ریچارد لینزی، نماینده ویژه بریتانیا برای افغانستان، در ماههای اخیر بیش از هر زمان دیگری فعال شده است. او پیدرپی به اسلامآباد و کابل سفر میکند و برای کاهش تنش میان طالبان و پاکستان تلاش دارد. طالبان نیز از نقش لینزی در کاهش این تنشها حمایت کردهاند.
ناظران میگویند که بریتانیا در ماههای اخیر به شکل محسوسی در مسئله افغانستان فعالتر شده است.
اما بریتانیا در معادلات افغانستان چه جایگاهی دارد و لندن از افزایش تحرکات دیپلوماتیک خود در این پرونده چه هدفی را دنبال میکند؟
سیاست بریتانیا در پنج سال گذشته بر تعامل مشروط با طالبان استوار بوده است. این کشور سفارت خود را در کابل بازگشایی نکرده و سفارت افغانستان در لندن را نیز به طالبان واگذار نکرده است. با این حال، بریتانیا همواره کانالهای ارتباطی خود با طالبان را حفظ کرده و کوشیده است از طریق گفتوگو با این گروه، رایزنی با کشورهای منطقه و افزایش نقش خود در کمکهای بشردوستانه، بر روندهای سیاسی و امنیتی افغانستان تأثیر بگذارد.
تحرکات اخیر ریچارد لینزی نشان میدهد که لندن در پی تقویت این نقش است. مجموعه سفرها و دیدارهای منطقهای او در ماههای اخیر، در کنار مواضع رسمی بریتانیا، تصویری نسبتاً روشن از اولویتهای این کشور در قبال افغانستان ارائه میکند.
ریچارد لینزی در ماه اکتبر به کابل سفر کرد و پس از بازگشت، در ۹ اکتبر اعلام کرد که با وزیران طالبان، سازمانهای غیردولتی و نهادهای جامعه مدنی افغانستان دیدار کرده است. او گفت که در این نشستها بر ضرورت تقویت ثبات منطقهای، مبارزه با تروریسم و رعایت حقوق زنان و دختران تأکید کرده و درباره کمکهای بریتانیا به مردم افغانستان نیز سخن گفته است.
پیش از آن نیز او در پیامی تأیید کرده بود که در کابل با مقامهای طالبان درباره اولویتهای بریتانیا گفتوگو کرده است. ریچارد لینزی تصریح کرده بود که گفتوگو با طالبان زمانی معنا پیدا میکند که با اقدامات عملی همراه باشد؛ اقداماتی در زمینه اجرای تعهدات ضدتروریستی، مقابله با تهدیدهای امنیتی منطقه و احترام به حقوق زنان و دختران.
این اظهارات نشان میدهد که بریتانیا، برخلاف برخی کشورهای غربی که ارتباطات خود را با طالبان محدود نگه داشتهاند، کانالهای تماس مستقیم با مقامهای این گروه را حفظ کرده است. در واقع، یکی از ویژگیهای رویکرد لندن، باز نگهداشتن مسیرهای ارتباطی با طالبان، بدون چشمپوشی از اختلافات عمیق با این گروه در زمینه حقوق بشر و حقوق زنان است.
این رویکرد در دیدارهای بعدی ریچارد لینزی نیز ادامه یافت. او در ماه نوامبر در یک نشست مجازی با عبدالواسع، رئیس دفتر رئیس وزیران طالبان، گفتوگو کرد. افزون بر این، نماینده ویژه بریتانیا در اسلامآباد با سردار احمد شکیب، سفیر طالبان در پاکستان، دیدار کرد. دو طرف در این دیدار درباره روابط افغانستان و بریتانیا، تحولات امنیتی منطقه و نقش گفتوگوهای دیپلوماتیک در تقویت ثبات منطقهای بحث کردند.
این تماسهای حضوری و آنلاین نشان میدهد که لندن در پی قطع ارتباط با طالبان نیست؛ بلکه همچنان گفتوگو را ابزاری ضروری برای پیگیری اهداف امنیتی و سیاسی خود در افغانستان میداند.
دیپلوماسی فعال در کابل، اسلامآباد و دوحه
پس از سفر به کابل، نماینده بریتانیا در هفته دوم نوامبر راهی اسلامآباد شد. او در ۱۴ نوامبر اعلام کرد که با مقامهای پاکستانی دیدارهای «سازندهای» داشته و در این دیدارها نگرانی بریتانیا از افزایش تنشها میان طالبان و پاکستان را مطرح کرده است. او همچنین تأکید کرد که بریتانیا از تلاشها برای دستیابی به صلح و ثبات پایدار در منطقه حمایت میکند. همزمان، رسانهها به نقل از او گزارش دادند که در دیدارهایش با مقامهای پاکستانی درباره روابط پرتنش کابل و اسلامآباد گفتوگو کرده است.
اهمیت این سفر زمانی بیشتر میشود که آن را در کنار دیدار بعدی لینزی قرار دهیم. او در ۱۵ نوامبر از گفتوگو با نماینده ویژه وزیر خارجه قطر، خبر داد و اعلام کرد که بریتانیا از همه تلاشها برای کاهش تنشهای منطقهای و بازگشت به گفتوگوهای مسالمتآمیز حمایت میکند.
قطر در سالهای اخیر یکی از مهمترین کانالهای ارتباطی میان طالبان و کشورهای غربی بوده و نقش برجستهای در تسهیل تماسهای دیپلوماتیک با این گروه داشته است. از این رو، گفتوگوی نماینده ویژه بریتانیا با مقام قطری را میتوان بخشی از تلاش لندن برای هماهنگی با بازیگران کلیدی دخیل در پرونده افغانستان دانست.
این تحرکات نشان میدهد که بریتانیا صرفاً در پی میانجیگری برای کاهش تنش میان طالبان و پاکستان نیست؛ بلکه تلاش دارد از طریق ارتباط همزمان با کابل، اسلامآباد و دوحه، در مدیریت معادلات سیاسی و امنیتی منطقه نقش فعالتری ایفا کند.
در کنار این تحرکات سیاسی و امنیتی، بُعد بشردوستانه سیاست بریتانیا نیز همچنان پررنگ است. لینزی اخیراً از آغاز رویکرد جدید بریتانیا برای مقابله با سوءتغذیه در افغانستان خبر داده است؛ برنامهای که با همکاری یونیسف، برنامه جهانی غذا و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد اجرا میشود و بر مداخله زودهنگام برای جلوگیری از گسترش سوءتغذیه تمرکز دارد.
هرچند این اقدام در ظاهر یک برنامه توسعهای و بشردوستانه است، اما در سطح کلان میتوان آن را بخشی از راهبرد لندن برای جلوگیری از وخامت بیشتر بحران انسانی و پیامدهای احتمالی امنیتی آن نیز دانست.
تحرکات ریچارد لینزی تنها به افغانستان، پاکستان و دیگر کشورهای منطقه محدود نمیشود. او همزمان با شرکای اروپایی و غربی نیز درباره تحولات افغانستان رایزنی میکند. برای نمونه، در اواسط نوامبر، در نشستی به میزبانی سفیر سوئیس در پاکستان، همراه با سیوالد هوگی، سفیر ناروی در پاکستان، درباره وضعیت افغانستان و پیامدهای منطقهای آن گفتوگو کرد.
این نشست بر ضرورت تداوم تعامل بینالمللی، هماهنگی نزدیک میان شرکای غربی و استمرار گفتوگو با کشورهای منطقه تأکید داشت. این دیدار نشان میدهد که لندن در تلاش است علاوه بر تعامل با بازیگران منطقهای، رویکرد خود را با کشورهای اروپایی و غربی نیز هماهنگ کند و در شکلدهی به اجماع بینالمللی درباره افغانستان نقش فعالی داشته باشد.
اولویتهای اصلی لندن در افغانستان چیست؟
در مجموع، از میان مواضع و سفرهای اخیر لینزی میتوان سه اولویت اصلی بریتانیا را شناسایی کرد: نخست، جلوگیری از تبدیلشدن افغانستان به منبع تهدیدهای تروریستی؛ دوم، مهار تنش میان طالبان و پاکستان و پیشگیری از بیثباتی منطقهای؛ و سوم، حفظ نفوذ سیاسی و بشردوستانه بریتانیا در افغانستان از طریق تعامل مستقیم با بازیگران داخلی و منطقهای.
یک مقام پیشین و ارشد دولت افغانستان که نخواست نامش در این گزارش ذکر شود، معتقد است تحرکات اخیر بریتانیا فراتر از پیگیری موضوعات بشردوستانه یا امنیتی است و میتواند نشانه آغاز مرحلهای جدید در دیپلوماسی منطقهای باشد.
او به افغانستان اینترنشنال گفت: «بریتانیا در ماههای اخیر به شکل محسوسی در مسئله افغانستان فعالتر شده و به نظر میرسد این فعالیتها با همکاری و هماهنگی پاکستان در حال پیشرفت است. لندن در مقایسه با بسیاری از بازیگران غربی شناخت تاریخی، سیاسی و امنیتی عمیقتری از افغانستان و پاکستان دارد و همچنان از ظرفیت بالایی برای هماهنگسازی مواضع کشورهای ذینفع برخوردار است.»
به باور این مقام پیشین، سفرهای متوالی نماینده ویژه بریتانیا به کابل و اسلامآباد و دیدار او با مقامهای قطری نشان میدهد که لندن در حال ارزیابی امکان شکلدهی به چارچوبی تازه برای مدیریت پرونده افغانستان است.
او میگوید: «بریتانیا توانایی آن را دارد که کشورهای اروپایی، ایالات متحده، کشورهای خلیج و حتی برخی بازیگران منطقه را حول یک دستور کار مشترک بسیج کند. اگر این تحرکات ادامه پیدا کند، ممکن است در ماههای آینده شاهد شکلگیری رویکرد جدیدی در قبال افغانستان باشیم؛ رویکردی که بیش از گذشته بر ثبات منطقهای، تعامل مدیریتشده با طالبان و کاهش تهدیدهای امنیتی تمرکز خواهد داشت.»
ریچارد لینزی کیست؟
ریچارد لینزی در جون ۲۰۲۵ بهعنوان نماینده ویژه بریتانیا برای افغانستان منصوب شد. او پیش از آن، از سال ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ معاون بخش افغانستان و پاکستان در وزارت خارجه بریتانیا بود.
سوابق کاری او نشان میدهد که بخش مهمی از فعالیت حرفهایاش با موضوعات امنیتی، مدیریت بحران، سیاست امنیتی و جنوب آسیا گره خورده است. او پیشتر ریاست بخش روابط پاکستان و هند-پاکستان در اداره جنوب آسیا وزارت خارجه بریتانیا را نیز بر عهده داشته و در «واحد اضطراری افغانستان» پس از تحولات سال ۲۰۰۱ فعالیت کرده است.
لینزی همچنین در کشورهای برازیل، استرالیا، زیمبابوه و برونئی مأموریتهای دیپلوماتیک داشته و از سال ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۰ کمیشنر عالی بریتانیا در برونئی بوده است.
انتخاب ریچارد لینزی نیز خود نشانهای از اولویتهای لندن در قبال افغانستان است. او نه صرفاً یک دیپلومات سیاسی و نه یک مقام توسعهای، بلکه متخصص پروندههای امنیتی، مدیریت بحران و جنوب آسیاست. از این رو، تمرکز او بر طالبان، پاکستان، قطر، مبارزه با تروریسم و ثبات منطقهای را میتوان بازتاب مستقیم نگرانیهای راهبردی بریتانیا دانست؛ نگرانیهایی که فراتر از موضوعات بشردوستانه، به امنیت منطقه و جلوگیری از گسترش بیثباتی از افغانستان به کشورهای همسایه و فراتر از آن مربوط میشود.
بازتعریف نقش بریتانیا یا مدیریت محتاطانه بحران؟
افغانستان امروز در مرکز سیاست خارجی بریتانیا قرار ندارد، اما در تقاطع سه دغدغه مهم لندن، یعنی امنیت، ثبات منطقهای و مدیریت بحرانهای انسانی، جای گرفته است.
به همین دلیل، بریتانیا نه از افغانستان فاصله گرفته و نه آماده سرمایهگذاری سیاسی گسترده در این کشور، مانند گذشته، است؛ بلکه سیاستی عملگرایانه و محتاطانه را برای حفظ نفوذ خود و جلوگیری از تبدیلشدن افغانستان به منشأ بحرانهای جدید دنبال میکند.
با این حال، آنچه تاکنون از مواضع و تحرکات ریچارد لینزی برمیآید، این است که بریتانیا در پی تغییر فوری ساختار قدرت در افغانستان نیست. هدف اصلی لندن، به نظر میرسد، مدیریت پیامدهای حاکمیت طالبان بر امنیت منطقه، کنترول تهدیدهای فرامرزی، جلوگیری از وخامت بحران انسانی و حفظ اهرمهای نفوذ دیپلوماتیک باشد.
به بیان دیگر، بریتانیا در حال حاضر بیش از آنکه به تغییر طالبان بیندیشد، به دنبال مدیریت افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان و جلوگیری از تبدیلشدن این کشور به منشأ بحرانهای بزرگتر منطقهای است.
روسیه در بخش بزرگی از تاریخ معاصر خود با اسلام سیاسی و جریانهای مذهبی مستقل از حاکمیت سر سازگاری نداشته است. اما در سالهای اخیر، تلاش مسکو برای برقراری روابط دوستانه و گسترش همکاری با طالبان، به عنوان یک جریان افراطی مذهبی، از تغییر این رویکرد حکایت دارد.
تجربه تاریخی نشان داده است که قدرتهای بزرگ غربی، در مقاطع مختلف، با قرائتهای گوناگون اسلام سیاسی، سنتی و حتی سلفی افراطی، بر مبنای منافع استراتژیک خود تعامل کردهاند و از ظرفیت این جریانها برای پیشبرد اهداف سیاسی و جیوپولیتیک خویش بهره بردهاند.
برای نمونه، ایالات متحده و متحدان غربی آن در دوران جنگ سرد، با حمایت گسترده از مجاهدین افغانستان که بخش مهمی از آنان از جریانهای اسلامگرای متأثر از اندیشه اخوانالمسلمین مصر بودند، توانستند جبههای نیرومند در برابر ارتش اتحاد شوروی ایجاد کنند. این حمایتها، در کنار عوامل دیگر، به شکست راهبرد نظامی شوروی در افغانستان و تشدید بحرانهای داخلی آن انجامید؛ بحرانی که سرانجام در فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال دوباره جمهوریهای تشکیلدهنده آن نقش داشت.
تجربه روسیه متفاوت بوده است. در دوران اتحاد جماهیر شوروی، مسکو در جمهوریهای آسیای میانه خدمات اجتماعی را گسترش داد و زیرساختهای بسیاری ساخت. با این حال، نگاه ایدئولوژیک حکومت شوروی به اسلام و محدودیتهایی که بر زندگی دینی مسلمانان وضع کرد، به بیاعتمادی در میان اقشار مذهبی این جمهوریها دامن زد و آنان را از حکومت دور کرد. آثار این بیاعتمادی پس از فروپاشی شوروی نیز بر جا ماند.
اکنون، پس از گذشت نزدیک به یکونیم قرن از گسترش نفوذ روسیه در بخشهایی از جهان اسلام و آسیای میانه، به نظر میرسد مسکو به این نتیجه رسیده است که باید در روش و سیاست خود بازنگری کند. بهویژه پس از ورود نیروهای چچنی به جنگ اوکراین و برجستهشدن نقش آنان در میدان نبرد، نگاه کرملین به ظرفیتهای جوامع مسلمان داخل فدراسیون روسیه نیز ابعاد تازهای یافته است. تحولات مناطق مسلماننشین روسیه و نقش نیروهای مذهبی در معادلات امنیتی آن کشور، بدون تردید در محاسبات جدید مسکو بیتأثیر نبوده است.
روسیه در نیمه دوم حضور نظامی امریکا در افغانستان، بهتدریج روابط پنهانی با طالبان برقرار کرد. این روابط بهمرور آشکارتر شد و سرانجام مسکو زمینه برگزاری نشستها و کنفرانسهایی را فراهم کرد که نمایندگان طالبان نیز در آن حضور یافتند. به این ترتیب، گروهی که زمانی در فهرست گروههای ممنوعه و تروریستی روسیه قرار داشت، بهتدریج از یک دشمن امنیتی به طرف مذاکره و سپس شریک سیاسی مسکو تبدیل شد.
با خروج نیروهای امریکایی از افغانستان و بازگشت طالبان به قدرت، مناسبات دو طرف وارد مرحله تازهای گردید. روسیه، در کنار حفظ تماسها و روابط خود با مخالفان طالبان، بهتدریج مناسبات نزدیکتری با حاکمیت این گروه برقرار کرد، تا آنجا که در سال ۲۰۲۶ گام تاریخی بهرسمیتشناختن حکومت طالبان را برداشت.
از آن زمان، روابط دو طرف هر روز ابعاد گستردهتری یافته است. گزارشها از امضای توافق همکاریهای لجستیکی و امنیتی میان وزارتهای دفاع دو کشور حکایت دارد؛ هرچند محتوای کامل این سند تاکنون بهگونه عمومی منتشر نشده و جزئیات آن در دسترس نیست. با این حال، نشانههایی از همکاریهای فنی و نظامی، از جمله در زمینه ترمیم و آمادهسازی طیارههای جنگی و وسایط محاربوی، مشاهده میشود.
این تحول پرسشهای جدی را مطرح میکند: چگونه گروهی که دیروز در فهرست گروههای ممنوعه روسیه قرار داشت، امروز به یکی از دوستان نزدیک مسکو تبدیل شده است؟ آیا روسیه از گرایشهای افراطی طالبان و ارتباطات این گروه با برخی جریانهای دیگر منطقهای غافل است؟ یا آنکه منافع فوری سیاسی و امنیتی، مسکو را وادار کرده است تا خطرات درازمدت این رابطه را نادیده بگیرد؟
خواست روسیه
آسیای مرکزی حوزه سنتی نفوذ و یکی از مهمترین کمربندهای امنیتی روسیه محسوب میشود. در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، گروهها و جریانهای مسلحی حضور دارند که میتوانند امنیت مرزهای شمالی افغانستان و حتی ثبات داخلی جمهوریهای آسیای میانه را تهدید کنند. برخی از این گروهها توانایی تحرک و مانور در مناطق مرزی و فراتر از آن را دارند. بنابراین، این پرسش کاملاً بجاست که روسیه چرا در برابر چنین تهدیداتی سکوت میکند و امتیازات سیاسی و دیپلوماتیک خود را یکجانبه در اختیار طالبان قرار میدهد؟
طالبان تاکنون نتوانستهاند به تعهدات مورد انتظار کشورهای منطقه، از جمله روسیه، جمهوریهای آسیای میانه، پاکستان، چین و ایران، بهگونهای قابل اعتماد عمل کنند. حضور و فعالیت گروههای مسلح خارجی در افغانستان همچنان یکی از نگرانیهای اساسی این کشورهاست. با این حال، مسکو به گسترش روابط خود با طالبان ادامه میدهد، گویی نگرانیهای امنیتی منطقه در برابر ملاحظات سیاسی آن اهمیت کمتری یافته است.
در مقابل، طالبان برای ترکیه امتیاز امنیتی قابل توجهی قائل شدهاند. ترکیه که از اعضای مهم پیمان ناتو و دارای روابط نزدیک با غرب و ایالات متحده است، توانسته است در زمینه مقابله با تهدیدهای امنیتی خود از همکاری طالبان بهرهمند شود. گزارشهایی نیز درباره بازداشت یک فرد متهم به عضویت در داعش خراسان در افغانستان و انتقال او به ترکیه منتشر شده است.
این موضوع پرسش دیگری را به میان میآورد: آیا طالبان حاضرند چنین امتیازهایی را در اختیار سایر کشورهای منطقه نیز قرار دهند؟ اگر پاسخ مثبت است، چرا تاکنون نشانههای مشابهی از همکاری موثر و قابل اعتماد با روسیه، کشورهای آسیای میانه، چین و ایران دیده نمیشود؟
در همین حال، نشانههایی از کاهش گرمی روابط چین و طالبان نیز به چشم میخورد. به نظر میرسد بیجینگ از وعدههای تحققنیافته و رفتار غیرقابل پیشبینی طالبان در مناسبات سیاسی و اقتصادی به ستوه آمده باشد. دستکم آن گرمی و شتاب اولیه در روابط دو طرف مانند گذشته مشاهده نمیشود و برخی پروژههای اقتصادی نیز با کندی و کاهش تحرک مواجه شدهاند. با وجود این، روسیه همچنان با جدیت در پی تحکیم روابط خود با طالبان است.
مبنای اصلی این مناسبات چیست؟ آیا مسکو واقعاً به این باور رسیده است که طالبان میتواند شریک قابل اعتماد امنیتی و سیاسی آن باشد، یا این نزدیکی صرفاً بخشی از یک محاسبه موقت در برابر فشارهای جیوپولیتیک غرب است؟ این رابطه تا کجا ادامه خواهد یافت و روسیه در برابر امتیازهایی که به طالبان میدهد، چه تضمینهایی دریافت کرده است؟
منازعه پاکستان و طالبان؛ آزمون دشوار سیاست روسیه
تشدید منازعه میان پاکستان و طالبان میتواند روسیه را بار دیگر در یک تنگنای دشوار سیاسی و امنیتی قرار دهد. پاکستان، بهعنوان یکی از بازیگران مهم منطقه و کشوری دارای روابط دیرینه با مسکو، در یک سوی این معادله قرار دارد و طالبان که روسیه اکنون بهگونه رسمی با آنان رابطه برقرار کرده است، در سوی دیگر.
در چنین وضعیتی، مسکو چگونه میتواند میان دو طرفی که هر یک مطالبات و نگرانیهای امنیتی متفاوتی دارند، تعادل برقرار کند؟ آیا روسیه حاضر است بهخاطر حفظ روابط با طالبان، مناسبات خود با پاکستان را به خطر اندازد؟ یا در صورت تشدید بحران، ناگزیر خواهد شد از امتیازدهی یکجانبه به طالبان دست بردارد؟
از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که جنگ اوکراین روسیه را درگیر یک بحران طولانی نظامی، سیاسی و اقتصادی کرده است. حمایت گسترده غرب از اوکراین، هزینههای سنگینی بر مسکو تحمیل کرده و منابع نظامی، مالی و انسانی این کشور را بهشدت درگیر ساخته است. در چنین شرایطی، طبیعی است که کرملین نخواهد در جبهه دیگری، بهویژه در افغانستان و آسیای مرکزی، با بحران امنیتی تازهای روبهرو شود.
شاید یکی از انگیزههای اصلی نزدیکی روسیه به طالبان همین باشد: مسکو میخواهد از ایجاد یک دردسر امنیتی تازه در جنوب آسیای مرکزی جلوگیری کند و اطمینان یابد که افغانستان به میدان فعالیت نیروهایی تبدیل نمیشود که بتوانند امنیت مرزهای روسیه و متحدان منطقهای آن را تهدید کنند. اما آیا طالبان ظرفیت و اراده لازم برای تأمین چنین تضمینی را دارد؟
پرسش مهمتر این است که آیا روسیه میتواند برای مدت طولانی با گروهی کنار بیاید که قرائتی سختگیرانه و افراطی از اسلام دارد و در داخل افغانستان نیز بر مبنای همین برداشت، ساختار سیاسی و اجتماعی بستهای ایجاد کرده است؟ آیا این رابطه، ناخواسته به الگویی برای جریانهای افراطی در جمهوریهای آسیای مرکزی تبدیل نخواهد شد؟ آیا مسکو به پیامدهای ایدئولوژیک و امنیتی مشروعیتبخشیدن به چنین حکومتی اندیشیده است؟
در این میان، یک احتمال دیگر نیز نباید نادیده گرفته شود. ایالات متحده و متحدان غربی آن تجربه طولانی استفاده از جریانهای اسلامگرا و نیروهای افراطی در رقابتهای جیوپولیتیک با رقبای خود را دارند. اگر در آینده، واشنگتن و غرب تصمیم بگیرند بار دیگر از ظرفیت طالبان در معادلات منطقهای و در برابر رقبای خود استفاده کنند، آیا روسیه همچنان میتواند طالبان را در کنار خود نگه دارد؟ یا اینکه مسکو در نهایت با گروهی روبهرو خواهد شد که بر اساس منافع خود، بهراحتی میان قدرتهای رقیب جابهجا میشود؟
واقعیت این است که طالبان در سیاست خارجی خود، بیش از آنکه به تعهدات پایدار و اصول مشخص استراتژیک وفادار باشد، به دنبال کسب امتیاز از رقابت قدرتها هستند. از همین رو، نمیتوان اطمینان داشت که دوستی امروز آنان با مسکو، در صورت تغییر شرایط، به همان اندازه پایدار باقی بماند.
بازگشت به دوران جنگ سرد؟
رقابت قدرتهای بزرگ بر سر افغانستان، اگرچه شکل و ابزارهای آن با دوران جنگ سرد تفاوت دارد، اما نشانههایی از بازگشت همان منطق رقابت جیوپولیتیک را در خود دارد. افغانستان بار دیگر میتواند به عرصهای برای رقابت، معامله و استفاده ابزاری قدرتهای بزرگ از جریانهای سیاسی و مذهبی تبدیل شود.
تفاوت این بار در آن است که روسیه میخواهد با طالبان بهعنوان یک شریک امنیتی و سیاسی همکاری کند، در حالی که طالبان نه ساختار یک دولت پاسخگو و قابل پیشبینی را دارد و نه تاکنون نشان داده که حاضر است منافع و نگرانیهای امنیتی همسایگان خود را بر محاسبات گروهی و ایدئولوژیکشان ترجیح دهد.
بنابرین، دوستی مسکو با طالبان بیش از آنکه یک اتحاد استراتژیک متوازن باشد، به رابطهای یکجانبه شباهت دارد که در آن روسیه امتیاز میدهد و طالبان از رقابت قدرتها بهره میگیرد. شاید روسها تصور کنند که با نزدیکشدن به طالبان میتوانند خطرات امنیتی افغانستان را مهار کنند، اما ممکن است در آینده دریابند که بهجای مهار یک تهدید، زمینه تقویت و مشروعیتیافتن جریانی را فراهم کردهاند که مهار آن بهمراتب دشوارتر خواهد بود.
سرانجام باید پرسید: آیا روسیه با این سیاست، افغانستان را به یک شریک قابل اعتماد تبدیل میکند یا خود را در دام یک رابطه پرهزینه و غیرقابل پیشبینی گرفتار میسازد؟ آیا طالبان در نهایت در کنار روسیه باقی خواهد ماند، یا همانگونه که از رقابت قدرتهای منطقهای و جهانی امتیاز میگیرد، روزی مسکو را نیز به حاشیه خواهد راند؟
اینها پرسشهایی است که پاسخ آنها را نه در اعلامیههای دیپلوماتیک و دیدارهای دوستانه، بلکه در رفتار واقعی طالبان و تحولات آینده منطقه باید جستوجو کرد.
هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان دستور داده است ساخت مسجد، مدرسه دینی و جهادی در افغانستان افزایش یابد.
آمارها نشان میدهد دستکم ۷۱ هزار مسجد در پنج سال گذشته در سراسر کشور ساخته شدهاند. همچنان، ساخت مدارس دینی نیز جهش فوق العادهای داشته است. بنا به برخی آمار، در این مدارس حدود ۲.۴ میلیون طلبه درس میخوانند.
همزمان با دستور ساخت مساجد، سازمان پزشکان بدون مرز در گزارشی اعلام کرد شمار کودکان بستریشده برای درمان سوءتغذیه در شفاخانههای افغانستان ۲۸ درصد افزایش یافته و شمار زیادی از خانوادهها توانایی تهیه غذای کافی برای فرزندانشان را ندارند.
گزارشهای سازمان ملل حاکی از آن است که بیش از نیم جمعیت افغانستان به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند.
براساس گزارش کمیته بینالمللی نجات، افغانستان در ششمین سال خشکسالی با یکی از شدیدترین بحرانهای گرسنگی در جهان روبهرو است. به گفته این کمیته، ۴.۷ میلیون نفر در این کشور در سطح اضطراری ناامنی غذایی قرار دارند، وضعیتی که تنها یک مرحله با قحطی فاصله دارد.
افغانستان تحت رهبری هبتالله با تراکم بحرانها، از بحران سیاسی و فقدان مشروعیت اداره طالبان تا آپارتاید جنسیتی و تحریمهای بین المللی مواجه است.
اولویتهای او به مثابه فردی که افغانستان را اداره میکند چیست؟
هبتالله خود را مسئول تأمین رفاه مردم نمیداند و میگوید رزق و روزی را از خداوند بخواهید. همزمان مکاتب به روی دختران بالاتر از صنف ششم به دستور او بسته شده است.
رهبر طالبان روز سهشنبه ۲۶ عقرب در سخنرانی خود در دانشگاه کابل از مقامهای این گروه خواست در سراسر افغانستان، بهویژه در مناطق دورافتاده و کوهستانی، مدرسههای دینی و مسجد بسازند.
او گفت: «مرا بسیار مزه میدهد که در یک کوه دورافتاده یک مدرسه ساخته شود. فعلاً وقت مدرسه ساختن است.»
آخندزاده در این سخنرانی بر ارجحیت آموزش علوم دینی تأکید کرد و گفت علوم عصری نیز باید در خدمت علوم دینی و اسلام قرار داشته باشد. او در همین سفر نیز یک مسجد را بنام خود در کابل بنا گذاشت.
تأکید رهبر طالبان بر گسترش مدرسههای دینی در حالی مطرح میشود که آمارهای رسمی این گروه از افزایش شمار مسجدها، مراکز آموزش دینی و شاگردان این مراکز در سالهای اخیر حکایت دارد.
بررسیهای افغانستان اینترنشنال از سالنامههای احصائیوی نشان میدهد که شمار مسجدهای ثبتشده در افغانستان از ۸۳ هزار و ۷۹ مسجد در سال ۱۳۹۹ به ۱۵۴ هزار و ۱۲۱ مسجد در سال ۱۴۰۴ رسیده است. شمار مدرسههای دینی، دارالحفاظها و دارالعلومها نیز از یک هزار و ۳۸ مرکز در سال ۱۴۰۰ به ۲۱ هزار و ۵۲۴ مرکز در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است.
همزمان، شمار شاگردان این مراکز از ۳۰۸ هزار و ۷۰۵ نفر در سال ۱۴۰۰ به دو میلیون و ۴۴۴ هزار و ۷۵۲ نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده است.
سیاست طالبان سالانه میلیونها افغانی را صرف مدرسه سازی میکند و اما بر بنیاد تازهترین ارزیابی سازمان ملل، حدود ۱۹.۲میلیون نفر، معادل ۳۸ درصد جمعیت افغانستان، در فصل زمستان پیشرو با ناامنی حاد غذایی روبهرو خواهند شد. از این میان، پیشبینی میشود حدود پنج میلیون نفر در مرحله اضطراری گرسنگی قرار گیرند؛ وضعیتی که به کمک فوری غذایی نیاز دارد.
این رقم در مقایسه با ۱۷.۴ میلیون نفری که در دوره مشابه سال گذشته با ناامنی حاد غذایی روبهرو بودند، افزایش یافته است.
افزایش مراکز آموزش دینی
بررسیهای افغانستان اینترنشنال از سالنامههای احصائیوی نشان میدهد که شمار مدرسههای دینی، دارالحفاظها و دارالعلومها در افغانستان در سالهای اخیر افزایش چشمگیری داشته است.
بر اساس این آمار، در سال ۱۴۰۰ در افغانستان ۷۳۴ مدرسه دینی، ۲۱۴ دارالحفاظ و ۹۰ دارالعلوم ثبت شده بود. مجموع این مراکز در آن سال به یک هزار و ۳۸ مرکز میرسید.
این رقم در سال ۱۴۰۱ به یک هزار و ۵۳ مرکز افزایش یافت. اما در سال ۱۴۰۲ شمار این مراکز به ۱۷ هزار و ۵۰۹ رسید؛ جهشی که بخش عمده آن مربوط به افزایش شمار مدرسههای دینی ثبتشده بود.
در سال ۱۴۰۴، شمار مدرسههای دینی به ۱۹ هزار و ۲۵۲، دارالحفاظها به یک هزار و ۹۳۰ و دارالعلومها به ۳۴۲ مرکز رسید. مجموع این مراکز در این سال ۲۱ هزار و ۵۲۴ مورد ثبت شده است.
به این ترتیب، شمار مراکز ثبتشده در فاصله سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ بیش از ۲۰ هزار مورد افزایش یافته است.
افزایش شمار مسجدهای ثبتشده
آمارهای رسمی نشان میدهد شمار مسجدهای ثبتشده در افغانستان نیز از سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ افزایش یافته است.
بر اساس سالنامههای احصائیوی، در سال ۱۳۹۹ در مجموع ۸۳ هزار و ۷۹ مسجد در افغانستان ثبت شده بود. این رقم در سال ۱۴۰۰ به ۱۰۰ هزار و ۸۱۰، در سال ۱۴۰۱ به ۱۰۰ هزار و ۸۶۲ و در سال ۱۴۰۲ به ۱۰۱ هزار و ۴۵۳ مسجد رسید.
شمار مسجدهای ثبتشده در سال ۱۴۰۳ به ۱۴۷ هزار و ۸۷۳ و در سال ۱۴۰۴ به ۱۵۴ هزار و ۱۲۱ مسجد افزایش یافت.
مقایسه آمار سالهای ۱۳۹۹ و ۱۴۰۴ نشان میدهد شمار مسجدهای ثبتشده در این دوره بیش از ۷۱ هزار مورد افزایش یافته است.
با این حال، سالنامهها مشخص نمیکنند چه تعداد از این مسجدها در دوره طالبان ساخته شده و چه تعداد از مسجدهای پیشین در این دوره به ثبت رسیدهاند. از اینرو، نمیتوان تمام افزایش ثبتشده را به ساخت مسجدهای تازه نسبت داد.
بر اساس آمار سال ۱۴۰۴، قندهار با ۲۲ هزار و ۷۰۰ مسجد و هلمند با ۱۹ هزار و ۶۸۵ مسجد، بیشترین شمار مسجدهای ثبتشده را در میان ولایتها دارند. پس از آن هرات با ۹ هزار و ۷۴۶ و ارزگان با ۸ هزار و ۵۴۵ مسجد قرار دارند.
در مقایسه با آمار سال ۱۴۰۰، شمار مسجدهای ثبتشده در قندهار از ۸ هزار و ۳۰۲ به ۲۲ هزار و ۷۰۰ و در هلمند از ۳ هزار و ۵۸۴ به ۱۹ هزار و ۶۸۵ رسیده است. سالنامهها توضیح نمیدهند که این تفاوتها چه اندازه ناشی از ساخت مسجدهای تازه و چه اندازه ناشی از ثبت مسجدهای موجود است.
قدر مسلم این است که برخلاف شکایت هبتالله از کمبود مسجد در سخنرانیاش در دانشگاه کابل، افغانستان پر از مسجد و مدرسه دینی است.
افزایش شمار شاگردان و آموزگاران
در کنار افزایش شمار مراکز آموزش دینی، آمارهای رسمی از افزایش شمار شاگردان و آموزگاران این مراکز نیز حکایت دارد.
بر اساس سالنامه احصائیوی سال ۱۴۰۰، در مجموع ۳۰۸ هزار و ۷۰۵ شاگرد در مدرسههای دینی، دارالحفاظها و دارالعلومها آموزش میدیدند. از این میان، ۱۸۱ هزار و ۷۳۰ نفر شاگرد مدرسههای دینی، ۶۲ هزار و ۱۶۰ نفر شاگرد دارالحفاظها و ۶۴ هزار و ۸۱۵ نفر شاگرد دارالعلومها بودند.
این رقم در سال ۱۴۰۴ به دو میلیون و ۴۴۴ هزار و ۷۵۲ شاگرد افزایش یافت. از این تعداد، دو میلیون و ۱۰۹ هزار و ۵۵۹ نفر در مدرسههای دینی، ۲۲۰ هزار و ۳۳۲ نفر در دارالحفاظها و ۱۱۴ هزار و ۸۶۱ نفر در دارالعلومها آموزش میدیدند.
مقایسه این دو سال نشان میدهد شمار شاگردان این مراکز بیش از دو میلیون و ۱۳۶ هزار نفر افزایش یافته و به حدود هشت برابر رقم سال ۱۴۰۰ رسیده است.
بیشترین افزایش مربوط به شاگردان مدرسههای دینی است که شمار آنان از ۱۸۱ هزار و ۷۳۰ نفر در سال ۱۴۰۰ به بیش از دو میلیون و ۱۰۹ هزار نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده است.
آمار آموزگاران این مراکز نیز افزایش یافته است. شمار آموزگاران از هشت هزار و ۲۱۷ نفر در سال ۱۴۰۰ به ۸۳ هزار و ۷۳۰ نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده است.
از مجموع آموزگاران در سال ۱۴۰۰، چهار هزار و ۲۴۱ نفر در مدرسههای دینی، یک هزار و ۶۰۱ نفر در دارالحفاظها و دو هزار و ۳۷۵ نفر در دارالعلومها تدریس میکردند.
در سال ۱۴۰۴، شمار آموزگاران مدرسههای دینی به ۷۳ هزار و ۴۸ نفر، دارالحفاظها به ۶ هزار و ۷۵۸ نفر و دارالعلومها به ۳ هزار و ۹۲۴ نفر رسید.
این آمارها از افزایش گسترده شمار شاگردان و آموزگاران مراکز آموزش دینی حکایت دارد؛ اما سالنامهها توضیح نمیدهند چه میزان از این افزایش به پیوستن شاگردان و آموزگاران تازه و چه میزان به تغییر در شیوه ثبت و گردآوری آمار مربوط است.
پیامدهای امنیتی گسترش آموزش دینی
کارشناسان گسترش مدرسههای دینی و مسجدسازی در افغانستان را بخشی از سیاست ایدئولوژیک طالبان برای تقویت پایگاه فکری و اجتماعی این گروه عنوان میکند.
جواد بردیا، کارشناس مسائل امنیتی در آلمان، به افغانستان اینترنشنال گفت که طالبان بقای حاکمیت خود را تنها در ساختار سیاسی و نظامی نمیبینند، بلکه گسترش مراکز دینی و ترویج دیدگاههای ایدئولوژیک نیز بخشی از رویکرد این گروه برای حفظ نفوذ و تداوم حاکمیت است.
آقای بردیا افزود که نگرانی امنیتی زمانی جدیتر میشود که آموزشهای مبتنی بر قرائتهای افراطی از دین گسترش یابد و این دیدگاهها از مرزهای افغانستان فراتر برود.
به گفته بردیا، ترویج چنین نگرشهایی میتواند بر امنیت منطقه اثر بگذارد و زمینه افزایش افراطگرایی و فعالیت شبکههای تندرو را فراهم کند.
هبتالله آخندزاده بهندرت درباره بحرانهای افغانستان، از جمله گرسنگی گسترده و درگیری با پاکستان، سخن گفته است. آنچه در سخنرانیهای او جای برجستهای دارد، تبلیغ دین و پندهای اخلاقی است. گرسنگی مردم و خطر درگیری با همسایه دارای سلاح هستهای در سخنان او جایی ندارد.
از سخنرانیهای هبتالله چنین برمیآید که او افغانستان را مدرسه یا مسجد بزرگی میبیند و وظیفه اصلی خود را ارشاد مردم میداند. این در حالی است که انزوای اقتصادی و بینالمللی و رشد ناچیز اقتصاد، افغانستان را با بحرانهای عمیقی روبهرو کرده است.
این نگاه یادآور دیدگاه آیتالله خمینی، رهبر انقلاب ایران است. او باور داشت که با سپردن قدرت به روحانیون میتوان مشکلات ریشهدار اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ایران را حل کرد. با گذشت بیش از چهار دهه از آن انقلاب، ایران همچنان با فقر، حملات خارجی و مهاجرت گسترده شهروندانش روبهروست.
انقلاب دینی خمینی نتوانست مشکلات ریشهدار ایران را حل کند. افغانستان در مقایسه با ایران منابع اقتصادی محدودتری دارد و شمار نیروهای تحصیلکرده و متخصص آن نیز کمتر است. در چنین شرایطی، بعید به نظر میرسد که حاکمیت مطلقه دینی هبتالله بتواند افغانستان را از بحران کنونی بیرون بکشد.
هبتالله آخندزاده روز سهشنبه، ۲۶ عقرب، در دانشگاه کابل سخن گفت. این دانشگاه برای میزبانی از ملاهای حامی او، یک هفته تعطیل شد و دانشجویان آن از خوابگاه بیرون شدند.
او در این سخنرانی، بیپردهتر از همیشه، تصویری از ساختار قدرت مورد نظرش ترسیم کرد: یک «امیر»، گروهی «مأمور» و انبوهی «رعیت». در این تصویر، جایی برای مفهوم «شهروند» وجود ندارد. رهبر طالبان، مردم را «رمه» خطاب کرد و خود را «امیر» خواند و گفت که وظیفه امیر حفاظت از رمه است. هبتالله افزود که تحت قیادت امیر «هیچکس دیگر حق ندارد که به رمه نزدیک شود».
بخشی از رسانهها این سخنان را «پیشنهاد سهم در حکومت به مخالفان» خواندند. ما در جبهه آزادی افغانستان این خوانش را نادرست میدانیم. آنچه ملا هبتالله پیش گذاشت، نه شراکت، بلکه دعوت به سرسپردگی بود. برای روشن شدن این موضع، سخنان او را با دو معیار میسنجیم: نخست معیار حاکمیت مشروع در جهان امروز، و دوم معیار خلفای راشدین که ملا هبتالله و طالبان خود را میراثدارشان میدانند.
حاکمیت مشروع در جهان کنونی
هبتالله گفت: «تنها با وجود امیر، شریعت عملی میشود» و وظیفه امیر را آن دانست که مردم را «به یک راه روان کند». او صریح گفت که فرمانهایش دموکراتیک نیست و به نظر مردم تکیه ندارد؛ از میان آرای فقیهان یکی را برمیگزیند و مردم باید از آن پیروی کنند. از حاضران خواست: «کاری کنید که مردم امیر را دوست بدارند تا اطاعت کنند.» و افزود اگر احترام امیر رعایت نشود، رعیت نیز احترام نمیبیند.
در این منطق، قدرت از بالا به پایین جاری است. مردم نه سرچشمه مشروعیتاند و نه داور آن؛ محبتشان هم ابزار اطاعت است و کرامتشان مشروط به احترام به امیر. این وارونه اصل حاکمیت مشروع است که در آن اراده مردم اساس قدرت حکومت است و حاکمیت ملی از آنِ ملت.
تمرکز قدرت به همینجا ختم نمیشود. او گفت احکام قصاص و اعدام بدون «امر تنفیذی» او اجرا نمیشود. یعنی سنگینترین تصمیم، گرفتن جان انسان، به امضای فردی بسته است که در برابر هیچ نهادی پاسخگو نیست؛ نه قضای مستقلی در کار است، نه استینافی و نه دادرسی علنی. او همچنین گفت همه مردم افغانستان حنفیاند و «عمل به مذهب شافعی ناروا است». این ادعا میلیونها شیعه جعفری و اسماعیلی را از نقشه افغانستان متکثر از نظر مذاهب پاک میکند و آزادی باور را، که حق هر انسان است، به فرمان امیر میسپارد.
معیار حاکمیت در سنت خلفای راشدین
طالبان رهبرشان را «امیرالمؤمنین» میخوانند و نظامشان را ادامه راه خلفای راشدین و صدر اسلام معرفی میکنند. اما معتبرترین روایتهای و شواهد موجود از دوره خلفای راشدین نشان میدهد که حاکمیت هبتالله هیچ سنخیتی با سنت خلفای راشدین که خود مدعی آن است، ندارد.
ابوبکر صدیق در نخستین خطبه خلافتش گفت: «إِنِّي قَدْ وُلِّيتُ عَلَيْكُمْ وَلَسْتُ بِخَيْرِكُمْ، فَإِنْ أَحْسَنْتُ فَأَعِينُونِي، وَإِنْ أَسَأْتُ فَقَوِّمُونِي»؛ «من سرپرست شما شدهام و بهترین شما نیستم؛ اگر نیکی کردم یاریام کنید و اگر بدی کردم مرا راست کنید.» و افزود: «أَطِيعُونِي مَا أَطَعْتُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، فَإِذَا عَصَيْتُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَلَا طَاعَةَ لِي عَلَيْكُمْ»؛ «تا از خدا و رسولش فرمان میبرم از من فرمان ببرید، و هرگاه نافرمانی کردم، بر شما حق اطاعت ندارم.» (سیرهی ابن هشام؛ تاریخ طبری) ابوبکر به مردم حق «راست کردن» حاکم را داد؛ هبتالله وظیفه امیر را «روان کردن» مردم به یک راه میداند.
عمر بن خطاب بر منبر گفت: «مَنْ بَايَعَ رَجُلًا عَنْ غَيْرِ مَشُورَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَلَا يُتَابَعُ هُوَ وَلَا الَّذِي بَايَعَهُ»؛ «هر کس بیمشورت مسلمانان با کسی بیعت کند، نه از او پیروی میشود و نه از بیعتکننده.» (صحیح بخاری، ۶۸۳۰) مشروعیت خلیفه از مشورت مسلمانان برمیخاست. رهبری هبتالله اما در شورای بسته یک گروه مسلح تعیین شد و بیعتش امروز از ملاهای دعوتشده گرفته میشود؛ آن هم در دانشگاهی که زنان از آن محروماند.
اطاعت در سنت اسلامی مطلق هم نیست. پیامبر اسلام فرمود: «لَا طَاعَةَ فِي مَعْصِيَةٍ، إِنَّمَا الطَّاعَةُ فِي الْمَعْرُوفِ»؛ «در گناه اطاعتی نیست؛ اطاعت تنها در کار نیک است.» (صحیح بخاری و صحیح مسلم) هبتالله اما اطاعت از خود را «معامله قلبی» میخواند و جایی برای این پرسش باقی نمیگذارد که آیا بستن مکتب و دانشگاه به روی دختران کار نیک است یا نه.
حتی واژه «رعیت» در حدیث معنایی وارونه دارد: «كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ»؛ «همه شما نگهبانید و هر کدام درباره زیردستان خود بازخواست میشوید.» (صحیح بخاری و صحیح مسلم) رعیت در این نگاه بار مسئولیت حاکم است، نه بهانه فرمانبرداری مردم. حاکم در برابر نان، امنیت و جان مردم پاسخگوست.
اکنون کارنامه این «نگهبانی» را ببینیم. به برآورد سازمان ملل، ۲۱.۹ میلیون نفر، نزدیک به نیمی از مردم افغانستان، در سال ۲۰۲۶ به کمک بشردوستانه نیاز دارند و ۱۷.۴ میلیون نفر با ناامنی غذایی حاد روبهرو هستند. از سال ۲۰۲۳ تاکنون بیش از پنج میلیون و هشتصد هزار افغان از ایران و پاکستان به کشوری بازگردانده شدهاند که نه کار دارد و نه سرپناه، و میلیونها نفر دیگر هنوز بیرون از کشور در آوارگی به سر میبرند.
جان مردم نیز در امان نیست. یوناما تنها در دو سال نخست حاکمیت طالبان دستکم ۲۱۸ مورد قتل فراقضایی کارمندان و نظامیان حکومت پیشین را ثبت کرد و این کشتارها در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه یافته است. نهاد حقوق بشری رواداری در سال ۲۰۲۵ دستکم ۶۱۱ مورد قتل و زخمی شدن هدفمند، مرموز یا فراقضایی را ثبت کرد؛ بیش از ۴۰ درصد بیشتر از سال پیش از آن. با این همه، در سخنرانی نود دقیقهای امیر از نان، کار و جان مردم سخنی نبود.
چوکی، سهم سیاسی نیست
هبتالله در همین سخنرانی گفت «حیثیت امیر و حیثیت مأمور برای همه معلوم است». امیر راه را تعیین میکند، مأمور فرمان او را بر رعیت تطبیق میکند و رعیت فرمان میبرد. دعوت او از مخالفان را باید در همین چارچوب خواند: «اگر استعداد و توانایی دارند و خواهان گرفتن چوکی و مسئولیت هستند، بیایند و در نظام مسئولیت بگیرند.»
آنچه پیشنهاد شده، چوکی است؛ نه حق رقابت بر سر قدرت، نه نقشی در قانونگذاری و نه راهی برای تغییر رهبری. داور «اهلیت» هم خود امیر است؛ اوست که میدهد و اوست که پس میگیرد. او حتی خواستن مقام را گناه خواند. در چنین تفکری، مخالف تنها دو جایگاه دارد: یا مأمور سرسپرده یا عامل «فتنه». وعده عفو هم تازه نیست؛ کارنامه عفو عمومی ۱۴۰۰ را در آمار قتلهای فراقضایی دیدیم.
و این دعوت از آغاز نیمی از مردم را کنار گذاشته است. زنی که حق ندارد پس از صنف ششم درس بخواند، بیمحرم سفر کند، به پارک برود یا صدایش در جمع شنیده شود، چگونه «چوکی و مسئولیت» بگیرد؟ در نظامی که برای زن هیچ حقی قائل نیست، سخن از مشارکت سیاسی فریب است. سهمی که زنان را بیرون بگذارد، شراکت در حکومت نیست؛ شراکت در سرکوب است.
پاسخ ما روشن است. ما برای چوکی نجنگیدهایم و نمیجنگیم. همانگونه که یاسین ضیا، رهبر جبهه آزادی افغانستان، گفت، مبارزه ما برای حاکمیت مردم بر سرنوشت خود و برابری حقوق است. هبتالله شریک نمیخواهد، مأمور میخواهد؛ و ما مأمور هیچ امیری نخواهیم شد.
سخن آخر مسئله تنها چند فرمان نادرست نیست؛ مسئله خود ساختار امارت است؛ نظامی که مشروعیت را از امیر میگیرد، قانون را فرمان یک نفر میداند، جان انسان را به امضای او میسپارد و مذهب مردم را تعیین میکند، نه با معیارهای حاکمیت مشروع امروز سازگار است و نه با سنت خلفایی که از مردم میخواستند «مرا راست کنید».
حقوق اساسی یعنی مرزی که هیچ حاکمی نتواند از آن بگذرد؛ و امارت بر این اصل بنا شده که امیر هیچ مرزی جز اراده خود ندارد. از همین رو، تا وقتی چیزی به نام امارت طالبانی وجود داشته باشد، خبری از حقوق اساسی مردم افغانستان نخواهد بود. راه حل، سهم گرفتن در این امارت نیست؛ بازگرداندن حاکمیت به مردم است.
هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان در دومین سخنرانی خود در کابل، برخلاف معمول به مخالفان این گروه پرداخت و از آنان خواست به افغانستان برگردند و اگر خواهان قدرت هستند، براساس شایستگی به آنان منصب داده خواهد شد.
هبتالله در پنج سال گذشته کمتر درباره مسایل سیاسی و امنیتی افغانستان صحبت کرده است. او بیشتر در جایگاه یک فقیه به وعظ و نصیحت دینی و اخلاقی پرداخته و بر ادای نماز، حج، زکات و روزه بهعنوان فرایض دینی تأکید کرده است. در تمام سخنرانیهایش نیز بر ضرورت وحدت و اطاعت در صفوف طالبان تأکید کرده است.
با این حال، او در سخنرانی اخیرش در کابل از مخالفان خواست به کشور برگردند و گفت اگر شایستگی داشته باشند، میتوانند به قدرت برسند.
او گفت: «حکومت میخواهید، کرسی میخواهید؟ هرچه که میخواهید، همه اینها براساس اهلیت و استعداد داده میشود. اگر شما اهل باشید برایتان میدهیم. اگر کسی دیگر اهل باشد به او میدهیم.»
این نخستین بار است که هبتالله به مخالفان سیاسی و نظامی خود در داخل و خارج از کشور توجه نشان میدهد. رهبر طالبان در این مدت هرگز خود را به چنین کاری زحمت نداده بود. این موضوع بهخودیخود نشاندهنده نگرانی هبتالله از افزایش مخالفتهای مسلحانه و سیاسی علیه اداره طالبان است.
علاوه بر مخالفتهای بیرون از گروه، هبتالله در درون اداره طالبان نیز با مشکل روبهرو شده است. سراجالدین حقانی پیوسته از او انتقاد میکند و مسایلی را مطرح میکند که دیگر مقامهای طالبان نمیتوانند به زبان بیاورند. او اخیراً گفت که مردم از سیاستهای هبتالله ناراضی هستند و از مقامهای این گروه خواست که از رهبر خود ستایش نکنند.
هبتالله با اظهارات تازه خود عملاً مخالفان را به رسمیت شناخت و آنان را بهعنوان یک واقعیت پذیرفت، درحالیکه پیش از این، مقامهای طالبان پیوسته با بیاعتنایی از کنار مخالفان عبور میکردند.
همچنین، طالبان در پنج سال گذشته پیوسته هرگونه مذاکره سیاسی را رد کرده است.
درحالیکه هبتالله از مخالفان خواست برگردند و در قدرت سهیم شوند، قاضیالقضات طالبان روز ۲۵ عقرب در نشستی در کابل گفت که خداوند رحم کرد که طالبان بدون تفاهم با طرفهای سیاسی افغانستان به قدرت رسیدند.
عبدالحکیم حقانی گفت اگر قدرت براساس تفاهم تقسیم میشد، طالبان ناچار بودند به مقامهای حکومت پیشین سهم بدهند و آنان با حمایت جامعه جهانی بهتدریج دوباره قدرتمند میشدند.
او گفت در صورت مشارکت مقامهای حکومت پیشین، جامعه جهانی از آنان حمایت و به آنها کمک میکرد و بهتدریج قدرتشان افزایش مییافت؛ درحالیکه طالبان ضعیف میشدند و در نهایت، اوضاع به سمت خرابی میرفت.
حقانی نظریهپرداز و مغز متفکر تحریک طالبان افغانستان است. او از بنیانگذاران اداره طالبان و از چهرههای اثرگذار این گروه به شمار میرود.
اظهارات حقانی حایز اهمیت است، زیرا او از مذاکرهکنندگان ارشد اداره طالبان در مذاکرات دوحه بود و ریاست هیئت طالبان را نیز بر عهده داشت. این اظهارات به این معناست که طالبان از اساس با مذاکره و مشارکت سیاسی مخالف بوده است.
مخالفان باور دارند آنچه رهبران طالبان پیش از خروج نیروهای امریکایی در دوحه مطرح میکردند، فریب جامعه جهانی و طرفهای منازعه قدرت در افغانستان و نوعی خدعه بوده است.
رد هرگونه مذاکره
یکی دیگر از چهرههای طالبان که با هرگونه مذاکره با مخالفان مخالفت کرده، امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان است. او اخیراً در گفتوگو با بیبیسی گفت که امنیت و حاکمیت سراسری برقرار است و مذاکرهای با مخالفان در کار نیست.
متقی نیز از مذاکرهکنندگان طالبان در دوحه بود. او هنگام بازگشت به افغانستان، مذاکره با جبهه مقاومت در چاریکار را نیز بر عهده داشت.
عبدالحفیظ منصور، نماینده جبهه مقاومت در مذاکرات چاریکار، گفت که متقی در مذاکره با نمایندگان جبهه مقاومت در اسد ۱۴۰۰ گفت که آنان مشمول عفو هستند و احمد مسعود را با عزت به کابل میبرند.
به گفته منصور، متقی همچنین گفته بود که پرچم امارت در پنجشیر به اهتزاز درآید و این ولایت نیز مانند سایر ولایتها بخشی از امارت باشد. او وعده داده بود که مسئولان پنجشیر از میان پنجشیریها تعیین شوند.
با این حال، منصور گفت که متقی حاضر به مذاکره درباره مسایل کلان افغانستان نشد و «آنچه در چاریکار مطرح کرد، مذاکره نبود، تسلیمی بود.»
ترس از بهرسمیتشناختن مخالفان
در این حال، شهابالدین دلاور، رئیس کمیسیون تماس طالبان با شخصیتهای افغان، هرگونه مذاکره سیاسی با مخالفان این گروه را رد کرد و گفت که مذاکره با آنان به معنای بهرسمیتشناختنشان بهعنوان یکی از طرفهای قضیه افغانستان است.
او همچنین گفت که طالبان در توافقنامه دوحه هیچ تعهدی درباره تشکیل حکومت همهشمول و رعایت حقوق زنان نداشته است.
دلاور در گفتوگو با تلویزیون شمشاد در کابل گفت: «اینکه با آنها مذاکره کنیم و به آنها حیثیت بدهیم که یک طرف قضیه افغانستان هستند، چنین کاری نمیکنیم. آنها را به رسمیت نمیشناسیم. آنها امتحان خود را نیز دادهاند و ما آنها را طرفی نمیدانیم که با آنها وارد مذاکره سیاسی شویم.»
دلاور نیز از مذاکرهکنندگان طالبان در دوحه بود. او پیشتر مخالفان طالبان را با ادبیاتی زننده تحقیر کرد و گفت که به مرگ نزدیک هستند و اگر مرگ باعزت میخواهند، به کشور برگردند. او در این اظهارات از عبدربالرسول سیاف، رهبر سیاسی، نیز نام برد.
اما پس از افزایش حملات و درگیریهای مخالفان در نورستان و بدخشان، نورالله نوری، وزیر سرحدات، اقوام و قبایل طالبان، روز چهارشنبه هشتم میزان اعلام کرد که این گروه آماده است با مخالفان به گفتوگو بنشیند.
آقای نوری با اشاره به توافقنامه صلح دوحه با امریکا گفت که طالبان زبان تفاهم را نیز میداند و از مخالفان خواست برای حل مشکلات به افغانستان برگردند و با این گروه مذاکره کنند. او گفت که افغانستان برای نخستین بار امن شده است و مخالفان نباید برای ناامنکردن آن تلاش کنند.
اما او در روزهای بعد اظهارات خود را پس گرفت و گفت که دیگر مذاکرهای در کار نیست.
طالبان در توافقنامه دوحه ملزم به انجام مذاکرات میانافغانها و تشکیل حکومت مشترک ملی بود، اما در جریان مذاکرات میانافغانها در دوحه هرگز حاضر نشد درباره مسایل کلان ملی با حکومت پیشین افغانستان گفتوگو کند. این گروه به مسایلی مانند آتشبس، نوع نظام سیاسی آینده، انتخابات و حقوق زنان و اقوام تن نداد تا اینکه در نتیجه سازش و معاملهای که هنوز ابعاد آن روشن نیست، قدرت را در کابل تصاحب کرد.
طالبان در پنج سال حضور در قدرت نیز با زبان زور و قلدری با مخالفان سخن گفته است.
اما پرسش این است که چه اتفاقی افتاده است که حالا رهبر طالبان در یکی از مهمترین سخنرانیهایش، برای نخستین بار از مشارکت مخالفان در قدرت سخن میگوید؟
به نظر میرسد طالبان به تشویش افتاده است. سیر سریع تحولات نشان میدهد که اوضاع به سود این گروه پیش نمیرود.
طالبان تصور نمیکرد که مخالفان پنج سال دوام بیاورند. اعضای این گروه بر این باور بودند که فصل مخالفتها به پایان رسیده و آنان حاکمان همیشگی افغانستان خواهند بود. آنان خود را شبیه جمهوری اسلامی در همسایگی افغانستان تصور کرده بودند.
اما درگیری با پاکستان و افزایش حملات و فعالیت مخالفان، از خوشبینی طالبان کاسته است. نزدیکی بیسابقه پاکستان به مخالفان طالبان نیز در این تغییر نگاه نقش داشته است. برخی جریانهای مخالف که پیشینه دشمنی با پاکستان دارند، اکنون معتقدند که با این کشور به «شراکت استراتژیک» رسیدهاند.
سیاست پاکستان نیز بهسرعت در قبال طالبان تغییر کرده است. دیگر به نظر نمیرسد امکان احیای روابط میان دو طرف وجود داشته باشد. هر دو طرف پلهای پشت سر خود را شکستهاند و پاکستان چارهای جز عبور از طالبان ندارد.
پاکستان همچنین میکوشد اجماع منطقهای بر سر حمایت از اداره طالبان را تضعیف کند تا رفتار طالبان را در برابر خود تغییر دهد. اسلامآباد میگوید که طالبان تهدیدی برای امنیت کشورهای منطقه است.
چین نیز تا حدی با این موضع همراه شده و روابطش با طالبان رو به سردی گذاشته است. این وضعیت برای طالبان عقبگردی مهم در عرصه دیپلوماسی به شمار میرود، زیرا این گروه تصور میکرد که میتواند جای خالی کشورهای غربی را با گسترش روابط با قدرتهای منطقه پر کند.
اگر مخالفان طالبان حمایت کامل پاکستان را به دست آورند و اسلامآباد به این نتیجه برسد که برای تغییر رفتار طالبان باید این گروه را تضعیف کند، هبتالله با شرایط دشوارتری روبهرو خواهد شد.
علاوه بر این، در امریکا نیز تغییراتی به وجود آمده است. در دو هفته اخیر، دهها نماینده دموکرات درباره افغانستان موضع گرفتهاند. آنان تحولات را زیر نظر دارند و همچنان از وضعیت مهاجران، حقوق بشر و حقوق زنان انتقاد میکنند. این مسئله فشاری بر طالبان است.
پس از پنج سال، حکومت طالبان منزویتر و آسیبپذیرتر شده است. این گروه اهمیت مشروعیت بینالمللی را دستکم میگیرد و وزیر خارجهاش حتی مدعی گسترش روابط با جهان است، اما این روابط هنوز به گشایش اقتصادی برای افغانستان نینجامیده است. حتا متحدان منطقهای طالبان حاضر به سرمایه گذاری و نزدیکی روابط با طالبان نیستند.
اداره طالبان نتوانسته سرمایهگذاری خارجی مورد نیاز کشور را جذب کند و دسترسی افغانستان به نظام بانکی جهانی همچنان با محدودیتهای جدی روبهرو است. شرکتها و بازرگانان افغان برای صادرات کالاهای خود با موانع گسترده مواجهاند و تلاش طالبان برای جذب سرمایهگذاری خارجی در معادن نیز با دشواری روبهرو است. محدودیت تجارت و سرمایهگذاری، فرصت رشد اقتصاد و افزایش عواید را کاهش داده است.
طالبان برای تحکیم حکومت خود به رشد اقتصاد و عادیشدن روابط با جهان نیاز دارد. اما دستیابی به این هدف، بدون حل اختلافهای سیاسی در داخل کشور و ایجاد تغییرات اساسی در شیوه حکومتداری این گروه، ممکن نیست.
اما آیا مخالفان حاضرند مأمور هبتالله شوند؟
به نظر نمیرسد کسی حاضر باشد با سازوکار کنونی در اداره هبتالله مشارکت کند. مخالفان این درخواست را نوعی بیعت میدانند. آنان میگویند بدون مذاکرهای معنادار درباره تمام مسائل کشور، به افغانستان برنخواهند گشت.
به نظر میرسد طالبان از منازعه پنج دهه اخیر افغانستان درس نگرفته است. ممکن است این گروه بهزودی حاضر به گفتوگو و مذاکره شود، اما آن زمان شاید مخالفان دیگر حاضر به مذاکره نباشند. در چنین وضعیتی، شاهد تکرار دور باطل تاریخ خواهیم بود.
انتقادهای سراجالدین حقانی از تمرکز قدرت و سیاستهای هبتالله آخندزاده، بار دیگر شکاف درونی طالبان را آشکار کرده است. این اختلافها از چند فرمان فراتر رفته و به منازعه بر سر منبع مشروعیت، حدود صلاحیت رهبر و سهم شبکههای مختلف در قدرت کشیده شده است.
برای فهم این منازعه، باید آن را هم در چارچوب رقابت درونی طالبان و هم در پیوند با مناسبات منطقهای بررسی کرد.
حقانی، وزیر داخله طالبان روز شنبه، ۲۵ عقرب در نشستی در دانشگاه کابل گفت که نیازی به ستایش هبتالله نیست، زیرا بسیاری از مردم با سیاستهای رهبر طالبان موافق نیستند. او هشدار داد که نظام نباید به یک فرد وابسته شود و مقامها به جای ستایش رهبر، باید مسئولیت خود را انجام دهند و مشکلات مردم را بشنوند.
این سخنان در نشستی مطرح شد که ندامحمد ندیم، وزیر تحصیلات عالی طالبان، از چهرههای نزدیک به حلقه قندهار برگزار کرده بود. هدف این نشست، حمایت از هبتالله و فشار بر مقامهای ارشد برای اجرای فرمانهای او بود.
یک روز بعد، هبتالله از قندهار به کابل رفت، بر اطاعت و وحدت تأکید کرد و گفت که برای حفظ قدرت خود، مسلمانان را به جان هم نمیاندازد. همزمان، رسانههای طالبان از اعطای لقب «شیخالاسلام» به او خبر دادند. این تقارن ثابت نمیکند که سخنان رهبر پاسخ مستقیم به حقانی بوده، اما بحث بر سر جایگاه رهبری و حدود اطاعت را علنی کرده است.
هبتالله در بخش دیگری از همین سخنرانی به اعضای طالبان هشدار داد که بر سر مقام و مسيولیت دچار اختلاف نشوند و وحدت گروه را حفظ کنند.
این سخنان در حالی بیان شد که حقانی یک روز پیشتر از وابستهشدن نظام به دیدگاه یک فرد انتقاد کرده بود. هرچند هبتالله نامی از حقانی نبرد، تأکید او بر اطاعت و پرهیز از رقابت بر سر مقام، در متن اختلافهای آشکارشده در نشست کابل اهمیت سیاسی دارد.
حقانی چه میخواهد؟
سخنان حقانی را نباید بیدرنگ نشانه گرایش او به دموکراسی یا پذیرش مشارکت جامعه متکثر افغانستان در قدرت دانست. او از درون ساختار طالبان سخن میگوید و نشانه روشنی از مخالفت با انحصار قدرت در دست این گروه نشان نداده است. خواست او احتمالاً محدودکردن قدرت تصمیمگیری هبتالله و حفظ سهم و استقلال شبکههای بانفوذ طالبان مانند شبکه حقانی است که هبتالله صلاحیتهای سیاسی و نظامی آن را محدود کرده است. چنین خواستی با مطالبه مشارکت مردم در قدرت تفاوت دارد.
حقانی تنها وزیر داخله طالبان نیست. او رهبری شبکه حقانی را نیز بر عهده دارد که از پیشینه نظامی و امنیتی و نفوذ در میان بخشی از فرماندهان طالبان برخوردار است. این پشتوانه، او را به یکی از چهرههای موثر در موازنه قدرت درون طالبان تبدیل کرده است. از این رو، فشار بر او میتواند تأثیرهایی فراتر از برکناری یک وزیر داشته باشد.
در نظریه ائتلاف نخبگان، بقای حکومتها تنها به فرمان یک فرد وابسته نیست، بلکه به توافق یا دستکم سازش میان گروههایی بستگی دارد که ابزارهای اصلی قدرت را در اختیار دارند. طالبان نیز ائتلافی از فرماندهان جنگی، روحانیان، شبکههای قومی و خانوادگی و چهرههای سیاسی است.
هبتالله میکوشد این ائتلاف را زیر فرمان خود نگه دارد و حقانی در پی حفظ سهم شبکهای است که در پیروزی طالبان نقش داشته است. اختلاف زمانی شدت میگیرد که رهبر بخواهد کنترول نیروها و منابع را از شرکای پیشین خود بگیرد و به حلقه وفادارانش بسپارد.
اقتدار هبتالله؛ از مشروعیت دینی تا فرمان شخصی
ساختار طالبان آمیزهای از اقتدار سنتی و کاریزماتیک است؛ شیوهای که سازوکارهای قانونیـعقلانی و پاسخگویی نهادی در آن محدودند.
هبتالله میکوشد فرمان خود را حکم امیرالمومنین و الزام دینی معرفی کند. اعطای لقب شیخالاسلام را میتوان در همین چارچوب فهمید: تلاشی برای تقویت مشروعیت مذهبی شخص رهبر و دشوارترکردن مخالفت با او.
اما این مشروعیت به نهاد مستقل و قواعدی که رهبر را محدود کند متکی نیست، از همینرو اختلاف بر سر فرمان، به پرسش اطاعت از شخص رهبر تبدیل میشود. در این معنا، نزاع بر سر این نیست که کدام سیاست بهتنهایی درست یا نادرست است؛ نزاع بر سر آن است که چه کسی حق تعریف سیاست، تفسیر شریعت، تعیین فرماندهان و توزیع منابع را در اختیار دارد.
از دید جامعهشناسی، اقتدار کاریزماتیک برای تداوم خود باید به نهادها و ساختارهای پایدار تکیه کند. این روند را میتوان «عادیشدن» یا «نهادینهشدن کاریزما» نامید. هبتالله نیز میکوشد با تکیه بر شبکه علما، صدور فرمانها و کنترول نیروهای امنیتی، اقتدار شخصی خود را تثبیت کند.
حقانی و دیگر چهرههای بانفوذ نیز میگویند اداره حکومت تنها با فرمان از قندهار ممکن نیست و شبکههای اجرایی و نظامی سهم دارند.
[@portabletext/react] Unknown block type "facebook", specify a component for it in the `components.types` prop
قندهار و کابل؛ رقابت بر سر اهرمهای قدرت
تقسیم طالبان به دو حلقه قندهار و کابل یک نقشه ساده و قطعی نیست. این دو، ائتلافهایی سیال از روحانیان، فرماندهان، مقامهای حکومتی و شبکههای اقتصادیاند. حلقه قندهار به محوریت هبتالله، بر اقتدار مذهبی رهبر و تمرکز تصمیمگیری تأکید دارد. در کابل، حقانی، ملا برادر و محمد یعقوب مجاهد با اداره حکومت، امنیت، اقتصاد و روابط خارجی سروکار دارند.
گزارشهای سازمان ملل و پژوهشهای مستقل پیشتر از شکاف میان پایگاه قندهار و شبکه حقانی و نیز تلاش هبتالله برای گسترش نیروهای امنیتی زیر کنترول مستقیم خود سخن گفتهاند. این منازعه، منازعه فکری نیست، بلکه رقابت بر سر کنترول نیرو، اطلاعات، منابع و انتصابها نیز هست. از این رو، حذف یا تضعیف حقانی میتواند هزینهای بیشتر از برکناری یک وزیر داشته باشد.
اختلافهای پیشین نیز این رقابت را تأیید میکند. حقانی در دلو ۱۴۰۱ از تمرکز قدرت انتقاد کرد و در قوس ۱۴۰۳ گفت طالبان در حکومتداری بر اساس اصول اسلامی ناکام بودهاند. در سنبله ۱۴۰۴، پس از دستور قطع اینترنت از سوی هبتالله، مقامهای کابل برای وصل دوباره آن وارد عمل شدند.
آیا هبتالله به حقانی امتیاز داده است؟
شواهد کافی برای اثبات یک معامله مشخص میان این دو وجود ندارد. با این حال، جایگاه حقانی و هزینه احتمالی رویارویی با شبکه او میتواند هبتالله را به سازش تاکتیکی وادار کند. حفظ حقانی در وزارت داخله یا پرهیز از برخورد مستقیم با او را میتوان بخشی از مدیریت موازنه دانست، نه لزوماً تقسیم قدرت. نشست دانشگاه کابل و اعطای لقب مذهبی نیز میتواند نمایش اقتدار و یادآوری سلسلهمراتب در گروه طالبان باشد.
رقابت درونی طالبان در خلأ رخ نمیدهد. پاکستان برای سالها با شبکه حقانی پیوندهای امنیتی و تاریخی داشته است، اما اکنون مسئله تحریک طالبان پاکستان و اتهام اسلامآباد درباره پناهدادن طالبان افغانستان به این گروه، رابطه دو طرف را پرتنش کرده است.
پیوندهای قدیمی به معنای فرمانبرداری کامل حقانی یا طالبان از پاکستان نیست. اسلامآباد میخواهد بر رفتار اداره طالبان اثر بگذارد، اما طالبان نیز از ملیگرایی افغانی و استقلال تصمیمگیری خود سخن میگوید.
هند با گسترش تماسهای دیپلوماتیک و اقتصادی با طالبان میکوشد در افغانستان جای پایی داشته باشد و نفوذ پاکستان را محدود کند. چین بیش از هر چیز به امنیت مرزها، جلوگیری از فعالیت گروههای جهادی و دسترسی اقتصادی و معدنی توجه دارد.
ایران نیز ضمن حفظ رابطه با طالبان، درباره امنیت مرز، آب، مهاجران و حقوق شیعیان و فارسیزبانان ملاحظات خود را دنبال میکند. روسیه و کشورهای آسیای میانه نیز ثبات مرزی، تهدید گروههای تندرو و مسیرهای تجاری را در اولویت دارند.
این کشورها از یک جناح طالبان حمایت یکسان نمیکنند و شواهدی برای نسبتدادن هدایت مستقیم اختلاف به قدرتهای خارجی وجود ندارد. با این حال، روابط منطقهای میتواند برای هر جناح اهرم دیپلوماتیک و اقتصادی فراهم کند.
حقانی بهواسطه پیشینه شبکهاش، پیوندهای تاریخی با پاکستان دارد. دیگر مقامهای طالبان نیز در پی گسترش روابط با چین، روسیه، ایران، هند و کشورهای خلیجاند. با تشدید اختلافهای درونی، این روابط خارجی میتواند به اهرم مهمتری در چانهزنی بر سر قدرت تبدیل شود. با این حال، کشورهای یادشده لزوماً خواهان فروپاشی طالبان نیستند، زیرا بیثباتی افغانستان برای همه آنها هزینههای امنیتی دارد.
تغییر سیاست یا بازتوزیع قدرت؟
هشدار هبتالله درباره خطر تبدیل اختلافهای درونی به جنگ گروهی را باید در چارچوب همین وابستگی متقابل فهمید. او به انسجام گروهی نیاز دارد که پیروزیاش حاصل همکاری شبکههای متعدد بوده است. اما حفظ این انسجام با تحمیل اطاعت یکطرفه تفاوت دارد.
اگر حلقه رهبری در قندهار بخواهد همه منابع و تصمیمها را در انحصار خود بگیرد، ممکن است با مقاومت مقامهایی روبهرو شود که نیروی نظامی، شبکه اداری یا ارتباطات خارجی در اختیار دارند.
سخنان عبدالحکیم حقانی، قاضیالقضات طالبان در همان نشست نیز مرز این اختلاف را نشان داد. او از اینکه طالبان بدون توافق تقسیم قدرت با جریانهای سیاسی افغانستان به حکومت رسیدند، دفاع کرد. بنابراین، حتی اگر میان رهبران طالبان درباره شیوه اداره کشور اختلاف باشد، این اختلاف هنوز به معنای پذیرش مشارکت سیاسی جامعه نیست.
پرسش اصلی این است که طالبان چگونه ائتلاف جنگی خود را به ساختاری حکومتی تبدیل میکنند. اگر پاسخ آنان تمرکز بیشتر قدرت در دست رهبر باشد، تنش با شبکههای بانفوذ ادامه مییابد. اگر به سازش درونی تن دهند، ممکن است سیاستهایی تعدیل شود، بیآنکه انحصار سیاسی تغییر کند. اکنون اختلاف دارند که این قدرت را چگونه میان خود تقسیم کنند. به هر صورت مردم افغانستان همچنان بیرون از این چانهزنیها ایستادهاند.