روز مادر در کشوری که «مادران روز ندارند»

یک مادر دیگر با اشاره به وضعیت زنان و دختران در افغانستان، گفت: «هر روز که می‌گذرد، می‌بینم که امید در چشمان دخترم کم‌رنگ‌تر می‌شود و این بزرگ‌ترین درد یک مادر است.»

حکومت طالبان در نزدیک به پنج سال گذشته، محدودیت‌های گسترده‌ای علیه زنان در عرصه‌های پوشش، حضور در اجتماع، تحصیل و کار وضع کرده است.

این گروه همچنین قوانینی وضع کرده است که حقوق اساسی زنان را به گونه‌ای «سازمان‌یافته» هدف قرار می‌دهد. منتقدان و کارشناسان حقوق بشر، سیاست‌ها و عملکرد طالبان درباره زنان افغانستان را «آپارتاید جنسیتی» عنوان می‌کنند.

علاوه بر این، اخراج اجباری میلیون‌ها مهاجر از کشورهایی مانند ایران و پاکستان، به چالش‌های زندگی زنان در افغانستان افزوده است.

تا پیش از بازگشت طالبان به قدرت، روز مادر در بسیاری از نهادهای دولتی، آموزشی، فرهنگی و رسانه‌ای به‌گونه گسترده گرامی داشته می‌شد.

آسیب‌پذیری زنان و مادران

آمار نهادهای بین‌المللی نشان می‌دهد که بحران بشری در افغانستان بسیار گسترده است و زنان و مادران از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها در این بحران‌اند.

دفتر هماهنگی کمک‌های بشردوستانه سازمان ملل متحد در برنامه نیازمندی‌ها و پاسخ بشردوستانه افغانستان برای سال ۲۰۲۶ گفته است که حدود ۲۱ میلیون و ۹۰۰ هزار نفر در افغانستان به کمک‌های بشردوستانه نیاز دارند.

بر اساس همین ارزیابی، بیش از ۱۰ میلیون و ۷۰۰ هزار زن و دختر در افغانستان در سال ۲۰۲۶ به کمک‌های بشردوستانه نیازمندند.

صندوق جمعیت سازمان ملل متحد نیز گفته است که در سال ۲۰۲۶ حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار زن باردار و شیرده در افغانستان با سوءتغذیه حاد روبه‌رو هستند.

این نهاد گفته است که کاهش کمک‌های مالی و محدودیت‌ها بر کار زنان در بخش صحت، دسترسی زنان و مادران به خدمات صحی را دشوارتر کرده است.

بانک جهانی، بر اساس برآوردهای سازمان جهانی صحت، یونیسف، صندوق جمعیت سازمان ملل و گروه بانک جهانی، نرخ مرگ‌ومیر مادران در افغانستان را ۵۲۱ مرگ در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده ثبت کرده است.

این رقم نشان می‌دهد که بارداری و زایمان در افغانستان همچنان برای بسیاری از زنان خطرناک است. همچنین، محدودیت‌های طالبان علیه کار زنان و مرکز تحصیلات پزشکی، دسترسی زنان به خدمات بهداشتی را به ویژه در خارج از شهرهای اصلی محدود کرده است.

ممنوعیت آموزش دختران، به رنج مادران افزوده است

رحیمه، مادری از هرات، می‌گوید تنها فرزندش، مهسا، هنگام بازگشت طالبان در سال ۱۴۰۰، دانشجوی سال اول دانشگاه بود، اما پس از آن خانه‌نشین شد.

شوهر رحیمه یک سال پیش از بازگشت طالبان درگذشته بود و او پس از بسته شدن دانشگاه‌ها، دخترش را برای چند ماه به آموزشگاه‌ها فرستاد. با بسته شدن این مراکز از سوی طالبان، مهسا بار دیگر از آموزش بازماند.

رحیمه به افغانستان اینترنشنال گفت که وضعیت روحی دخترش پس از محرومیت از آموزش، روزبه‌روز بدتر شده است. به گفته او، مهسا با «افکار عجیب» روبه‌رو شده و بارها او را نزد پزشک برده است.

این زن می‌گوید پزشک تشخیص داده است که دخترش دچار افسردگی و اضطراب ناشی از انزوای اجتماعی شده است.

این مادر می‌گوید هر روز بیش از گذشته نگران دخترش است و اکنون بیشتر وقتش را صرف مواظبت از او می‌کند.

یونیسف هشدار داده که ادامه ممنوعیت آموزش دختران و محدودیت کار زنان می‌تواند تا سال ۲۰۳۰ باعث از دست رفتن ۲۰ هزار معلم زن و پنج هزار و ۴۰۰ کارمند صحی زن در افغانستان شود.

این نهاد گفته است که از زمان ممنوع شدن آموزش دختران بالاتر از صنف ششم در سپتامبر ۲۰۲۱، بیش از دو دختر در افغانستان از آموزش محروم شده‌اند.

یک مادر دیگر افغان به افغانستان اینترنشنال گفته است که دخترش آرزو داشت درس بخواند و آینده‌ای برای خود بسازد، اما اکنون مانند هزاران دختر دیگر با ناامیدی و محرومیت روبه‌رو است.

این مادر گفته است که شب‌ها از فکر آینده دخترش خواب ندارد و نمی‌داند چگونه می‌تواند او را از نگرانی و سختی نجات دهد.

او افزوده است: «ما فقط یک زندگی عادی، امنیت، آموزش و فرصتی برای ساختن آینده می‌خواهیم.»

فشار مضاعف طالبان به خاطر پوشش

در روزهای اخیر، بازداشت زنان در هرات به بهانه رعایت نکردن دستورهای پوشش طالبان نیز نگرانی‌ها درباره وضعیت زنان و مادران را بیشتر کرده است.

دیده‌بان حقوق بشر می‌گوید که طالبان در هرات علیه معترضان از زور بیش از حد استفاده کرد و به سوی جمعیت معترض شلیک کرده است.

طالبان در هرات زنانی را که حتی مانتو بپوشند بازداشت می‌کند.

بازداشت زنان در هرات ترس گسترده‌ای در میان زنان و دختران ایجاد کرده است.

بر اساس گزارش بسیاری از بازاریان در هرات، زنان بخشی قابل وصفی از مشتریان بازارهای هرات را تشکیل می‌دهند. به گفته آنان پس از سختگیری‌های طالبان اکنون کسب‌وکار در هرات به شکل کم‌سابقه‌ای محدود شده است.

بازگشت از کشورهای همسایه

در همین حال، بازگشت گسترده مهاجران افغان از ایران و پاکستان نیز فشار تازه‌ای بر خانواده‌ها، به‌ویژه مادران، وارد کرده است.

بخش زیادی از این خانواده‌ها بدون خانه، کار، درآمد ثابت و دسترسی آسان به خدمات صحی و آموزشی به افغانستان برگشته‌اند.

نهادهای امدادرسان می‌گویند که زنان، کودکان، خانواده‌های بازگشت‌کننده، افراد دارای معلولیت و خانواده‌های زن‌سرپرست از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها در افغانستان‌اند.

یونیسف در اپریل ۲۰۲۶ هشدار داد که ادامه ممنوعیت آموزش دختران و محدودیت کار زنان می‌تواند تا سال ۲۰۳۰ باعث از دست رفتن ۲۰ هزار معلم زن و پنج هزار و ۴۰۰ کارمند صحی زن در افغانستان شود.

این نهاد گفته است که از زمان ممنوع شدن آموزش دختران بالاتر از صنف ششم در سپتامبر ۲۰۲۱، یک میلیون دختر در افغانستان از آموزش محروم شده‌اند.

یک مادر افغان به افغانستان اینترنشنال گفته است که دخترش آرزو داشت درس بخواند و آینده‌ای برای خود بسازد، اما اکنون مانند هزاران دختر دیگر با ناامیدی و محرومیت روبه‌رو است.

او گفت: «هر روز که می‌گذرد، می‌بینم که امید از چشمان دخترم کم‌رنگ‌تر می‌شود و این بزرگ‌ترین درد یک مادر است.»

این مادر گفته است که شب‌ها از فکر آینده دخترش خواب ندارد و نمی‌داند چگونه می‌تواند او را از نگرانی و سختی نجات دهد.

او افزوده است: «ما فقط یک زندگی عادی، امنیت، آموزش و فرصتی برای ساختن آینده می‌خواهیم.»

در روزهای اخیر، بازداشت زنان در هرات به اتهام رعایت نکردن دستورهای پوشش طالبان نیز نگرانی‌ها درباره وضعیت زنان و مادران را بیشتر کرده است.

دیده‌بان حقوق بشر گفته است که طالبان در ۹ جون ۲۰۲۶ در هرات علیه معترضان از زور بیش از حد استفاده کرد، به سوی جمعیت شلیک کرد، یک کودک را کشت، شماری را زخمی کرد و تعدادی را بازداشت کرد.

رویترز نیز به نقل از سازمان ملل گزارش داده است که بازداشت زنان در هرات ترس گسترده‌ای در میان زنان و دختران ایجاد کرده است.

در همین حال، بازگشت گسترده مهاجران افغان از ایران و پاکستان نیز فشار تازه‌ای بر خانواده‌ها، به‌ویژه مادران، وارد کرده است.

داده‌های کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل نشان می‌دهد که تا ۲۳ می ۲۰۲۶ بیش از ۷۳۸ هزار افغان به کشور برگشته‌اند.

بخش زیادی از این خانواده‌ها بدون خانه، کار، درآمد ثابت و دسترسی آسان به خدمات صحی و آموزشی به افغانستان برگشته‌اند.

نهادهای امدادرسان می‌گویند که زنان، کودکان، خانواده‌های بازگشت‌کننده، افراد دارای معلولیت و خانواده‌های زن‌سرپرست از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها در افغانستان‌اند.

چهار سال و ده ماه پس از بازگشت طالبان، روز مادر در افغانستان در حالی برگزار می‌شود که بسیاری از مادران افغان با گرسنگی، بیماری، بیکاری، محدودیت رفت‌وآمد، بسته ماندن مکتب‌ها به روی دختران و نگرانی از آینده فرزندان‌شان روبه‌رو هستند.