یافتههای افغانستان اینترنشنال نشان میدهد روزانه صدها هزار دالر از مسیر هرات به ایران قاچاق میشود. منابع میگویند قاچاق ارز خارجی به ایران به دلیل کاهش سود کمتر شده، اما بیشتر این پول از مسیر رسمی و از مرز اسلامقلعه-دوغارون به مشهد و از آنجا به شهرهای مختلف ایران منتقل میشود.
افغانستان اینترنشنال با هفت نفر از میان صرافان در هرات و مشهد، انتقال دهندگان ارز قاچاقی و کمیشنکاران گفتوگو کرده است.
چه ارزی و چرا به ایران قاچاق میشود؟
بر اساس یافتههای افغانستان اینترنشنال، دالر تنها ارز خارجی است که بهگونه گسترده از افغانستان به ایران قاچاق میشود.
در دو دهه گذشته، میلیاردها دالر برای بازسازی افغانستان تزریق شد. در پی بازگشت طالبان به قدرت، کمکها به افغانستان کاهش یافت اما کمکهای بشردوستانه و نقدی سازمان ملل و امریکا به افغانستان کماکان ادامه یافت.
همزمان، اقتصاد ایران به دلیل تحریمها با کمبود دالر روبهرو بوده است. این شکاف باعث شد افغانستان و به دنبال آن عراق به منابع مهم تامین دالر برای بازار ایران بدل شوند و قاچاق دالر، بهویژه از مسیر هرات، به یک روند پایدار و سودآور تبدیل شود.
طالبان در سال جاری خورشیدی اعلام کرد که هیچ فردی حق ندارد بیش از ۵۰۰ دالر از مرزهای زمینی افغانستان خارج کند. حکومت پیشین افغانستان نیز در مقاطعی از بازداشت افراد و باندهای انتقال ارز خبر داده بود، اما بر اساس یافتههای افغانستان اینترنشنال، روند قاچاق دالر در این مدت هیچگاه، بهجز در موارد محدود، متوقف نشده است.
این منابع تاکید میکنند که توقف قاچاق دالر در برخی مقاطع، صرفا موقتی بوده و ریشه در کاهش تقاضا برای دالر در بازار ایران داشته است، نه در سختگیریهای حکومت پیشین و یا طالبان.
سه روش رایج قاچاق پول از افغانستان به ایران
منابع گفتند که بخشی از ارزهای قاچاقی از مرز نیمروز به ایران انتقال داده میشود، اما این مسیر به دلیل طولانی بودن راه و زمانبر بودن انتقال، ریسک تغییر نرخ را افزایش میدهد. به همین دلیل، قاچاقچیان ارز مسیرهای کوتاهتر را ترجیح میدهند تا پول در سریعترین زمان ممکن به بازار مقصد برسد.
انتقال توسط تاکسیهای بینالمللی
بر اساس این یافتهها، اسعار از هرات به ایران به اشکال گوناگون قاچاق میشود، اما اصلیترین مسیر انتقال، تاکسیهایی است که همهروزه در خط هرات-مشهد در رفتوآمد اند. این تاکسیها ماموریت انتقال این پول را بر عهده دارند.
در مسیر هرات-مشهد، تاکسیهای وابسته به چندین شرکت ترانسپورتی، روزانه شمار زیادی از مسافران را از هرات به مشهد و از مشهد به هرات جابهجا میکنند.
به گفته منابع، بیشترین پول در همین تاکسیها جاسازی میشود.
مسئول یکی از صرافیها در هرات به شرط فاش نشدن نامش، به افغانستان اینترنشنال گفت که با وجود تبلیغات گسترده درباره سختگیری طالبان در برابر قاچاق دالر، انتقال ارز در مقایسه با دوره جمهوریت اکنون سادهتر شده است. زیرا، به گفته او در مسیرهای مرزی بازرسی جدی وجود ندارد. او میگوید اگر ارادهای وجود داشته باشد، طالبان میتواند همین امروز چندین مورد را شناسایی و افراد دخیل را بازداشت کند.
انتقال محدود توسط موترهای باربری
در کنار این، موترهای باربری نیز بخشی از پول قاچاق را انتقال میدهند، اما به گفته این منبع، به دلیل آنکه موترهای باربری ممکن است بین سه تا پنج روز در گمرک متوقف بمانند، این شیوه پرریسک به شمار میرود و کمتر مورد استفاده قرار میگیرد. به گفته منبع، قاچاقچیان ارز علاقه دارند که مطابق نرخ همان روز، سود داشته باشند.
او گفت که در دوره جمهوریت، مبالغ بسیار بزرگ توسط این موترها انتقال داده میشد و موترهای باربری نقش اصلی را در این روند داشتند، اما به گفته او با کاهش سود، اکنون دیگر چنین حجم بزرگی از پول انتقال داده نمیشود که نیاز به استفاده از موترهای باربری باشد.
انتقال ارز توسط دارندگان ویزای «کثیرالورود»
چندین منبعی که با افغانستان اینترنشنال صحبت کردند، میگویند روش سوم که در دوره طالبان رایج شده، انتقال پول از طریق دارندگان ویزای «کثیر» است. به گفته آنان، سرقنسولگری ایران در هرات برای شماری از شهروندان هرات که کالاهای تجارتی را بهصورت دستی و در حجم کم از ایران به هرات انتقال میدهند، ویزای سهماهه صادر میکند که بر اساس آن این افراد میتوانند بهطور مکرر در مسیر دو کشور رفتوآمد کنند.
وظیفه اصلی این افراد خرید کالا برای بازارهای محلی از ایران و انتقال آن به بازارهای افغانستان است.
این افراد در گذشته برنج و برخی وسایل الکترونیکی را به ایران میبردند اما از ایران کالا میآوردند. طالبان انتقال کالا از افغانستان از جمله برنج که بیشترین سود را داشت، ممنوع کرده است. منابع گفتند که این افراد برای اینکه دست خالی به ایران نروند به قاچاق دالر روی آوردند.
به گفته این منابع، این افراد هرچند در هر بار حجم زیادی پول انتقال نمیدهند، اما به دلیل تعداد بالای آنان، مجموع انتقال روزانه میتواند به صدها هزار دالر برسد. به گفته یکی از صرافان، روزانه بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ دارنده ویزای کثیر در این مسیر رفتوآمد میکنند و اگر هر کدام تنها ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ دالر انتقال دهد، روزانه بین ۶۰۰ هزار تا یک میلیون دالر از این طریق جابهجا میشود.
منابع به افغانستان اینترنشنال میگویند که در حکومت پیشین افغانستان، نهادهای استخباراتی و حتا مقامات ارشد دولتی در قاچاق ارز به ایران دست داشتند و این میراث اکنون به طالبان منتقل شده است. اما منابع میگویند که میزان انتقال پول و حجم سود مقامات دولتی به گستردگی زمان جمهوریت نیست.
نقش ایران در قاچاق ارز
همه مصاحبه کنندهها به افغانستان اینترنشنال گفتند که ایران از قاچاق دالر به این کشور استقبال میکند. به گفته آنها، قاچاقچی ارز زمانی که از مرز افغانستان عبور میکند بلافاصله به گمرک مرزی دوغارون مراجعه میکند. در گمرک مرزی، ماموران گمرک و یک نماینده وزارت اطلاعات ایران به این افراد مجوز انتقال پول صادر میکنند.
این فرد میتواند به راحتی پول را به هر جای ایران انتقال دهد.
بر اساس اطلاعات منابع، اگر فردی مبلغ پول را به منابع جمهوری اسلامی اطلاع ندهد، ممکن است علاوه بر ضبط مبلغ دست داشته با جریمه سنگین نیز روبهرو شود.
منابع میگویند قنسولگری ایران در هرات افرادی را که بیشترین دالر را به ایران انتقال دادهاند بهخوبی میشناسد و بهسادگی برای آنان ویزای «کثیرالورود» صادر میکند.
حجم و سود قاچاق
آماری از انتقال روزانه یا ماهوار پول از افغانستان به ایران وجود ندارد، زیرا این روند غیررسمی و همیشه در نوسان است. منابع گفتهاند که در برخی موارد، میزان پولی که در یک موتر جاسازی میشود، به ۲۰۰ هزار دالر نیز میرسد.
منابع میگویند انتقال مبالغ بالاتر از این رقم تنها با هماهنگی در داخل افغانستان و ایران امکانپذیر است.
یکی از منابع گفت که کمیشن انتقال پول به ایران در حال حاضر برای هر ۱۰۰ هزار دالر حدود ۵۰۰ تا ۷۰۰ دالر است و پس از افزایش اعتراضها در ایران در روزهای اخیر، بار دیگر افزایش یافته است.
آنها گفتند که پول در اولین گام به مشهد میرسد و سپس از مشهد به شهرهای دیگر انتقال داده میشود.
به گفته یکی از آنها، اگر انتقالدهنده پول از هرات به ایران دالر را به نرخ امروز، ۱۸ جدی، به مشهد منتقل کند، قیمت هر دالر ۱۴۶۵۰۰ تومان است و اگر آن را در تهران تحویل دهد، ۱۴۸۰۰۰ تومان محاسبه میشود؛ اما به دلیل هزینه تکت هواپیما و ریسک بالای انتقال پول، اغلب ترجیح میدهند با وجود سود بیشتر در تهران، پول را در مشهد تحویل دهند.
افزایش تقاضا برای قاچاق طلا
به گفته این منابع سود کلی قاچاق ارز برای صرافان کاهش یافته است. منابع گفتند که انتقال هر صدهزار دالر در سالهای گذشته میتوانست تا پنجاه میلیون تومان سود برای مالک اصلی پول ایجاد کند. اکنون اما به گفته منابع سود ناشی از قاچاق دالر به ایران به شدت کاهش یافته است. این منابع میگویند که به همین دلیل، شماری از قاچاقچیان به انتقال طلا از افغانستان به ایران روی آوردهاند.
یک منبع در میان طالبان به افغانستان اینترنشنال تایید کرد قاچاق طلا از افغانستان به ایران افزایش یافته است. این مقام طالبان گفت که دو هفته قبل فردی از ساکنان ولسوالی شیندند هرات به اتهام انتقال نزدیک به پنج کیلوگرام طلا به ایران توسط نهادهای استخباراتی این گروه بازداشت شده است.
وابستگی بازارهای هرات و ایران
رابطه بازار هرات و بازار ارز ایران دو سویه است. برای نخستینبار افغانستان اینترنشنال دریافته است که دستکم در دو مقطع، دالر از ایران به هرات قاچاق شده است.
چندین منبع معتبر به افغانستان اینترنشنال تایید کردند که هرگاه ارزش تومان اندکی در مقابل دالر بهبود پیدا کند، دالر از ایران به هرات قاچاق میشود. اما این منابع میگویند که ریسک انتقال دالر از ایران به افغانستان به دلیل سختگیری مقامات ایرانی بالا است.
به گفته منبع، پس از پایان تنش میان ایران و اسرائیل در ماه سرطان سال جاری، ارزش تومان روند مثبت گرفت و نرخ هر دالر به زیر ۱۰۰ هزار تومان رسید. به گفته این منابع، برای حدود ۲۰ روز روند قاچاق دالر از ایران به افغانستان افزایش یافت.
این منابع گفتند که پیش از این رویداد نیز یکبار، برای نزدیک به یکماه در پی بهبود ارزش تومان، دالر زیادی از ایران به افغانستان منتقل شد.
هرات چگونه بازار ارز ایران را در دست دارد؟
افغانستان اینترنشنال با دو تن از صرافان افغان که در ایران فعالیت دارند گفتوگو کرده است. این صرافان میگویند که بازار ارز هرات به دلیل نقش مهمش در تعیین انتظارات نرخ آزاد ارز در ایران تاثیرگذار شده است. به گفته آنها این وابستگی نتیجه سالها تحریم، نبود مسیر رسمی انتقال ارز و سیاستهای پولی ناکارآمد داخلی ایران است که باعث شده کوچکترین نوسان در هرات چند ساعت بعد در بازار ارز تهران و سایر شهرهای ایران منعکس شود.
یک منبع معتبر از اتحادیه صرافان هرات به افغانستان اینترنشنال گفت: «شاید باورش دشوار باشد اگر بگویم که یک گروه بیست نفره در هرات نرخ دالر در ایران را تعیین میکند.»
او افزود که در هرات معاملهای شبیه قمار در جریان است که به آن «سفتهبازی» گفته میشود. به گفته او، این افراد صدها هزار دالر را به قیمتی که در بازار هرات به نام «فردایی» شناخته میشود، خرید و فروش میکنند. او تاکید کرد که در این معاملات هیچ پول فیزیکی جابهجا نمیشود و سفتهبازان صرفا بر مبنای پیشبینی تغییر نرخ، روی سود و زیان فردا حساب میکنند.
به گفته منبع این افراد کانالهای تلگرامی دارند که به شدت بر بازار ایران تاثیرگذار است و هر قیمتی را که آنها به عنوان قیمت سود و زیان خود تعیین کنند، بازار ایران تحت تاثیر این قیمت قرار میگیرد.
در منابع رسانهای ایران در ماه عقرب سال جاری عکسی از حضور محمدرضا فرزین، رئیس پیشین بانک مرکزی ایران، در دیدار با صرافان هرات منتشر شد که بازتاب فراوانی در این کشور داشت. در توضیح رسمی بانک مرکزی ایران آمده که این عکس در حاشیه دیدارهای رسمی فرزین در کابل گرفته شده و نمایندگان صرافان هرات در لابی هتل از او خواستهاند تا مشکلات فعالان این بازار در استانهای مرزی ایران را بررسی کند.
اگرچه منابع به افغانستان اینترنشنال گفتهاند که بسته شدن حسابهای بانکی شماری از صرافان هرات در ایران یکی از محورهای این گفتوگو بوده است، اما یک منبع از میان صرافان هرات که در این نشست حضور داشته، به افغانستان اینترنشنال گفت که رئیس پیشین بانک مرکزی ایران از صرافان هرات خواسته است جلو فعالیت گروههایی را بگیرند که بر نرخ ارز در ایران تاثیرگذار اند.
بر اساس اسناد رسمی که یک نسخه آن به افغانستان اینترنشنال رسیده، این دستور در ۱۱ قوس ۱۴۰۴ از سوی عبدالرحمان قانت، معین پالیسی و برنامههای این وزارت صادر شده و به بازرگانان یک ماه مهلت داده شده است تا لاجوردهای خود را به این پارک صنعتی منتقل کنند.
افغانستان اینترنشنال همچنان نسخهای از قرارداد میان پارک صنعتی پکتیاکوت و شماری از سنگفروشان را بررسی کرده است.
در این قرارداد، میرویس خان بهعنوان مالک پارک صنعتی معرفی شده و کرایه هر کانتینر ۴۰۰۰ افغانی تعیین شده است. بر اساس مفاد قرارداد، اگر بازرگانی سنگ قیمتی خود را وارد پارک صنعتی کند اما در همان روز قصد خارجکردن آن را داشته باشد، مکلف است ۵۰۰۰ افغانی دیگر به مالک پارک بپردازد.
شماری از عتیقهفروشان و بازرگانان این هزینهها را «غیرضروری» خوانده و میگویند طالبان آن را بهزور بر آنان تحمیل کردهاند. در عین حال، روشن نیست چه رابطهای میان میرویس خان، مالک پارک صنعتی پکتیاکوت، و عبدالرحمان قانت، معین وزارت معادن طالبان، وجود دارد و بر چه اساسی بازرگانان مجبور به کرایهگرفتن کانتینر در یک شرکت خصوصی شدهاند.
منابعی از کابل به افغانستان اینترنشنال گفتهاند که طالبان عتیقهفروشان شهر نو کابل را نیز ملزم ساختهاند تا در پارک صنعتی پکتیاکوت کانتینر کرایه کنند.
جلوگیری از صادرات لاجورد
منابع میگویند که طالبان طی هشت ماه گذشته، صادرات و انتقال لاجورد شماری از بازرگانان را متوقف کرده و از آنان خواسته است تنها از طریق پارک صنعتی «میرویس خان» فعالیت کنند.
آنان گفتند کانتینرهایی از سنگهای قیمتی متوقف شده و جلو کار و بار آنان گرفته شده است. تاکنون وزارت معدن و پترولیم طالبان توضیح نداده است که دلیل جلوگیری صادرات این سنگها چیست.
برخی از بازرگانان میگویند با وجود اجارهگرفتن کانتینر در این پارک صنعتی و پرداخت کرایه، هنوز اجازه انتقال لاجوردهایشان صادر نشده است.
پارک صنعتی پکتیاکوت بخشی از یک شرکت خصوصی به نام «نچرل ستون» است. این شرکت در سال ۲۰۱۴ تأسیس شده و دو پارک صنعتی دیگر به نامهای پارک صنعتی پلچرخی و پارک صنعتی جمعهمحمدی نیز زیرمجموعه آن بهشمار میرود.
فوزیه کوفی، رئیس سازمان زنان برای افغانستان این اقدام را حمایت عملی اسپانیا از مبارزه زنان افغانستان توصیف کرد.
نخستوزیر اسپانیا، وزیر خارجه این کشور و شماری از زنان فعال افغان بهشمول فوزیه کوفی، نماینده سابق پارلمان کشور در حاشیه کنفرانس سفیران مادرید این اتاق را افتتاح کردند.
خوزه مانوئل آلبارس، وزیر خارجه اسپانیا گفت این اقدام برای حمایت از مبارزات زنان و دختران افغان برای حقوق و آزادیشان انجام شده است.
فوزیه کوفی روز پنجشنبه، ۱۸ جدی از شرکتکنندگان این نشست خواست تا به زنان و دختران افغان برای رسیدن به آزادی کمک کنند. او تاکید کرد که زنان توسط طالبان سرکوب شده و حقوقشان پایمال میشود.
خانم کوفی گفت: «طالبان از حقوق زنان بهعنوان ابزار چانهزنی در بازیهای سیاسی خود استفاده میکند. ما باید جلوی این کار را بگیریم زیرا تنها زمانی افغانستان میتواند کشوری مرفه و در صلح با جهان باشد که زنان بخشی از آن باشند.»
پدرو سانچز، نخستوزیر اسپانیا در این کنفرانس سخنرانی کرد و گفت: «مایلم از هیئت زنان افغان که در این مراسم ما را همراهی میکنند استقبال کنم. بهویژه برای اینکه به آنان دیدهشدن ببخشیم و یادآوری کنیم که جهان همچنان در چارچوب سیاست فمینیستی بدهی حلنشدهای نسبت به زنان افغانستان دارد.»
فوزیه کوفی گفت: «نامگذاری این اتاق به نام زنان و دختران افغانستان یک اقدام نمادین نیست بلکه چراغ امیدی است. از این که جهان ما را فراموش کرده ناامید هستیم اما همین اقدام کوچک برای حمایت ما، چراغ امیدی برای یک تغییر مثبت ایجاد کرده است.»
سازمان زنان برای افغانستان در بیانیهای نوشت که این اتاق به پاس حمایت اتحادیه اروپا، وزارت خارجه اسپانیا و مردم این کشور از مبارزه مداوم زنان و دختران افغان برای دستیابی به حقوقشان، به نام آنان نامگذاری شده است.
