افغانستان اینترنشنال دریافته که در اعتراضات اخیر ایران، شماری از مهاجران افغان در این کشور جان باختهاند. بر اساس این یافتهها برخی از این افراد با دوستان ایرانی خود عملا در اعتراض شرکت داشتند و شماری نیز بدون مشارکت مستقیم، هدف گلولههای کور نیروهای جمهوری اسلامی قرار گرفتهاند.
این اعتراضات از ۷ جدی در تهران و دیگر شهرهای ایران ابتدا در اعتراض به سقوط ارزش پول ملی این کشور، تورم بالا و وخامت شرایط اقتصادی آغاز شد و به سرعت گسترش یافت.
تجمع پیهم مردم سپس به یکی از بزرگترین موجهای اعتراض در دهههای اخیر در این کشور تبدیل شد، بهگونهای که شعارها و خواستههای مردمی فراتر از مطالبات اقتصادی رفت و معترضان خواستار تغییرات سیاسی در این کشور شدند.
در پی فراخوان رضا پهلوی، فرزند آخرین شاه ایران، تجمعها در روزهای ۱۸ و ۱۹ جدی گستردهتر شد که با سرکوب گسترده نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی روبهرو گردید.
منابع ایران اینترنشنال شمار کشته شدگان این اعتراضات را تا اکنون ۳۶۵۰۰ نفر عنوان میکنند.
ترس، نگرانی و فراخوان برای عدم مشارکت
افغانستان اینترنشنال پیامهایی را در چندین گروه مجازی مهاجران افغان در ایران در واتساپ و تلگرام مشاهده کرده است که در نخستین روزهای آغاز اعتراضها، خواستار عدم مشارکت مهاجران در این تجمعها بودند. در یکی از این پیامها آمده است که انتشار فیلمها و عکسهای شما میتواند برای مهاجران پیامدها و دردسرهای جدی ایجاد کند.
منبع اصلی تهیه و انتشار این پیامها مشخص نیست اما سپس توسط شمار زیادی از مهاجران دست به دست شده است.
در پیامها هشدار داده شده که تخلف از این توصیهها میتواند پیامدهای سنگینی برای مهاجران افغان داشته باشد.
یک مهاجر افغان مقیم مشهد که در گفتوگو با افغانستان اینترنشنال نام مستعار «امین» را برای خود انتخاب کرده میگوید بسیاری از افغانهای ساکن ایران به دلیل ترس از بازداشت، اخراج و رد مرز، تلاش میکنند از هرگونه مشارکت در مسایل سیاسی، بهویژه فعالیتها و اعتراضات ضد جمهوری اسلامی، خودداری کنند. اما به گفته او شماری نیز به دلیل وضعیت دشوار اقتصادی در این اعتراضها مشارکت داشتند.
دستکم دو منبع به افغانستان اینترنشنال گفتهاند که در پی افزایش ایستهای بازرسی در شهرهای بزرگ ایران، شماری از مهاجران افغان به دلیل ترس از بازداشت و بهانهگیری ماموران جمهوری اسلامی، تصاویر آیتالله خمینی، آیتالله خامنهای و قاسم سلیمانی را بهعنوان تصویر اصلی موبایلهایشان انتخاب کردهاند، زیرا به گفته منابع، ماموران پس از شناسایی هویت مهاجران افغان، تلفنهای همراه آنان را بررسی میکنند.
افغانستان اینترنشنال هویت شماری از مهاجران افغان کشتهشده در جریان اعتراضات اخیر ایران را شناسایی کرده است، اما بسیاری از خانوادهها حاضر به گفتوگو با رسانهها و حتا افشای نام واقعی قربانیان این رویداد نیستند. به گفته منابع، ماموران جمهوری اسلامی خانوادهها را در مورد گفتوگو با رسانهها و ارایه معلومات درباره این رویداد هشدار دادهاند.
یکی از معدود قربانیانی که نام و مشخصات او از سوی شماری از افغانها در بیرون از ایران منتشر شده، امیرحسین مرادی است. مرادی، شاگرد مکانیکی و ۱۶ ساله بود و روز ۱۸ جدی همراه با یک دوست ایرانی خود در در منطقه نوده در اعتراضات شرکت کرده بود. او در پی تیراندازی ماموران جمهوری اسلامی زخمی شد و دوستش از سوی این نیروها بازداشت گردید.
بر اساس اطلاعات بهدستآمده، امیرحسین مرادی نزدیک به یک هفته در شفاخانه امداد امام خمینی مشهد بستری بود. یک گلوله به پهلوی راست و گلوله دیگر به چشم راست او اصابت کرده بود. این کودک افغان پس از یک هفته بستریشدن در این شفاخانه جان باخت.
امیر حسین متولد شهر مشهد ایران بود و خانوادهاش سالها پیش به این کشور مهاجرت کرده است.
تایید مرگ سه تن دیگر توسط ههنگاو
افغانستان اینترنشنال شماری دیگر از قربانیان اعتراضات اخیر در مشهد را که شهروندان افغانستان بودهاند، شناسایی کرده است. در میان آنان، هویت سه تن به نامهای علیرضا بهبودی، کیارش کریمدادی و یزدان تمنا از سوی سازمان حقوق بشری ههنگاو نیز تایید شده است.
بر اساس اطلاعات موجود، امیرحسین مرادی در نزدیکی خانهاش در منطقه نوده، علیرضا بهبودی و کیارش کریمدادی در بولوار وکیلآباد و یزدان تمنا در نزدیکی حوزه پولیس امامیه هدف تیراندازی قرار گرفتند. یک منبع در هرات به افغانستان اینترنشنال گفت که هر سه تن باشندگان اصلی ولایت هرات در غرب افغانستان بودند.
اجساد این افراد پس از گرفتن تعهد از خانوادههایشان، در شهر مشهد به خاک سپرده شده است.
منابع در مشهد به افغانستان اینترنشنال میگویند که ممکن است شمار جانباختگان افغان در جریان اعتراضات این شهر به دهها نفر برسد، اما راستیآزمایی این آمار به دلیل ترس ناشی از وضعیت مهاجرتی و آسیبپذیری مهاجران افغان دشوار است، زیرا بسیاری از خانوادهها حاضر به گفتوگو با هیچ رسانهای در این زمینه نیستند.
کودکی که برای خرید از خانه خارج شده بود
یک منبع معتبر در مشهد ایران به افغانستان اینترنشنال گفته است که پیکر یک کودک ۱۵ ساله افغان، پس از ۲۰ روز، در این شهر پیدا شده است. به گفته این منبع، این نوجوان شب ۱۸ جدی مفقود شده بود و پیکرش روز ۷ دلو به دست آمده است. منبع به دلیل تهدیدهای جدی امنیتی در ایران نخواست نام قربانی و محل دقیق رویداد را فاش کند، اما تاکید کرد که این کودک در اعتراضات شرکت نداشته است.
بر اساس گفتههای این منبع، کودک افغان برای خرید از یک سوپرمارکت در نزدیکی خانهشان بیرون رفته بود که هدف گلوله کور نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی قرار گرفت و شماری از افراد از زخمیشدن او خبر داده بودند. به گفته منبع، خانواده این نوجوان تا روز ۷ دلو از سرنوشت او اطلاعی نداشتند و پیکر این کودک روز سهشنبه به خانوادهاش تحویل داده شد.
کشته شدن شماری از مهاجران در تهران و کرج
مشهد، تهران و استان البرز با مرکزیت کرج، از جمله مناطقی در ایران هستند که شمار زیادی از مهاجران افغان در آنها زندگی میکنند. گزارشهایی که به افغانستان اینترنشنال رسیده، نشان میدهد که در تهران و کرج نیز شماری از مهاجران افغان در جریان اعتراضات اخیر کشته شدهاند، اما به دلیل قطع اینترنت و تهدید خانوادهها، آمار دقیقی از شمار جانباختگان در این دو شهر در دست نیست.
با این حال، افغانستان اینترنشنال دریافته است که یک جوان ۲۲ ساله افغان در منطقه ورامین، از مربوطات استان تهران، روز ۱۸ جدی و در جریان این اعتراضها جان خود را از دست داده است.
همچنان، مشخصات فردی به نام وزیراحمد تاجیک از سوی یک فعال حقوق بشر افغان که وضعیت مهاجران افغان پس از اعتراضات اخیر ایران را دنبال میکند، به افغانستان اینترنشنال رسیده است.
وزیر احمد تاجیک ساکن شهر تهران بود.
برخی از کاربران فعال حقوق بشر ایران نیز تصویری از این جوان منتشر کردند و آن را یکی از نخستین جان باختگان اعتراضات ایران عنوان کردند. افغانستان اینترنشنال نتوانست با خانواده او تماس بگیرد.
موسسه تحقیقات رسانهای جنوب آسیا در صفحه اکس خود مرگ وزیراحمد تاجیک بر اثر گلوله مستقیم نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی را تایید کرده است.
علاوه بر آن، منابع به افغانستان اینترنشنال میگویند که یک جوان ۲۷ ساله به نام جلیلاحمد، متولد هرات، نیز در جریان اعتراضات اخیر در تهران جان باخته است.
یک منبع به افغانستان اینترنشنال همچنان از کشتهشدن یک جوان افغان در منطقه شهریار استان تهران خبر داده است که تنها دو هفته از برگزاری مراسم عروسیاش میگذشت. به گفته این منبع، این جوان روز ۱۸ جدی جان باخته است. نزدیکان او در بیرون از ایران در مورد کشتهشدن این جوان توضیحاتی ارایه کردهاند، اما به دلیل نگرانیهای امنیتی خواستار حفظ نام و هویت قربانی شدهاند.
همچنان جوان دیگری به نام امیر حسین پاپلزی، نیز در منطقه شهریار با گلوله مستقیم نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی کشته شده است.
شهریار، قرچک و ورامین سه منطقه پر جمعیت در کنار هم در حاشیه شهر تهران قرار دارند. در این مناطق از دیرباز افغانهای زیادی زندگی میکنند.
همچنان در تهران، کشتهشدن یک کودک ۱۶ ساله افغان گزارش شده است که بدون شرکت در اعتراضات، در دروازه خانهاش هدف گلوله کور قرار گرفته است. این مورد توسط یک شهروند ایران که همسایه این خانواده است به افغانستان اینترنشنال گفته شده است.
کشته شدن یک جوان افغان در اصفهان
یک منبع در شهر اصفهان نیز از کشته شدن یک جوان افغان خبر داده است. افغانهای زیادی در شهر اصفهان زندگی میکنند. این منبع نخواست هویت این جوان افغان منتشر شود.
اینترنت در ایران با محدودیت شدید روبهرو است و تماس با مهاجران افغان در این کشور دشوار شده است. شمار زیادی از افغانها در شهرهای بزرگی مانند شیراز، کرمان، یزد و دیگر شهرهای ایران زندگی میکنند، اما تا کنون هیچ جزئیاتی درباره کشتهشدن احتمالی مهاجران افغان در این شهرها منتشر نشده است. با این حال، منابع میگویند که شمار افغانهایی که در شهرهای بزرگتر مانند تهران، مشهد، کرج و اصفهان کشته شدهاند، ممکن است بیش از آمارهای تاییدشده کنونی باشد.
پیشتر نیز مهاجران افغان در جریان اعتراضات ضد دولتی ایران کشته شده بودند. در سال ۱۴۰۱ و در جریان اعتراضات مردمی در این کشور، عفو بینالملل گزارش داد که دستکم دو نوجوان مهاجر افغان به نامهای محمدرضا سروری ۱۴ ساله و ستاره تاجیک ۱۷ ساله در تهران توسط نیروهای امنیتی ایران کشته شدند. بر اساس این گزارش، نهادهای امنیتی خانوادههای این دو نوجوان را با هشدار، تهدید و ارعاب وادار به سکوت کرده بودند و مانع گفتوگو درباره چگونگی این رویداد شده بودند.
دستگیری افغانها در جریان اعتراضات
افغانستان اینترنشنال توانسته است هویت شماری از مهاجران افغان بازداشتشده در جریان اعتراضات اخیر ایران را شناسایی کند، اما به درخواست خانوادهها و نزدیکان این افراد، از ذکر نام و هویتشان خودداری میکند. بر اساس اطلاعات موجود، این افراد در تهران، استان البرز و مشهد بازداشت شدهاند.
علیرضا مرحمتی، سرقنسول ایران در هرات، مدعی شده است که افغانها در اعتراضات اخیر ایران نقشی نداشتهاند. او در ادامه ادعای خود افزوده است که برخی گروهها و کشورها میخواهند افغانها را به دست داشتن در اعتراضات متهم کنند تا روابط افغانستان و ایران را سرد کنند.
در لحظاتی که نوجوان کمکم از سخن گفتن باز میماند و پاهایش توان راهرفتن را از دست دادند، دو مهاجر ناشناس از راه رسیدند، به او امید دادند. مسافران تازه از راه رسیده به این نوجوان قول کمک دادند و بهطور معجزهوار او را از مرگ نجات دادند.
به تازگی ویدیویی در شبکههای اجتماعی وایرال شده است که لحظه نجات نوجوانی به نام حسیب را نشان میدهد.
عمران شیرزاد، پناهجوی افغان به افغانستاناینترنشنال گفت آنروز با یک همراهش به نام جاوید میخواست از مرز ترکیه بگذرد که با این کودک یخزده روبرو شد.
در ویدیو دیده میشود که عمران شیرزاد از نوجوان میپرسد: «پسر کیستی؟» وی پاسخ میدهد: «رحمت.» سوال میکند: «قاچاقبرت کی بود.» و او پاسخ میدهد: «حاجی ظاهر.»
حسیب جزو نسلی است که موجموج از نقض گسترده حقوق بشر و فقر در کشور تحت کنترول طالبان فرار میکنند و اغلب با تحمل مشکلات، آفتهای طبیعی، خطر گروگانگیری، شکنجه و حتی مرگ در مرزها مواجه میشوند.
در ویدیو دیده میشود که عمران شیرزاد به حسیب میگوید: «مامایت زنده است، تا لحظهای که ما زنده باشیم مطمین باش که تو هم زنده خواهی بود.» جاوید نیز به او اطمینان میدهد که او را به خانهاش در ننگرهار خواهند رساند و نمیگذارند بمیرد.
عمران شیرزاد و جاوید نوجوان را بر دوش میکشند و از صحراهایی که پاها در برف فرو میروند با خود به پناهگاهی میبرند و او را گرم میکنند و برایش غذا میدهند.
شیرزاد روز چهارشنبه به افغانستاناینترنشنال گفت در صحراهای پر برف به اجساد جوانان افغانستان برخورده است که در اثر شکنجه و یا سرمای شدید جان سپردهاند یا به گفته او «گرگها آنان را دریده است.»
یک گزارش تحقیقی افغانستان اینترنشنال که در ماه ثور ۱۴۰۴ منتشر شد، نشان میدهد پناهجویان افغان که پس از اسد ۱۴۰۰ بهدلیل نقض حقوق بشر و فروپاشی اقتصادی در کشور خود به ترکیه پناه میبرند، با خشونت هولناک و بیرحمانه مرزبانان ترکیه و باجگیری آدمربایان مواجه میشوند.
پناهجویان علاوه بر نیروهای امنیتی و مرزی ترکیه، از سوی آدمربایان و مرزبانان ایرانی نیز مورد خشونت و باجگیری قرار میگیرند. این خشونتها در برخی موارد در حدی شدید بوده که منجر به قتل و ناپدیدشدن پناهجویان شده است.
آمار دقیقی از پناهجویانی که در مرز ایران - ترکیه خشونتهای مرگبار را تجربه کردهاند در دست نیست، اما آنها اکثرا بدون آنکه فرصتی برای ثبت درخواست پناهندگی داشته باشند، عقب رانده شدهاند.
همچنین معلوم نیست که از اسد ۱۴۰۰ تاکنون ترکیه، چه تعداد از پناهجویان افغان را از مرزهای زمینی خود عقب رانده اما ممکن است شمار آنان به صدها هزار نفر برسد.
عمران شیرزاد به افغانستاناینترنشنال گفت این حسیب به همراه دو برادرش در یک گروه ۲۵ نفر میخواستند وارد ترکیه شوند اما پولیس این کشور آنان را بازداشت و رد مرز کرد.
او گفت پولیس ترکیه معمولا دستههای بزرگ پناهجویان را جدا جدا اخراج میکند. به گفته او این نوجوان در گردنههای برفگیر مرز گم شده بود و در اثر سرمای شدید و خستگی از پای مانده بود و «نزدیک به مرگ بود.»
اگر پنج دقیقه تاخیر میکردیم زنده نمیماند
در ویدیوی جداگانهای دیده میشود که عمران شیرزاد در کنار نوجوان نجاتیافته و دو برادرش نشسته است. پاهای حسیب کبود است. شیرزاد اطمینان میدهد که این کودک نجات یافته است اما میگوید «مشکلاتی در پایش دارد.»
او میگوید «وضعیت پاهای او زیاد خراب است، از راهبلدها و طالبان خواهش میکنم کمک کنند تا این کودک به خاک افغانستان برسد.» با این حال او اطمینان میدهد که حسیب زنده است تا جایی که توان داشته باشند به او کمک میکنند.
عمران شیرزاد به افغانستان اینترنشنال گفت بعد از انتشار گسترده ویدیوی نجات حسیب، او تماسهایی از سوی افراد ناشناس دریافت کرده است که او را تهدید کردهاند. به گفته او برخی از افرادی که تماس گرفتند افغان بودند و برخی دیگر کُرد و ایرانی. تماسهای ناشناس شیرزاد را بهدلیل انتشار ویدیو و انتقاد از قاچاقبران انسان تهدید کردند.
حسیب اکنون به تهران رسیده و توانسته است برای درمان پاهای خود به درمانگاه برود.
قصه غمانگیز زندگی «نجاتدهنده»
عمران شیرزاد، جوان ۲۵ ساله، پیش از اسد ۱۴۰۰ عضو قطعات خاص نیروهای امنیتی حکومت پیشین افغانستان بود. او از ولسوالی خوگیانی ولایت ننگرهار است.
در ۲۲ اسد ۱۴۰۰ او در ولسوالی دند ولایت قندهار بود. زمانی که این ولایت سقوط کرد، عمران شیرزاد با همکارانش به کابل آمدند. دو روز بعد کابل نیز سقوط کرد و او به زادگاهش در ننگرهار رفت.
شیرزاد حدود دو ماه در خانه ماند، سپس ۱۵۰۰ هزار دالر وام گرفت تا به قاچاقبر بدهد تا او را به اروپا برساند.
عمران شیرزاد از ایران و ترکیه موفقانه عبور کرد، اما در مرز بلغاریا دستگیر شد. مرزبانان بلغاریا شیرزاد را به ترکیه رد مرز کردند.
او به افغانستاناینترنشنال گفت دو سال در ترکیه زندانی بود. سپس در یک پرواز چارتر به کابل اخراج شد.
ترکیه از اسد ۱۴۰۰ تاکنون تعداد قابل توجهی از شهروندان افغان را از طریق پروازهای چارتر به کابل اخراج کرده است. تاکنون آمارهای کلی اخراجشدگان اعلام نشده اما ممکن است شمار آنان به هزاران نفر برسد.
عمر شیرزاد حدود سه ماه در افغانستان ماند اما دوباره راه مهاجرت را در پیش گرفت و عازم ایران شد. او در حالی که سعی میکرد از مرز ایران-ترکیه عبور کند با این کودک مواجه شد و ویدیوی لحظه نجات کودک بازتاب گستردهای در شبکههای اجتماعی افغانستان پیدا کرد.
بعد از تسلط طالبان بر افغانستان موج گستردهای از جوانان بهدلیل فقر و نقض گسترده حقوق بشر کشور خود را ترک کردند. براساس آمار سازمان بینالمللی مهاجرت، از زمان امضای توافقنامه (۲۰۲۰) حدود هشت میلیون افغان کشور خود را ترک کردهاند.
نیروهای امنیتی پیشین افغانستان عمدتا بهدلیل ترورهای هدفمندانه افغانستان را ترک میکنند. در نزدیک به چهار و نیم سال گذشته نیروهای امنیتی پیشین افغانستان جزو گروههایی بوده است که بهطور بیوقفه به دست نیروهای طالبان ترور، بازداشت و شکنجه شدهاند.
اجساد جوانان افغان در مرز
عمر شیرزاد میگوید جسدهای جوانان افغان را در مرز ایران - ترکیه دیده است.
پیش از این در ماه ثور دستکم دو دیپلومات برحال سفارت افغانستان در تهران و یک دیپلومات پیشین تایید کردند که پولیس مرزی ایران معمولاً اجساد پناهجویان افغان را از نقاط مرزی ایران و ترکیه جمعآوری کرده و به سردخانههای سازمان پزشکی قانونی میسپارد تا خانوادههای آنان شناسایی شوند.
افغانستان اینترنشنال به اسناد رسمی وزارت خارجه طالبان دست یافته که کشتار، شکنجه و گروگانگیری پناهجویان افغان در مسیر ایران–ترکیه را تأیید میکند. در این مکاتبات آمده است که خانوادههای افغان برای اطلاع از سرنوشت فرزندان ناپدیدشدهشان به این وزارت مراجعه کردهاند.
بر اساس یک سند رسمی سفارت طالبان در تهران، مقامهای این گروه در دیدار با مسئولان سازمان ملی مهاجرت ایران، موضوع شکنجه پناهجویان در مرزهای افغانستان–ایران و ایران–ترکیه، گروگانگیری، و انتقال اجساد آنان به افغانستان را مطرح کردهاند. در پاسخ، مقام ایرانی گفته است که مشکلات مهاجران «بیش از موارد مطرحشده» است.
اسناد جداگانهای از قنسولگری طالبان در زاهدان و مشهد نیز از کشتار روزانه پناهجویان افغان، افزایش آدمربایی در مناطق مرزی و نبود برخورد جدی با شبکههای گروگانگیری خبر میدهد.
به گفته دیپلوماتهای افغان در تهران، پس از تسلط طالبان در سال ۱۴۰۰، با افزایش مهاجرت به ترکیه، شمار قتل پناهجویان نیز بالا رفته و ماهانه دهها جسد از مرز ترکیه به ایران منتقل میشود. این اجساد پس از انتقال به تهران، با همکاری سفارت افغانستان برای شناسایی و تحویل به خانوادهها پیگیری میشوند.
