پژوهشگر روابط بینالملل و استاد دانشگاه
سازمان ملل این روزها سختترین دوران کاری خود را سپری میکند. این سازمان که مهمترین هدفش را تحکیم هماهنگی دولتهای جهان برای تامین صلح قرار داده، عملا در وضعیت سرنوشتسازی قرار گرفته است. جنگ اسرائیل در غزه سبب شد دولتهای جهان بیش از هر زمان دیگر در چنددستگی قرار گیرند.
اسرائیل دولت کوچک ولی مهمی در این سازمان است. هرچند در منشور سازمان ملل متحد که منبع حقوقی آن است، به وضاحت تصریح شده است که دولتهای عضو دارای حقوق و امتیازات همسان در تصامیمگیریها از طریق مجمع عمومی دارند. اما واقعیت چیزی دیگری را نمایان میسازد.
شما کافیست نظری به ترکیب و روش کاری شورای امنیت این سازمان بیندازید. آنجا درمییابید که اعضای دایمی شورای امنیت سازمان ملل متحد صلاحیت های حقوقی و سیاسی بسیار زیادی نسبت به اعضای مجمع عمومی این سازمان دارند.
حق وتوی هر عضو شورای امنیت میتواند فیصلههای سازمان ملل را با چالشهای جدی مواجه سازد. شورای امنیت که دارای پنج عضو دایمی است. این پنج دولت اعضای ائتلاف جنگ دوم جهانی میباشند که پیروزی در برابر آلمان نازی و همپیمان جاپانیاش را از آن خود کردند و تا امروز حاکمیت بر فیصلههای جهانی را در چنبره خود محصور کردهاند.
در چنین حالتی چشم همه جهان به شورای امنیت دوخته شده است. دولتهای جهان در تلاشاند از میان شورای امنیت شرکای استراتژیک خود را برگزیده و نفوذ بیشتری در این نهاد سیاستگذار به دست آورند. اعضای شورای امنیت نیز به دو و در برخی حالات حتا به سه دسته تقسیم شدهاند:
دسته نخست و قدرتمند را سه دولت غربیها فرانسه و بریتانیای کبیر تحت هژمونی راهبردی امریکا میسازد.
گروه دوم را اتحاد روسیه و چین شکل میدهد. اما در گروه دوم اتحاد راهبردی در سطح گروه نخست درهمآمیخته نیست. روسیه و چین در مخالفت با امریکا متحدان نزدیک همدیگر اند، اما در سطح جهان به ویژه از دید ژیوپولیتیک دشواریهای خود را دارند. از اینرو میتوان گفت شورای امنیت از دید استراتژیک به دو دسته و گاهی اوقات به سه دسته منقسم میشود.
البته ائتلاف روسیه و چین در دوران پس از جنگ سرد چهره عوض کرده است. در دوران جنگ سرد، اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و جمهوری خلق چین نگاههای پر تشنجی در عرصه مناسبات بینالملل داشتند که بر همگراییشان صدمه زده بود.
پرسشهای دشوار درباره صلاحیت و تاثیرگذاری سازمان ملل
حالا پرسش مهمی که مطرح میشود این است که در چنین وضعیت دشواری آیا قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل متحد در امور جنگ اسرائیل در غزه جنبه عملی دارد؟
به باور من این پرسش بسیار جدی است. اگر این قطعنامه عملی نشود، نقش سازمان ملل متحد از این بیشتر تضعیف خواهد شد. چون مجمع عمومی، عالیترین مرجع سیاستگذار این سازمان است و اگر فیصلههای آن مورد احترام دولتهای عضو قرار نگیرد، به معنای سرپیچی از قوانین بینالمللی حساب میشود که از دید حقوق بینالملل، مستلزم پیگرد حقوقی است.
از سوی دیگر سازمان ملل متحد با اعضای مهم و تامینکنندگان اساسی خود مواجه است. امریکا و در مجموع غربیها تامینکنندگان اصلی این سازمان هستند، دولتهایی که با اسرائیل رابطه راهبردی دارند وعملا تامینکنندگان آن به شمار میروند.
از سوی دیگر هفته پیش رابطه دیپلوماتیک اسرائیل با سازمان ملل متحد دچار آشوب شد.
برای نخستین بار در تاریخ دپیلوماسی جهان نمایندگی دایمی اسرائیل به عنوان دولت عضو مجمع عمومی خواهان استعفای سرمنشی سازمان ملل متحد شد. اینجا بحران جنگ اسرائیل در غزه دامن دیپلوماسی را نیز ملوث میسازد که نشانگر پیچیدگی اوضاع سیاسی به صورت کل است.
واقعیت مسلم این است که امریکا از هر فیصله اسرائیل در باب قطعنامه آتشبس حمایت میکند. موضع مهم امریکا، دولتهای زیادی را مجبور به حمایت از این گزینه میسازد. این رویکرد سبب ضعف و بیچارگی بیشتر سازمان ملل متحد خواهد شد.
واقعیت این است که جامعه جهانی نسبت به هر زمان دیگر در بحران اعتماد و هماهنگی قرار دارد. هر قدر که ناهماهنگی جهانی گسترش مییابد این پرسشها مشروعیت بیشتر حاصل میکنند که آیا سازمان ملل متحد ظرفیت مهار جنگ ها را دارد؟ آیا سازمان متحد از اهدافش فاصله نگرفته است؟ آیا سازمان ملل متحد بیطرفیاش را نسبت به هر زمان دیگر از دست نداده است؟
برخی پاسخها به این پرسشهای دشوار را عملکرد اسرائیل و همپیمانانش در روزهای آینده روشن خواهد کرد.
اگر اسرائیل به قطعنامه آتشبس مجمع عمومی حرمت گذاشت و اعضای شورای امنیت از آن حمایت کرد، ما باید به نقش تاثیرگذار سازمان ملل متحد اعتماد بیشتر حاصل کنیم، اما اگر اسرائیل به جنگ ادامه داد و آمار قربانیان غیرنظامی بالا رفت، آنزمان سه پرسش بالایی بیپاسخ میمانند و نقد در باب کنشهای سازمان ملل متحد به همهجا نشأت مییابد.
ماموریت حقوق بشری یوناما در هماهنگی شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد، که عالیترین نهاد حقوق بشر جهانی شمرده میشود، انجام میشود. یوناما ماموریت خود را همچنین در هماهنگی با دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل، که در واقع دبیرخانه شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد است، پیگیری میکند.
از اینرو، نقش یوناما در پیوند به حقوق بشر بسیار با اهمیت ارزیابی میشود. این پیوند ساختاری یوناما سبب میشود که بتواند پشتوانه قدرتمند حقوقی داشته باشد. از دید حقوق بینالملل، یوناما پشتوانه کلان حقوقی که قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل متحد هستند، را با خود دارد. از اینجا است که باید گزارشهای یوناما در مورد حقوق بشر را جدی گرفت، چرا که از طریق دهلیزهای سیاسی و حقوقی سازمان ملل متحد به مهمترین نهادهای جامعه بشری راه پیدا میکند.
یوناما در گزارش اخیر خود به مسائل و چالشها و تهدیدهای حقوق بشری شهروندان افغانستان پرداخته است. مهمترین اصل حقوق بشری که حقوق مدنی شهروندان است در این گزارش بازتاب بیشتر یافته است. در این زمینه به نابسامانیهای گسترده و تخطیهای آشکار حقوق بشری زنان اشاره شده و آنرا غیر قابل قبول دانسته است. حق کار، آموزش، رفتوآمد، استفاده از مراکز اجتماعی و فرهنگی و دسترسی به بهداشت از تخطیهای حقوق مدنی زنان در این مدت یادآوری شده است.
این گزارش از پایینآمدن تلفات مربوط به منازعه نام برده که نسبت به سه ماه قبل بهبود را نشان میدهد. همچنین این گزارش از محدودیت آزادیهای رسانهها ابراز تشویش کرده است که تاثیر مستقیمی بر آزادی بیان در کشور داشته است. در گزارش از سیستم عدلی که بیشتر در برگیرنده برنامههای رسمی اداره بر سر کار طالبان است و رابطه آن با حقوق بشر نقد شده است.
نظر به این گزارش، در مدت سه ماه تخطیهایی مانند کشته شدن حداقل شش تن از شهروندان هزاره، پنج رویداد تخریب اموال بهشمول وسایط نقلیه، خانهها و محصولات زراعتی متعلق به هزارهها و دستکم دو رویداد لتوکوب ساکنان هزاره در ولسوالی ارزگان خاص ثبت شده است.
این گزارشها چه تاثیر دارند؟
اینجا هفت موردی را که گزارشهای یوناما میتوانند بر وضعیت جاری اثرگذار باشند، یادآوری میکنم. این موارد جریان دادخواهی را برای ارزشهای حقوق بشری در سطح ساختارهای منطقهای و بینالمللی استحکام میبخشد و روحیه فعالان حقوق بشری را تقویت میکند.
نخست دادخواهی جهانی
چنانکه ذکر شد، اینگزارشها به مراجع معتبر جهانی راه پیدا میکنند. در واقع، مفاهیم و اطلاعاتی که در این گزارشها مطرح میشوند، تاثیر کلانی بر سیاست گذاریها دارد. این گزارشها سبب میشوند تا حقوق بشر در افغانستان در دستور کار نهادهای معتبر جهانی قرار داشته و از محور مذاکرات و برنامهها برون نماند. افغانستان به عنوان کشوری که به دلیل فقر گستردهاش تحت حمایتهای بینالملل قرار دارد، نباید از چشم جامعه جهانی بیفتد. گزارشهایی از این دست تاثیر خوبی در این زمینه دارد.
دوم آگهیبخشی
چنین گزارشها شرایط و وضعیت حقوق بشر را در افغانستان روشن میکنند. این نوع گزارشها میگویند که چه کسانی مسئول هستند، کهها متخلفاند و چه باید کرد تا وضعیت تغییر کند و بهبود یابد. بنابراین، این نوع گزارشها خوراک خوبی برای جامعه رسانهای است تا اطلاعات را برای شهروندان جهان پخش کنند.
این گزارش توسط رسانههای ملی و بینالمللی استفاده میشوند و هر رسانه نظر به حد آزادیهای خود از آن استفاده میکنند. رسانههای بینالمللی که به زبانهای رسمی کشور برنامه پخش میکنند، از اطلاعات این گزارشها پرسشهای جدی و دشواری را کشف و پیشکش میکنند که برای برنامههای ترویجی فوقالعاده با اهمیت پنداشته میشود.
سوم مشروعیت دادهها و پروندههای حقوق بشری
دادههای این گزارشها زمانی مشروعیت حاصل میکند که محققان تحقیقات میدانی انجام دهند و پرسشنامهها، مصاحبهها، گروههای کاری و تخصصی را شکل دهند و اطلاعات را از میان شهروندان برون کنند. یکی از خوبیهای یوناما این است که خود در افغانستان حضور دارد و با کابل و ولایات در هماهنگی و همکاری قرار دارد. بدینترتیب دادههایی که سبب ایجاد پروندههای حقوقی، ناشی از اطلاعات محلی از وضعیت حقوق بشری افغانستان میشوند، توسط این کارشیوهها فراهم میشوند که برای مشروعیت این گزارشها اهمیت زیاد دارد.
چهارم رابطه فعالان و مدافعان حقوق بشر با واقعیت دردناک حقوق بشری افغانستان
در دو سال پسین فعالان و مدافعان حقوق بشر در وضعیت بسیار دشوار قرار گرفتند و در داخل و خارج از کشور متواری شدند. آنها دسترسی کافی به اطلاعات حقوق بشری ندارند. این روشن است که اطلاعات حقوق بشری اصلیترین نیازمندی این گروه ارزشمحور را میسازد. گزارشهایی از این دست کمک میکند تا فعالان و مدافعان حقوق بشر بتوانند با استفاده از اطلاعات معتبر و مشروع، دست به ایجاد نقد سازنده از وضعیت زده و گفتمان ارزشمند حقوق بشری را معنی بخشند.
پنجم میانه پژوهش و حقوق بشر
هماکنون گروهی از جوانان افغانستان در کشورهای مختلف جهان مشغول آموزش در دانشگاهها هستند. تعداد زیادی از این جوانان در رشتههای حقوقی، علوم سیاسی، جامعهشناسی، اقتصاد، تاریخ، انسانشناسی و فلسفی درس میخوانند. گزارشهای یوناما به زبانهای ملی و انگلیسی پخش میشوند و زمینه را برای مخاطبان بیشتر فراهم میکند.
این گزارشها برای دانشجویان عرصههای یادشده دانشگاهی کمک میکند تا پروندههای آموزشی خلق کنند و روش تحقیق خود را شکل دهند. اینکار سبب میشود که مبحث حقوق بشر افغانستان در دانشگاههای جهانی رونق پیدا کند.
ششم روشنایی ماموریت جامعه مدنی
جامعه مدنی نهاد غیردولتی، غیرسیاسی و غیرانتفاعی است که هدف خود را ایجاد تشکلات شهروندی به منظور بهبود رفاه اجتماعی میسازد. بنابراین، حقوق بشر در واقع جوهر جامعه مدنی را میسازد. همیناکنون نهادهای مدنی افغانستان در داخل و خارج از کشور فعال هستند و روابط خوبی با همدیگر برقرار کردهاند. هرچند جامعه مدنی افغانستان در دو سال اخیر ضربات شدید ساختاری و مفهومی را بر پیکر خود پذیرفت، اما چنین به نظر میرسد که این عنصر مهم اجتماعی در حال احیا است. گزارشهای یوناما و سایر بازیگران مهم بینالمللی میتواند نقش مهمی در احیای جامعهمدنی پویا و معاصر داشته باشد.
هفتم حمایت اخلاقی و تقویت روحیه فعالان حقوق بشر
واقعیت این است که پس از بهقدرترسیدن طالبان روحیه مدافعان حقوق بشر در افغانستان به شدت صدمه دید. پیگرد فکری، بازداشت، تحقیر و شکنجه برخی از فعالان حقوق بشر به ویژه فعالان حقوق زن، بر روحیه همه مدافعان حقوق بشر بیتاثیر نبوده است. پخش این گزارشها نشانگر آن است که جامعه جهانی وضعیت حقوق بشر را زیر نظارت مستمر و پویا داشته و همیشه آن را برای مردمان و سیاستمداران جهان اطلاع رسانی میکند. اینرویکرد سبب میشود که طالبان هم بدانند که به صورت جدی زیر ذرهبین نظارتی نهادهای حقوق بشری قرار دارند. این روش بر تقویت روحیه مدافعان و فعالان حقوق بشر تاثیر کلانی دارد.
واقعیت این است که در بسیاری موارد مردم نقدهای سازنده و مشروع در مورد نقش یوناما و در مجموع جامعه جهانی ارائه میدهند. این نقدها در باب ماموریت سیاسی یوناما بازتاب بیشتر یافته و طرفداران زیادی داشته است، اما گزارشهای حقوق بشری یوناما، گزارشگران ویژه حقوق بشر و سایر سازمانهای جهانی را در باب افغانستان باید جدی گرفت و از آن استقبال کرد.
در هفت موردی که در بالا ذکر شد، به درستی میتوان نیاز این نوع گزارشها را درک کرد. در مجموع، ارایه چنین گزارشها در سطح ملی و جهانی مفید است. اما این یک اصل روشن است که هر گزارش میتواند از لحاظ محتوا، ساختار، روش و تحلیل به صورت جداگانه قابل نقد باشد.
از دید فرهنگی و اجتماعی نیز اسرائیل در ۵۰ سال اخیر با ایالات متحده امریکا بسیار نزدیک شده است. از اینروست که وقتی حماس به تاریخ ۱۵ میزان به اسرائیل حمله کرد، زنگ خطر در واشنگتن پس از اورشلیم به صدا درآمد.
برخی از کارشناسان نظامی امریکا گسترش گروههای اسلامی را در منطقه خطر کلانی برای اسرائیل پیشبینی کرده بودند و در این میان بر نقش جمهوری اسلامی ایران در بحران جاری هشدار داده بودند.
پس از آنکه بنیامین نتانیاهو نخست وزیر اسرائیل جنگ علیه حماس را در غزه اعلام کرد، امریکا نخستین دولتی در جهان بود که از جنگ اسرائیل حمایت کرد و آن را «دفاع مشروع» خواند.
به این ترتیب امریکا به پشتوانه اساسی برای جنگ اسرائیل درآمد. یکی از نخستین تصامیم رئیسجمهور امریکا دستور اعزام دو کشتی غولآسای نظامی این کشور به بحیره مدیترانه بود که از طریق غزه با اسرائیل هممرز است.
نخستین کشتی غولپیکر نظامی امریکایی موسوم به گیرالد فورد به تاریخ دهم اکتوبر به سمت بحیره مدیترانه حرکت کرد و پس از پنج روز به هدف رسید. ناو هواپیمابر فورد یکی از مجهزترین و بزرگترین کشتیهای نظامی در جهان است که قدرت حمل پنجهزار تن نیروی دریایی را دارا میباشد.
کار این ناو عظیمالجثه در سال ۲۰۱۷ نهایی شد که جدیدترین تکنالوژی در آن به کار برده شده است. این کشتی ۷۵ جت جنگی از جمله جتهای F-۱۸ که خطرناکترین جگندههای جهان است را حمل میکند.
همچنین این کشتی بزرگ قدرت حمل هواپیماهای نوع E-2 Hawkeye را داراست که میتواند نقش مهمی در ایجاد خطر زمینی و هوایی برای دشمن بازی کند. این کشتی دارنده راکتها و توپهای مدرن است که میتوانند به سادگی مسیرهای نزدیک و دور را هدف قرار دهند.
همچنان این کشتی با راکتهای مجهز است که میتوانند احتمال حملات کشتی دشمن را شناسایی و آنان را نابود سازد. این کشتی دارای سیستم پیشرفته رادار است که در کشف و شناسایی تهدیدهای احتمالی نقش اساسی بازی میکند.
اما امریکا برای حمایت از شریک راهبردی خود در منطقه، تنها با کشتی غولپیکر فورد بسنده نکرده و دومین کشتی نظامی خود را که در خاورمیانه از تجربه خوبی برخوردار است به شرق مدیترانه فرستاد.
این کشتی نیز یک هفته طول کشید تا به شرق مدیترانه پهلو گرفت و پشتوانه کلانی را برای ارتش اسرائیل به بار آورد. دومین کشتی بزرگ امریکا که در شرق مدیترانه جابهجا شد هیزنهاور Eisenhower نام دارد که در سال ۱۹۷۷ ساخته شده است و محصول دوران جنگ سرد است. این کشتی سهمناک ظرفیت انتقال و استفاده از کلاهکهای هستهای را نیز دارد.
ظرفیت حمل دریانوردان این کشتی مانند کشتی فورد به پنجهزار نفر میرسد. این کشتی بزرگ ۹ میدان نشست و پرواز برای استفاده از هواپیماهای جنگی را دارد. کشتی هیزنهاور نقش مهمی در جنگ عراق و کویت بازی کرد و با منطقه خاورمیانه آشناست.
حالا به پرسش کلیدی باید پرداخت که چرا ناوهای هواپیمابر امریکا در مدیترانه شرقی لنگر انداختهاند؟
پاسخ اساسی برای این پرسش را میتوان در نقش جمهوری اسلامی ایران در جنگ غزه جستجو کرد. ایران چهار نیروی خطرآفرین در این جنگ دارد که دو نیروی آن عملا در جنگ شریک اند و دو نیروی دیگر در حالت آمادهباش قرار دارند. دو نیروی اولی یعنی حماس و جهاد اسلامی، عملا در جنگ غزه در برابر اسرائیل در نبردهای سهمگین میرزمند. اما جمهوری اسلامی دو نیروی خطرآفرین دیگر را در حالت انتظار حفظ کرده که حزبالله لبنان و حوثیهای یمن میباشند.
امریکاییها به این باور اند که اگر اسرائیل وارد جنگ زمینی شود، حزبالله و حوثیها نیز شامل جنگ خواهد شد و این به معنای شمولیت جمهوری اسلامی ایران در جنگ خواهد بود. امریکا هشدار داده است که اگر جمهوری اسلامی شامل جنگ شود ایالات متحده به زودی اقدام نظامی خواهد کرد.
بدین ترتیب هر دو ناو رزمی امریکا در شرق مدیترانه به منظور کنترول اوضاع به ویژه بر نقش جمهوری اسلامی جابهجا شدهاند.
واقعیت اینست که امریکا با این اقدام بالاترین و مجهزترین نیروی رزمی خود را که هر آن آماده نبرد است به دسترس شریک راهبردی خود در منطقه قرار داده است.
از سوی دیگر، ادبیات سیاسی رهبران تهران به وضوح نشان داده است که طرفدار مشارکت مستقیم در جنگ نیستند چون پیامدهای آن را میتوانند پیشبینی کنند. اما چهار ماه پیش از شروع جنگ، تهران میزبان اسماعیل هنیه رهبر حماس و رهبران جهاد اسلامی بود. در این بازدید رهبران حماس و جهاد اسلامی با رهبران سیاسی، نظامی و استخباراتی جمهوری اسلامی دیدار کردند و به نظر میرسد حمایت ایران را برای عملیات پیچیده هفت اکتوبر بدست آوردند.
برخی تحلیلگران به این باور اند که طرح این عملیات در جریان همین دیدار از تهران ریخته شده است. اما ایرانیها تصور کرده بودند که اینبار نیز به سان سه بار گذشته اسرائیل با حملات هوایی به غزه اکتفا خواهد کرد. اما محاسبه رهبران حماس، جهاد اسلامی و تهران اشتباه بدر آمد.
اینبار اسرائیل به ادامه جنگ تاکید دارد تا حماس را از غزه بیرون و یا نابود کند. در این امر امریکا و در مجموع غرب در پهلوی اسرائیل قرار گرفتند. استقرار دو کشتی مجهز همراه با هزاران دریانورد امریکایی نمایانگر قدرتنمایی امریکا برای حمایت از اسرائیل است. حمایت پرقدرت امریکا از اسرائیل، بر ادبیات سیاسی کشورهای عربی که اکثرا شرکای امریکا هستند تاثیر گذاشته است.
عربها در ظاهر بر قطع جنگ و حمایت از فلسطین حرف میزنند اما در واقع تحت تاثیر پشتیبانی امریکا قرار گرفتهاند. اعزام دو کشتی غولاندام امریکایی در مدیترانه شرقی بر روحیه سیاسیون و نظامیان اسرائیلی بسیار اثرگذار بوده است.
این در حالیست که آنتونی بلینکن وزیر خارجه امریکا یک هفته برای حمایت از اسرائیل به کشورهای منطقه سفر کرد و همه را از عواقب موضعگیری شان در قبال امریکا و اسرائیل آگاه ساخت. وی نخست به تلآویو رفت و پیام تعیینکننده امریکا را به رهبران اسرائیل رساند و سپس آن را به رهبران کشورهای منطقه در میان گذاشت.
جو بایدن در سفر به اسرائیل به حمایتهای امریکا از تلآویو سنگ تمام گذاشت. از اینرو ناوهای جنگی امریکا در مدیترانه شرقی پشتوانه پرقدرت امریکا را برای اسرائیل تضمین کرده و توازن قوا را به شدت به نفع اسرائیل تغییر داده است.
عبدالرزاق اچکزی در سخنرانیهایش آشکارا از حکومت اشرف غنی انتقاد میکرد.
در یکی از کنفرانسهای خبری که ظاهرا در سال ۲۰۱۸ برگزار شد، او در برابر دوربین رسانهها هشدار داد که حلقاتی در درون حکومت در پی «ترور» او هستند. او گفت: «در این نظام حلقات استخبارات بیگانه جمع شدهاند و ما را میفروشند.»
این جنرال قدرتمند قندهاری افزود: «همین حالا معامله بر سر ما آغاز شده است. من ثبوت و اسناد دارم که شورای صلح با قیوم ذاکر، که قاتل افغانستان است، مصروف این است که چگونه عبدالرازق ترور شود؛ عطا [محمد نور] چگونه ترور شود؛ دیگران چگونه [ترور شوند]. خواست من این است که اگر ما به وطن خیانت کرده باشیم، ما را به دار آویزان کنند. جوانان زیادی رفتهاند و ما بهتر از آنها نیستیم.»
جنرال عبدالرازق اچکزی رابطه خوبی با فرماندهان جبهه ضدطالبان داشت و چند باری با برخی از سیاستمداران ضدطالبان از جمله عطامحمد نور، والی پیشین بلخ دیدار کرد. گفته میشد که او رابطه نزدیکی با حامد کرزی، رئیسجمهور پیشین افغانستان داشت.
اختلافات جنرال عبدالرازق با محمداشرف غنی پوشیده نبود. از نگاه ارگ ریاست جمهوری، عبدالرزاق بخشی از «جزیره قدرت» در قندهار پنداشته میشد. محمداشرف غنی بارها گفته بود که جزایر قدرت یکی از مشکلات اساسی در برابر حکومتداری در افغانستان است. اصطلاح «جزیره قدرت» معمولا در مورد سیاستمداران و فرماندهان قدرتمند و تاثیرگذاری به کار برده میشد که همسو با رئیسجمهور نبودند.
ماتم در قندهار؛ شادمانی در کابل
کارتر ملکاسیان، تاریخنگار و مشاور پیشین پیمان ناتو در افغانستان، جزئیات تازهای از حس و حال درون ارگ ریاست جمهوری محمداشرف غنی در روز کشته شدن جنرال عبدالرازق افشا میکند. ملکاسیان که دکترای تاریخ از دانشگاه آکسفورد دارد، به افغانستان اینترنشنال گفت که پس از کشته شدن عبدالرازق، شماری از مشاوران جوان تکنوکرات محمداشرف غنی در ارگ «به شادمانی پرداختند و به همدیگر تبریک گفتند.»
عبدالرازق اچکزی یکی از قدرتمندترین فرماندهان ضدطالبان بود که در ۲۶ ماه میزان ۱۳۹۷، دو روز پیش از انتخابات پارلمانی، در قندهار کشته شد. در آن زمان، مقامهای دولت افغانستان آن را «حمله خودی» گفتند.
ملکاسیان سالها در افغانستان کار کرده و به زبان پشتو مسلط است. سه کتاب او به نامهای «جنگ در گرمسیر میآید»، «جنگ امریکا در افغانستان» و «توهمات پیروزی» مورد توجه قرار گرفتهاند.
کارتر ملکاسیان از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ به عنوان دستیار ویژه جنرال جوزف دانفورد، رئیس ستاد مشترک ارتش امریکا کار کرد. او تجربه کار در سرتاسر افغانستان را دارد و نزدیک به دو سال در ولسوالی گرمسیر ولایت هلمند بوده است.
این پژوهشگر ارشد امریکایی میگوید بخشی از پیچیدگیهای منازعه افغانستان ریشه در ساختار اجتماعی- فرهنگی و دشمنیهای درونقبیلهای دارد که برخی ناظران بیرونی با جزئیات آن بهدرستی آشنا نیستند. به گفته او، رقابتها و تصفیه حسابهای قبیلهای در افغانستان پیچیده و گاهی مملو از کینه، کدورت و دشمنی است.
ملکاسیان میگوید: «وقتی جنرال عبدالرازق کشته شد، همه غمگین نبودند. مشاوران جوان تکنوکرات اشرف غنی با شنیدن این خبر به شور و هلهله افتادند. صدای خود را به ستایش از ترور جنرال عبدالرازق بلند کردند. به یکدیگر سلام کردند و تبریک گفتند.»
آقای ملکاسیان میافزاید: « شایعه این بود که بعد از کشته شدن عبدالرازق گویا جشنی شبیه جشن تعطیلات مذهبی در ارگ ریاست جمهوری برپا است. رقیبان عبدالرازق از قوم نورزی و اسحاقزی نیز خوشحال شدند. ملالی اسحاقزی که همیشه مدافع قبیلهاش بود، لبخندی زد و با صدای هزلآمیز فریاد زد: آن ظالم! مردم را میکشت. مردم را زندانی میکرد.»
اما آقای ملکاسیان درباره اینکه آیا مشخصا محمداشرف غنی یا افراد نزدیک به او در توطئه ترور جنرال عبدالرازق دست داشتند یا خیر، به افغانستان اینترنشنال گفت: «من در این باره چیزی نمیدانم.»
یکی از مقامات پیشین ارگ ریاست جمهوری افغانستان در پاسخ به سوال افغانستان اینترنشنال گفت از شادمانی در ارگ پس از کشته شدن عبدالرازق اطلاعی ندارد، اما تایید کرد که موضع محمداشرف غنی و حلقه نزدیک او روشن بود: میخواستند که عبدالرازق را برکنار کنند.
این منبع افزود: «نگرانی در ارگ ریاست جمهوری تحت رهبری اشرف غنی این بود که طرفداران عبدالرزاق از قوم اچکزی علیه کابل شورش کنند.»
جنگ بر سر درآمد گذرگاه اسپین بولدک
کارتر ملکاسیان میگوید بخشی از منازعه در جنوب افغانستان در زمان فرماندهی جنرال عبدالرازق اچکزی ریشه در منازعات درونقبیلهای داشت و اقوام مختلف از جمله نورزیها و اچکزیها را در برابر هم قرار داده بود.
او که با سیاستهای محلی در جنوب افغانستان به خوبی آشنایی دارد، باور دارد که در زمان فرماندهی جنرال عبدالرازق درآمد تاسیسات مرزی سپینبولدک یکی از محورهای اصلی منازعه بود.
به گفته او، وقتی عبدالرازق این تاسیسات را کنترول میکرد، درآمد آن به جیب اچکزیها میرفت، اما نورزیها ناراحت بودند. ملکاسیان میگوید: «عبدالرزاق، از درآمد گذرگاه سپینبولدک مصارف نیروهای خود را تهیه میکرد و به قوم خود میداد، اما این برای نورزیها قابل قبول نبود.»
به گفته این پژوهشگر ارشد امریکایی، قوم نورزی تلاش داشت که کنترول این گذرگاه را در اختیار خود داشته باشد: «وقتی کنترول گذرگاه به دست طالبان بود، درآمد آن به دست نورزیها میافتاد. دستبهدست میشد. یک جنگ درونقبیلهای جریان داشت که عبدالرازق یک مهره کلیدی در آن بود.»
مدل یا لکه اخلاقی؟ امریکا جنرال عبدالرازق را چگونه به یاد خواهد داشت؟
در پاسخ به این سوال که امریکا جنرال عبدالرزاق را چگونه به یاد خواهد داشت، کارتر ملکاسیان میگوید بعد از کشته شدن جنرال عبدالرازق، «جنرالان امریکایی تمایل داشتند که بگویند عبدالرازق غیر قابل جایگزین است. روزنامهنگاران و امدادگران غربی تمایل داشتند که بگویند نقض حقوقبشر از سوی او زمینه را برای یک فاجعه بزرگتر فراهم کرده است. اما همانطور که خود عبدالرازق پیشبینی کرده بود، او هرگز پیر نشد. جوان رفت. زندگی در افغانستان کوتاه است.»
این تاریخنگار امریکایی میافزاید اینکه امریکاییها چگونه باید عبدالرزاق را بخاطر داشته باشند، یک سوال است. «آیا او مدلی بود که باید کاپی شود؟ یا لکه اخلاقی که باید از آن دوری کرد؟ میراث او در همینجا نهفته است.»
با این حال، ملکاسیان نتیجهگیری میکند که امریکا باید عبدالرزاق را نه بهعنوان یک نابغه نظامی کاریزماتیک و نه به عنوان یک قاتل خونین، بلکه بهعنوان یکی از پیچیدهترین پرسشهای بیپاسخ افغانستان باید به یاد آورد: «نقش او در جنگ امریکا داستانی است که باید تامل شود، نه راهنمایی که باید دنبال شود.»
پاسخ جنرال میلر به اتهام دستداشتن در ترور جنرال رازق
جنرال رازق در ۱۸ اکتبر ۲۰۱۸ زمانی که از یک جلسه مشترک امنیتی با جنرال میلر، فرمانده آمریکایی نیروهای ناتو و والی قندهار بیرون میشد، توسط یک محافظ والی کشته شد.
در پنجمین سالگرد کشته شدن جنرال عبدالرازق، فرمانده نیروهای امریکایی و ناتو در افغانستان، ادعای طالبان درباره دست داشتن امریکاییها در ترور این فرمانده ضد طالبان را یک اشتباه و «ادعای پوچ» خواند. اسکات میلر گفته سکوت در برابر این اتهامات باعث افزایش تهدیدها علیه نیروهای ائتلاف شد.
جنرال اسکات میلر آخرین فرمانده نیروهای امریکا و ناتو در افغانستان بود. او پنج سال پس از این حادثه در یادداشتی در حساب کاربری خود در لینکدن نوشته است که این حمله پیامدهای زیادی برای افغانستان داشت.
به گفته او جنرال رازق نه تنها برای نیروهای امنیتی افغانستان، بلکه در سراسر کشور تبدیل به یک رهبر «الهامبخش» شده بود. او نوشته است که پس از آن واقعه، طالبان که در «فضای اطلاعاتی خیلی خوب عمل میکردند»، اول مدعی شدند که با موفقیت مقام بلندپایه امریکایی را کشتهاند و بعد از آن روایت فراتر رفته و این شایعه را انتشار دادند که نیروهای امریکایی، به ویژه از خود او به عنوان عامل حمله نام بردند و نیروهای امریکایی را مسئول کشتن رازق معرفی کردند.
اسکات میلر با تاکید بر روابط خوبی که با جنرال عبدالرازق داشته نوشته است «این ادعا پوچ بود، زیرا هر کس نزدیک به من میدانست که من و رازق تقریباً از آغاز جنگ در افغانستان همدیگر را میشناختیم و رابطه مثبتی با هم داشتیم. ما اغلب برای رسیدگی به وضعیت امنیتی ملاقات کرده بودیم.»
آقای میلر در یادداشت خود نوشته «این ادعا به زودی در فضای رسانهای و شبکههای اجتماعی توسط گروههای جهادی تقویت شد و به اعتراضات و خشم گسترده علیه نیروهای ما منجر شد که در نتیجه آن تعداد زیادی نیز با انگیزههای انتقامجویی تهدید به مرگ شدند.»
این مقام پیشین نظامی امریکایی گفته که کوتاه آمدن در برابر این اتهامات و سکوت با رویکرد سنتی مبنی بر اینکه «ادعاهای پوچ را با پاسخ دادن تقویت نکنید» یک اشتباه بود.