انفجارهای اخیر در بدخشان و کشته شدن شماری از فرماندهان تاجیکتبار طالبان، در چهار و نیم دهه اخیر افغانستان حکایت نادری نیست. چنین حوادثی در این کشور بارها از سوی گروهها و ساختارهای حاکم روی داده و ریشه در تنشهای میانگروهی، پاکسازیهای سازمانی و اختلافات فکری داشته است.
داعش اگر نام رمزی برای طالبان نباشد، بدون شک رقیبی برای این گروه میتواند باشد که بازهم در بسیاری از موارد جهت فکری مشابه با این گروه دارد.
کشتن نثاراحمد احمدی والی طالبان برای بدخشان و بعد انفجار داخل مسجد در مراسم فاتحه او زنگ خطر را برای بسیاری از افراد طالبان به صدا درآورده است. هرچند سران این گروه در طول جنگهای خود در بیست سال گذشته و پیش از آن «تابآوری» در برابر حوداث را بهخوبی آموختهاند که زود سراسیمه نشوند و آن را پنهان کنند، ولی انکار نمیتوان کرد که حادثه بدخشان خیلیها را در درون طالبان سراسمیه کردهاست. به ویژه آنانی را که منتقد وضعیت میشوند و یا از نگاه تباری با هسته اصلی قدرت طالبان همتبار نیستند.
در نزدیک به دوسالی که طالبان دوباره بر افغانستان مسلط شده، نشانههایی از یک روش خاص برای مقابله با منتقدان و مخالفان داخلی این گروه دیده میشود. صلاحالدین ایوبی فرمانده اوزبیکتبار در فاریاب، حمید خراسانی فرمانده جنجالی اهل پنجشیر و مولوی مهدی فرمانده هزارهتبار ، همه بیرون از حلقه تباری جریان مسلط طالباناند که یا مسلحانه در برابر آن ایستادند (مانند مولوی مهدی که سرش را در این راه گذاشت) و یا چون دیگران که فقط در برخی موارد به منتقدان بالفعل تبدیل شدند.
مورد دیگر جنرال خودخوانده، مبین، بود که در پی انتقادی از طالبان در یک گفتگوی اینترنتی، به کابل فراخوانده شد و گفته میشود اکنون در بازداشتگاه استخبارات طالبان بهسر میبرد. از این دست قضایا در میان طالبان کم نیست، اما اکثراً رسانهای نشدهاند.
طالبان تنها مخالفان فکری، سیاسی و نظامی خود را زندانی و گاه سربه نیست نمیکند، بلکه چنین برخوردی با افراد خودی نیز که به هر دلیلی «مخرب» و «معاند» تشخیص داده میشوند، صورت میگیرد.
این افراد هم لزوما تنها از اقوام «دیگر» نیستند و میتواند از همتباران نزدیکشان را هم دربر گیرد، اما به هر حال این گونه برخوردهای حذفی با افراد خارج از تبار هسته قدرت اصلی این گروه، بیشتر به چشم میخورد.
هسته رهبری طالبان که نهاد پرقدرت و مرموزی چون استخبارات این گروه را در اختیار دارد، به آسانی هم با مخالفان بیرون از گروه و هم با مشکلسازان درون آن تصفیه حساب میکند. و این چیزی نیست که در افغانستان و جهان پیشینه نداشته باشد.
گروههای مجاهدین در دهههای شصت و هفتاد خورشیدی با وجود آن که به اصطلاح در برابر «دشمن واحد» میجنگیدند، اما در درون خود نیز جنگ دیگری داشتند و بخشی از افراد خودی و حتی هم تبارخود را به شیوه دیکتاتوریهای رایج جهان از صحنه حذف کردند.
حکومت حزب دموکراتیک خلق که گرایشهای استالنیستی داشت، در سالهای حاکمیت خود در افغانستان ، به ویژه در سالهای نخست، دهها فرد خودی را که دشمن تلقی میشدند، از صحنه برانداخت.
ساختارهای بسته قدرت که استبداد رأی و دیکتاتورمنشی را، راه بقای خود میداند، با توسل به کشتار عمومی و ایجاد ارعاب حتی در صفوف خودی اقتدار خود را به نمایش میگذارد.
داستان جالبی از زمان استالین دیکتاتور شوروی نقل میشود، که او حتی افراد مهم کابینه و نزدیکان خود در حزب را نیز وادار میکرد که رضایتمندانه زندانی شوند و به جرم های ناکرده در برابر مردم اعتراف کنند. پس از این اعترافها، استالین در کمال خونسردی دوستان حزبیاش را به پای چوبه دار میبرد. دلیلی که استالین برای این افراد میآورد این بود، که چنین اقدامهایی سبب میشود « حکومت پرولتریا» در شوروی مستحکم شود و به دژی تسخیرناپذیر برای «دشمنان» آن در جهان به حساب آید. حزب دموکراتیک خلق در افغانستان و دیگر اقمار شوروی سابق نیز از همین الگو پیروی میکردند.
جالب این جاست که در همان زمانی که استالین رفقای خود را به در راه نجات پرولتریا به قربانگاه میفرستاد، ادلف هیتلر در المان نازی نیز با همین منطق جوخههای اعدام برای خودیهایش تدارک دیده بود؛ هر چند که میان افکار استالین و هیتلر از زمین تا آسمان فاصله بود. اما دیکتاتوریها و دیکتاتورها در همه جای جهان و با هر رنگ و لباس ایدیولوژیکی که ظاهر شوند بنا به همان ساختار خشن تمامیتخواهی به اقدامهای مشابه متوسل میشوند.
حکومت طالبان هم در حدود دو سال گذشته چنین چهره تمامیتخواهانه تباری و فکری از خود به نمایش گذاشته و بعید نیست حوادث مانند آنچه در بدخشان روی داد، باز هم تکرار شود.
حتی اگر طالبان به صورت مستقیم در رویدادهای بدخشان نقشی نداشته باشد، اما دور از انتظار نیست که در رویدادهای مشابه آینده دست داشته باشد. چرا که هیچ ساختار استبدادی نمیتواند از آن ذات و سرشت اصلی خود ک تحکیم قدرت در ازای کشتار بیشتر است، دور شود.
تمام نقاشیها با تکنیک رنگ روغن و بر روی پارچه متقال با بافت درشت انجام شده است.
ابتدای ورودی سالن، در بیانیه نمایشگاه نوشته شده است: «سایه دنیای سیاه مهاجرت و جستوجوی امنیتی که هیچگاه یافت نشد. سایه روایت زنانی است که هم هستند و در دنیای هنر و زندگی اجتماعی حضور دارند و هم نیستند، چرا که هویت جغرافیایی، جنسیتی و سیاسی نمیخواهند که ما باشیم.»
نقاشیها را یکبهیک میبینم. به وضوح شالوده هنر نسرین محمدی را میتوان این روزها در گالری بنبست مشاهده کرد. در نقاشیهای رئالیستی او چهرهها، فرهنگ بومی افغانستان و موضوعات اجتماعی به صورت طبیعی، به گونهای که نقاش تخیل و ابتکار عمل خود را در نحوه پیاده کردن آن موضوع دخالت نداده و هر موضوع به همانگونه که در دنیای خارج دیده میشود، به نمایش در آمده است.
از سوی دیگر، هنر مدرن که تکاپوی وجودی خویش را از امپرسیونیسم آغاز کرده، در اندیشه استحصال به هنر ناب و مستقل پیش میرود و سعی بر حذف تاکیدات رومانتیستی و رئالیستی در محتوای اثر هنری دارد که راه را برای به وجود آمدن سبکهای جدید مانند فوویسم، کوبیسم و... باز میکند.
البته که این مفاهیم، بر اجتناب خانم نسرین محمدی از دغدغههای بیرون از هنر و تمرکز بر روابط درونی آن اثر نگذاشته و او را بر این داشته که سمبولیسم را با رئالیسم تلفیق کند. نسرین محمدی گاهی با رنگ پاشیدن بر تصویر واقعی، شکلی از اعتراض را نسبت به امور بیرونی جامعه و از طرفی نسبت به اجزای اجرایی هنر خویش نشان میدهد و تداعی همه این امور باعث ایجاد مفاهیمی سوررئالیستی در نقاشیهایش میشود.
با اینکه نمادگرایی یا سمبولیسم، جنبشی هنری در واکنش به جنبشهای رئالیستی و امپرسیونیستی به وجود آمده، اما خانم محمدی از نمادها استفاده میکند تا مفاهیم را به شیوهای غیرمستقیم بیان کند. مجسمههای بودا در بامیان که در تصرف کفتارها کشیده شده، کلاغها به عنوان نماد سیاهی بر شرایط این روزهای زنان افغانستان و... در این بین تصاویر حیوانات و حشرات بیشترین نقش را در نقاشیهای ایشان دارد.
هدف رئالیسم، جستوجو و بیان کیفیات واقعی هر چیز و روابط درونی مابین یک پدیده و دیگر پدیدههاست.
به همین منظور، خانم محمدی با نقاشی از سوژههای زن در این نمایشگاه میخواسته روایتی زنانه برای مخاطبان ایجاد کند، اما پدیده حضور طالبان در افغانستان، او را بر این داشته تا سیاهی این روزهای زنان افغانستان را با رنگ پاشیدن بر اسم افغانستان و چهرههای زنان به شکلی اعتراضی نشان دهد.
هنر رئالیستی موجودات طبیعی و اجتماعی را به عنوان موجودات منفرد و قائم بالذات مورد مطالعه قرار نمیدهد، بلکه آنها را به مثابه حلقههای زنجیر بیپایان در یک عمل و عکسالعمل متقابل میداند. نمایشگاه سایه نشاندهنده اوضاع مهاجران در ایران است. حس حقارت، محدودیت و خودسانسوری. ارتباط مهاجرین و تاثیرات محیط پیرامون.
به نظر میرسد نمیتوان واقعگرایی را در قالب تعریف محدود و محصور کرد؛ چرا که موضوع شناخت به دو عامل انسان و هستی مرتبط است و هر دو در حال تکاپو و حرکت هستند.
یعنی «سوژه» شناخت انسان و «اُبژه» شناخت هستی، هر دو در تغییر اند. چنانکه نقاش این آثار در صحبتهایش بیان میکند که تعدادی از نقاشیهایش همزمان با حمله دوباره طالبان کشیده شده و تاثیرات منفی آن به صورت ناخواسته در نقاشیهایش رسوخ کرده است.
در نتیجه، رویکردهای متفاوتی نسبت به آنچه واقعیت و حقیقت مینامیم صورت خواهد گرفت و تعریف ما از چیستی رئالیسم نیز مشمول وحدت همهجانبه و دقیق و مرزبندی مشخص نخواهد شد.
نقاشان نمادگرا یا سمبولیسم طیف گستردهای از موضوعات از جمله: قهرمانان، زنان، حیوانات و مناظر را مورد استفاده قرار میدادند. آنها معمولاً به این سوژهها معانی عمیقی مانند عشق، مرگ، مذهب یا بیماری را میدادند. آنها به جای اینکه زندگی واقعی را برای نمایش چیزی به کار برند از استعارهها (یا سمبلها) استفاده میکردند.
در نتیجه، معيارهای خلق اثر نسرین محمدی را میتوان به عناوينی همچون توانايی اجرای اثر، خلاقيت، شناخت كمپوزيسيون و اجرای كار فیالبداهه و فكری اشاره كرد، آنچه که بر او و جامعهاش تاثیرگذار بوده و به نوعی خواسته تا هنرش، صدای هموطنانش باشد. به نظر من، این یکی از نمایشگاههای خوب دنیای مهاجرت به شمار می رود. به هر حال معيار قضاوت درست، از خود قضاوت بسيار مهم تر است.
