند»
غم جان بر دوش فرهنگ
محمود رویین (نام مستعار) از معدود فرهنگیانی است که پس از بازگشت طالبان مزار شریف را ترک نکرده و همچنان در این شهر زندگی می‌کند.
او می‌گوید آنچه در پنج سال گذشته از هم گسیخته، تنها چند انجمن ادبی یا محفل فرهنگی نیست؛ شبکه‌ای از شاعران، نویسندگان، هنرمندان و روزنامه‌نگارانی است که طی دو دهه شکل گرفته بود. برای توصیف وضعیت امروز، او به سخنی از احمد شاملو اشاره می‌کند.
«احمد شاملو از غم نان گفته بود، اما اینجا افزون بر غم نان، غم جان بر دوش فرهنگ سنگینی می‌کند».
به گفته او، طالبان جز جزم‌اندیشی دینی و مدح و ستایش خود، تعریف دیگری از فرهنگ، ادبیات و هنر نمی‌شناسند. او می‌گوید در چنین فضایی، فعالیت فرهنگی مستقل به بهای سنگینی تمام می‌شود و مزار شریف، با پیشینه تاریخی و فرهنگی‌اش، هیچ سنخیتی با نگاه طالبان به هنر و ادبیات ندارد.
«چه انتظاری می‌توان داشت، آن هم در مزار که هیچ سنخیتی با مبانی فکری و فرهنگی این گروه ندارد»
رویین می‌گوید اگر طالبان با شعر که یکی از کهن‌ترین رسانه‌های فرهنگی این حوزه تمدنی است، چنین برخوردی دارند، مخالفت آنان با موسیقی، سینما، تئاتر، داستان‌نویسی و هنرهای تجسمی نیز دور از انتظار نیست.
او می‌افزاید در پنج سال گذشته، فعالیت‌های فرهنگی مورد حمایت طالبان عمدتاً به برگزاری چند محفل مشاعره محدود شده؛ محفل‌هایی که در برخی از آن‌ها از شاعران خواسته شده در ستایش «امارت طالبانی» شعر بخوانند که با سنت ادبی بلخ که بر تنوع اندیشه و آزادی بیان استوار بود، فاصله دارد.
به گفته رویین، شاید هیچ بخشی از جامعه فرهنگی به اندازه زنان آسیب ندیده باشد.
تا واپسین روزهای جمهوریت، دختران و زنان حضوری پررنگ در محفل‌های ادبی، کارگاه‌های داستان‌نویسی، نشست‌های نقد کتاب و برنامه‌های هنری داشتند؛ بسیاری شعر می‌سرودند، داستان می‌نوشتند، نقاشی می‌کردند و در کنار مردان، بخشی از جریان فرهنگی شهر بودند.
او از عصرهای «کلبه فرهنگی بلخ» یاد می‌کند؛ جایی که دختران و پسران جوان کنار هم می‌نشستند، شعر می‌خواندند، داستان نقد می‌کردند و درباره کتاب گفت‌وگو می‌کردند. سپس می‌گوید: «بسیاری از آن نسل مهاجرت کرده‌اند و کسانی هم که مانده‌اند، اگر بخواهند به شیوه گذشته قد بلند کنند، یا باید خودشان را سانسور کنند یا در شبکه‌های اجتماعی بنویسند. دیگر کمتر کسی صدای آن‌ها را در کتابخانه‌ها، تالارهای فرهنگی و خیابان‌های مزارشریف می‌شنود».
«انگار دوصد سال سکوت به بلخ برگشته است»
ناصر فرامرز (نام مستعار)، یکی دیگر از فرهنگیان مزار شریف که پس از بازگشت طالبان در این شهر مانده، رابطه طالبان با فرهنگ را رویارویی دو جهان متفاوت می‌داند؛ دو جهانی که به باور او، هیچ‌گاه نتوانسته‌اند با یکدیگر کنار بیایند.
او می‌گوید: «اگر بخواهیم برخورد طالبان با فرهنگ را با تجربه‌های تاریخی مقایسه کنیم، در یک جنبه به کمونیست‌ها شباهت دارد. آن‌ها ادبیات کارگری می‌خواستند و فرهنگ را در خدمت آرمان‌های انقلابی می‌دیدند؛ طالبان ادبیات اسلامی می‌خواهند و فرهنگ را در خدمت ستایش امارت اسلامی».
به گفته فرامرز، هرچند هنوز گاه‌گاهی در مزارشریف شعرخوانی و برنامه‌های فرهنگی برگزار می‌شود، اما همایش‌های فرهنگی، نشست‌های هفتگی شاعران و نویسندگان، جلسات نقد و بررسی و رونمایی کتاب دیگر رونق گذشته را ندارند.
«اگر برنامه‌ای با نگاه طالبان همخوان نباشد، مجال برگزاری پیدا نمی‌کند و هیچ شاعر و نویسنده جدی نیز به مدح قدرت، اثر ماندگار خلق نمی‌کند».
او چند لحظه سکوت می‌کند و سپس می‌گوید: «گاهی فکر می‌کنم انگار دوباره دوصد سال سکوت به بلخ برگشته است؛ یا چنگیز از کنار این شهر گذشته است. شهری که روزگاری با شعر، کتاب، موسیقی و گفت‌وگو شناخته می‌شد، حالا در سکوتی فرو رفته که نسل ما هرگز تجربه‌اش نکرده بود».
پنج سال پس از سقوط مزار شریف، هنوز در کتابخانه فردوسی و شماری از محفل‌های دیگر شعر خوانده می‌شود و برنامه‌های فرهنگی، هرچند محدود، ادامه دارد.
بلخ هنوز شاعر دارد و هنوز شعر در این شهر خوانده می‌شود؛ اما بسیاری از چهره‌هایی که روزگاری در کتابخانه مولانا خسته، زلف‌یار، کلبه فرهنگی بلخ و دیگر
حلقه‌های ادبی گرد هم می‌آمدند، امروز در کشورهای دیگر زندگی می‌کنند و آنان که مانده‌اند، زیر سایه محدودیت و خودسانسوری به فعالیت ادامه می‌دهند.
فرامرز می‌گوید: از رفت‌وآمدهای همیشگی به کتابخانه‌ها، شعرخوانی‌های پرشور، رونمایی کتاب‌ها و بحث‌های داغ ادبی که زمانی نبض فرهنگ بلخ را زنده نگه می‌داشت، دیگر کمتر نشانی می‌توان یافت.
به گفته او، بلخ هنوز شاعر دارد و هنوز شعر در این شهر خوانده می‌شود؛ اما زخمی که بر حافظه فرهنگی آن نشسته، تنها با گذشت زمان درمان نخواهد شد.
بررسی گزارش‌های یوناما و افغانستان اینترنشنال نشان می‌دهد که از جدی ۱۴۰۴ تا پایان سنبله ۱۴۰۵، دست‌کم ۲۳ تن از نظامیان و مقام‌های دولت پیشین کشته شده‌اند.
بررسی گزارش‌های دوره‌ای هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) نشان می‌دهد که از جدی تا پایان حوت ۱۴۰۴، دست‌کم پنج مورد قتل نظامیان و مقام‌های دولت پیشین ثبت شده است.
در گزارش بعدی این نهاد آمده است که از حمل تا پایان جوزای ۱۴۰۵ نیز دست‌کم هشت نظامی و مقام پیشین کشته شده‌اند. افزون بر این، در فاصله سرطان تا پایان سنبله ۱۴۰۵، دست‌کم چهار مورد دیگر از کشته‌شدن نظامیان پیشین ثبت شده است. به این ترتیب، آمارهای منتشرشده از سوی سازمان ملل از کشته‌شدن دست‌کم ۱۷ نظامی و مقام دولت جمهوری پیشین در کمتر از یک سال حکایت دارد.
در کنار این آمارهای دوره‌ای، شماری از پرونده‌های مشخص نیز طی ماه‌های اخیر بازتاب گسترده‌ای یافته و بار دیگر نگرانی‌ها درباره امنیت نظامیان پیشین را برجسته ساخته است. افغانستان اینترنشنال در ۳۰ جوزای ۱۴۰۵ از کشته‌شدن یک افسر پیشین ارتش در ولسوالی شهرستان ولایت دایکندی گزارش داد. چند روز بعد، در ۷ سرطان، خبر کشته‌شدن یک فرمانده پیشین پولیس ولایت غور در هرات نیز منتشر شد.
در ادامه این رویدادها، منابع محلی در ۲۷ سرطان ۱۴۰۵ از کشته‌شدن یک نظامی پیشین در ولایت دایکندی خبر دادند. در ۲۳ سنبله نیز یک نظامی پیشین دیگر در ولایت تخار جان باخت.
در رویداد دیگر در اواخر ماه حمل سال جاری، یک سرباز پیشین پولیس در ولسوالی جوند ولایت باغیس توسط افراد مسلح به قتل رسید.
در یکی از پرونده‌های بحث‌برانگیزتر، خانواده یک نظامی پیشین در ۲۱ میزان ۱۴۰۵ اعلام کردند که جسد او پس از حدود شش ماه ناپدیدبودن به آنان تحویل داده شده است. اعضای خانواده گفته بودند که این فرد پیش از ناپدیدشدن بازداشت شده بود؛ موضوعی که پرسش‌هایی را درباره سرنوشت او در مدت ناپدیدبودن برانگیخت.
یکی دیگر از پرونده‌های خبرساز، قتل ننگیالی، عضو پیشین نیروی محافظت خوست، بود. یوناما در گزارش خود اعلام کرد که او در ۲۷ سرطان ۱۴۰۵ در شهر خوست به دست افراد مسلح ناشناس کشته شده است. به گفته این نهاد، ننگیالی حدود ده روز پیش از کشته‌شدن، از ایالات متحده به افغانستان بازگشته بود.
مقام‌های طالبان انگیزه این رویداد را «دشمنی شخصی» عنوان کردند؛ با این حال، یوناما این پرونده را در چارچوب موارد مربوط به نیروهای امنیتی پیشین ثبت کرده است.
نگرانی‌ها به نظامیان و مقام‌های پیشین محدود نمی‌شود. گزارش‌هایی نیز درباره کشته‌شدن شماری از بازگشت‌کنندگان از خارج منتشر شده است. یوناما در یکی از گزارش‌های خود از کشته‌شدن مردی در ولایت پکتیکا خبر داده که با دولت پیشین ارتباط داشت و حدود سه هفته پیش از کشته‌شدن، از ایران به افغانستان بازگشته بود. در رویدادی دیگر، افغانستان اینترنشنال اخیراً از کشته‌شدن جوانی که از ایران اخراج شده بود، در ولایت دایکندی گزارش داد.
با این حال، تاکنون هیچ نهاد بین‌المللی آمار جامع و مستقلی از شمار مهاجران بازگشته‌ای که پس از ورود به افغانستان کشته شده‌اند، منتشر نکرده است. از همین رو، ابعاد دقیق این موارد و میزان ارتباط آن‌ها با وضعیت امنیتی بازگشت‌کنندگان همچنان روشن نیست.
بسم‌الله تابان، کارشناس مطالعات امنیتی و از مقام‌های پیشین وزارت داخله افغانستان، می‌گوید تداوم گزارش‌ها درباره قتل و ناپدیدشدن نظامیان پیشین نشان می‌دهد که نگرانی‌های امنیتی این گروه، با گذشت چند سال از بازگشت طالبان به قدرت، همچنان برطرف نشده است.
او به افغانستان اینترنشنال گفت که بسیاری از این پرونده‌ها بدون روشن‌شدن ابعاد رویداد و سرنوشت عاملان باقی مانده‌اند؛ وضعیتی که بر نگرانی خانواده‌های قربانیان افزوده و افکار عمومی را با پرسش‌های بی‌پاسخ روبه‌رو ساخته است.
تابان معتقد است که ادامه انتشار گزارش‌های مربوط به کشته‌شدن نیروهای دولت پیشین، این پرسش اساسی را مطرح می‌کند که با وجود گذشت چند سال از پایان جنگ و اعلام عفو عمومی، تا چه اندازه امنیت این افراد تضمین شده است. به باور او، هنگامی که نتایج تحقیقات درباره چنین رویدادهایی به‌گونه شفاف در اختیار مردم قرار نمی‌گیرد، زمینه برای گسترش بی‌اعتمادی و تشدید نگرانی‌های عمومی فراهم می‌شود.
در همین حال، یوناما در گزارش‌های متوالی خود تأکید کرده است که با وجود اعلام عفو عمومی از سوی طالبان، موارد قتل، بازداشت خودسرانه، شکنجه و بدرفتاری با شماری از مقام‌ها و نیروهای امنیتی دولت پیشین همچنان ادامه دارد. این نهاد بارها از طالبان خواسته است که حقوق همه شهروندان، از جمله اعضای دولت و نیروهای امنیتی پیشین، را رعایت کنند و عاملان نقض حقوق بشر را پاسخگو سازند.
مجموع این گزارش‌ها نشان می‌دهد که سرنوشت نظامیان و مقام‌های دولت جمهوری پیشین همچنان یکی از نگرانی‌های مهم حقوق بشری در افغانستان است. موضوعی که با گذشت بیش از پنج سال از بازگشت طالبان به قدرت، نه‌تنها از دستور کار سازمان ملل خارج نشده، بلکه در گزارش‌های دوره‌ای این نهاد همچنان بازتاب می‌یابد؛ آن هم در شرایطی که فاصله میان وعده عفو عمومی و گزارش‌های مستند از نقض حقوق بشر، پرسش‌های جدی درباره امنیت و مصونیت این افراد برانگیخته است.
