ویزای سیاحتی ایران برای افغانها بیش از یک سال است متوقف شده، اما یافتههای افغانستان اینترنشنال نشان میدهد این ویزا در بازار سیاه با بهای ۸۰ تا ۱۵۰ هزار افغانی فروخته میشود. ویزای کار ایران نیز با بهای ۴۵ تا ۶۰ هزار افغانی در همین بازار قابل دریافت است.
علت توقف صدور ویزای ایران برای شهروندان افغانستان روشن نیست و مقامهای جمهوری اسلامی تاکنون توضیحی در این باره ارائه نکردهاند.
بر اساس آمار سازمان ملل، در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۸ میلیون افغان از ایران به افغانستان بازگشته یا اخراج شدهاند.
با وجود اخراج گسترده مهاجران افغان، گزارشها نشان میدهد شمار زیادی از آنان دوباره راهی ایران میشوند. به نظر میرسد توقف صدور ویزا با تلاش جمهوری اسلامی برای مهار این روند بیارتباط نباشد.
مجید شجاع، فرمانده مرزبانی خراسان رضوی، در میزان ۱۴۰۴ اعلام کرد که ورود مهاجران افغان از مرزهای این استان در نیمه نخست سال نسبت به مدت مشابه سال گذشته دو برابر افزایش یافته است. او گفت در شش ماه نخست سال، بیش از ۴۰ هزار شهروند افغانستان هنگام تلاش برای ورود غیرقانونی به ایران در مناطق مرزی شناسایی و اخراج شدهاند.
چگونه ویزای ایران در بازار سیاه فروخته میشود؟
جمهوری اسلامی در کابل سفارت و در هرات، جلالآباد، قندهار و مزارشریف قنسولگری دارد. خدمات قنسولی ایران در افغانستان بهصورت حوزوی ارائه میشود. چنانچه، باشندگان ولایتهای نیمروز، فراه، بادغیس در غرب افغانستان، باید برای امور قنسولی به قنسولگری ایران در هرات مراجعه کنند.
یافتههای افغانستان اینترنشنال نشان میدهد که بخش عمده ویزاهای ایران در بازار سیاه از طریق کمیشنکاران و شماری از شرکتهای سیاحتی تهیه میشود. با این حال، روشن نیست این شرکتها چه نوع ارتباطی با سفارت ایران در کابل یا قنسولگریهای این کشور در هرات، جلالآباد، قندهار و مزارشریف دارند.
اسنادی که به افغانستان اینترنشنال رسیده نشان میدهد تنها یکی از شرکتهای گردشگری در هرات طی یک هفته ۱۶ ویزای سیاحتی ایران را به بهای ۹۰ هزار افغانی برای هر ویزا دریافت کرده است.
بر اساس اطلاعات بهدستآمده، این شرکتها ویزای سیاحتی ایران را در مدت یک تا دو هفته با هزینهای بین ۸۰ تا ۱۰۰ هزار افغانی تهیه میکنند. در صورتی که متقاضی خواهان صدور فوری ویزا باشد و آن را ظرف دو تا سه روز دریافت کند، هزینه به ۱۲۰ تا ۱۵۰ هزار افغانی افزایش مییابد.
هزینه ویزا برای افرادی که پاسپورت آنان خارج از حوزه قنسولی مربوطه صادر شده باشد، بیشتر است. برای نمونه، اگر فردی با پاسپورت صادرشده در هلمند یا بلخ از طریق قنسولگری ایران در هرات درخواست ویزا کند، بهای ویزای عادی او به حدود ۱۳۰ هزار افغانی میرسد. هزینه ویزای فوری برای چنین متقاضیانی میتواند تا ۱۸۰ هزار افغانی نیز افزایش یابد.
این در حالی است که هزینه رسمی ویزای سیاحتی ایران برای شهروندان افغانستان ۸۰ یورو (معادل حدود ۶ هزار افغانی) و هزینه ویزای عاجل ۱۲۰ یورو(حدود ۹ هزار افغانی) است. نمایندگیهای جمهوری اسلامی در افغانستان نیز فقط پرداخت به یورو را میپذیرند.
برخی منابع آگاه در هرات به افغانستان اینترنشنال گفتند که دستکم یک شهروند ایرانی بهعنوان واسطه میان قنسولگری ایران، کمیشنکاران و شرکتهای سیاحتی فعالیت میکند.
سرقنسولگری ایران در هرات یکی از پرمراجعهترین نمایندگیهای جمهوری اسلامی در خارج از این کشور به شمار میرود و به گفته برخی منابع، از مزدحمترین مراکز قنسولی ایران در جهان است.
بازگشت پر خطر افغانهایی که توان خرید ویزای سیاحتی از بازار سیاه ندارند
پس از سقوط جمهوریت و تشدید بحران اقتصادی در افغانستان، بسیاری از شهروندان توان پرداخت هزینههای سنگین ویزای ایران در بازار سیاه را ندارند.
یافتههای افغانستان اینترنشنال نشان میدهد که هر روز شماری از خانوادههایی که سال گذشته از ایران اخراج شدهاند، به دلیل ناتوانی در تأمین هزینه ویزا در بازار سیاه، بار دیگر از مسیرهای غیرقانونی راهی این کشور میشوند.
قاچاقبران انسان عمدتاً از مسیرهای مرزی هرات، فراه و نیمروز برای انتقال مهاجران، از جمله زنان و کودکان، استفاده میکنند. هزینه انتقال غیرقانونی هر نفر از ولایتهای غربی افغانستان به ایران تا ۴۰ هزار افغانی میرسد.
افغانستان اینترنشنال با اعضای دو خانواده که هفته گذشته از بلخ و هرات به تهران و کرج بازگشتهاند، گفتوگو کرده است. آنان میگویند پس از اخراج از ایران در اسد سال گذشته، در ماه جوزای امسال دوباره به این کشور رفتهاند.
اعضای این دو خانواده چهار و شش نفری میگویند که برای عبور غیرقانونی از مرز، برای هر نفر، از جمله کودکان، ۴۰ هزار افغانی به قاچاقبران پرداخت کردهاند.
این خانوادهها از دشواریها و خطرهای مسیر سخن میگویند و تأکید دارند که اگر راه دیگری وجود داشته باشد، هرگز حاضر نیستند دوباره چنین سفری را از طریق قاچاق تجربه کنند.
همزمان با افزایش ورود غیرقانونی افغانها به ایران، گزارشهای بیشتری از حوادث مرگبار در مسیرهای قاچاق منتشر شده است. تنها در یک ماه گذشته، در پی تیراندازی نیروهای ایرانی به یک موتر حامل مهاجران افغان در مسیر کرمان–یزد، یک افغان کشته و حدود ۳۰ نفر بازداشت شدند.
همچنین، در جیرفتِ کرمان، واژگونی یک موتر حامل مهاجران سه کشته و ۱۰ زخمی برجا گذاشت. در محور ریگان–بم دو افغان جان باختند و هفت نفر زخمی شدند و در استان سمنان نیز برخورد یک موتر حامل مهاجران افغان با یک کامیون، شش کشته و سه زخمی برجا گذاشت.
ویزای کارگری بازار تازهای برای شرکتها
پس از توقف صدور ویزای سیاحتی برای شهروندان افغانستان، ایران روند صدور ویزای کار را آغاز کرد. این برنامه از آغاز میزان ۱۴۰۴ آغاز شد و مقامهای وزارت کار ایران اعلام کردند که در سال نخست، بر اساس نیاز بازار، تا ۲۰۰ هزار ویزای کار ۹ ماهه صادر خواهد شد.
مقامهای ایرانی هدف از این طرح را ساماندهی نیروی کار خارجی، شناسایی کارگران دارای مجوز و جلوگیری از ورود غیرقانونی مهاجران عنوان کردهاند.
بر اساس سازوکار رسمی، متقاضیان در افغانستان در مرحله نخست نباید به سفارت یا قنسولگری ایران مراجعه کنند. ابتدا کارفرمای ایرانی باید در داخل ایران درخواست استخدام نیروی کار خارجی را ثبت کند. پس از دریافت مجوز، اسناد لازم برای متقاضی و نمایندگی ایران در افغانستان ارسال میشود و متقاضی با همان مدارک برای دریافت ویزا مراجعه میکند.
طبق مقررات ایران، کارفرما تنها زمانی میتواند نیروی کار خارجی استخدام کند که برای آن شغل، نیروی کار ایرانی در دسترس نباشد.
مقامهای ایرانی همچنین گفتهاند که کارگران افغان پس از ورود به ایران باید با پاسپورت و ویزای کار به دفاتر کفالت و خدمات اشتغال و اقامت اتباع مراجعه کرده و کارت کار ۹ ماهه دریافت کنند. پس از پایان این دوره، کارگر باید ایران را ترک کند و سه ماه بعد، در صورت درخواست دوباره کارفرما، روند استخدام میتواند از سر گرفته شود.
هزینه رسمی ویزای کار ایران ۲۱۰ یورو اعلام شده است. با این حال، اطلاعات افغانستان اینترنشنال نشان میدهد که این ویزا در بازار غیررسمی با بهای ۴۵ تا ۶۰ هزار افغانی قابل دریافت است.
یافتههای افغانستان اینترنشنال نشان میدهد که شماری از شرکتهای سیاحتی و کمیشنکاران در افغانستان با همکاری شرکتهای ایرانی میتوانند ظرف ۱۰ تا ۱۵ روز کاری ویزای کار تهیه کنند. هزینه این خدمات برای متقاضیان بین ۴۵ تا ۶۰ هزار افغانی است.
برخی از شرکتهای سیاحتی به افغانستان اینترنشنال گفتند که از این مبلغ تنها دو تا سه هزار افغانی سهم آنان میشود و بخش عمده پول از طریق حوالههای صرافی یا کارتهای بانکی به شرکتهای ایرانی انتقال مییابد.
بر اساس اطلاعات بهدستآمده، برخی شرکتهای ایرانی اخیراً به بهانه افزایش هزینهها، بهای این ویزا را تا ۸۰ هزار افغانی افزایش دادهاند.
منابع میگویند هر شرکت ایرانی در هر دوره ۹ ماهه بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ کارگر افغان را ثبت میکند. به گفته شماری از کمیشنکاران، صدور ویزای کار برای برخی شرکتها به یک منبع درآمد مستقل تبدیل شده است.
به گفته آنان، درآمد اصلی این شرکتها نه از کار کارگران، بلکه از روند صدور ویزا به دست میآید. این شرکتها کارگران را به نام خود ثبت میکنند، اما در عمل آنان را به شرکتها و محلهای کاری دیگر میفرستند.
مصاحبهشوندگان میگویند اگر یک شرکت در هر دوره ۹ ماهه برای ۱۵۰ کارگر ویزا بگیرد و بهطور متوسط از هر نفر ۵۵ هزار افغانی دریافت کند، درآمد آن به بیش از ۸ میلیون و ۲۵۰ هزار افغانی میرسد.
افغانستان پس از دههها جنگ، فقر، بیکاری و فروپاشی اقتصادی همچنان یکی از بزرگترین کانونهای مهاجرت در منطقه است. در چنین شرایطی، محدود شدن مسیرهای قانونی سفر و افزایش هزینههای ویزا، بسیاری از شهروندان را میان بازار غیررسمی و مسیرهای پرخطر قاچاق قرار داده است.
خانم نیومن گفت طالبان برای گسترش روابط خود با کشورهای اروپایی، این روند را ابتدا از آلمان آغاز کرد. او تأکید کرد که آلمان برای طالبان «فرش قرمز» پهن کرده و این تعامل را با عنوان مذاکرات فنی درباره بازگرداندن مهاجران به افغانستان توجیه کرده است.
نیومن افزود که آلمان پس از گفتوگوهای قنسولی با طالبان درباره مهاجران، دیپلوماتهای این گروه را در برلین پذیرفت. به گفته او، طالبان اکنون خواهان در اختیار گرفتن هشت قنسولگری دیگر نیز شده است.
نیومن هشدار داد که واگذاری قنسولگریها به طالبان به معنای دسترسی این گروه به اطلاعات شخصی افرادی است که از حاکمیت طالبان گریخته و در اروپا پناه گرفتهاند.
کمیسیون اروپا گفته است که سفر هیئت طالبان به بروکسل صرفاً بر مسائل قنسولی و فنی متمرکز بوده و موضوع بازگرداندن مهاجران افغان دارای سابقه جرمی نیز در دستور کار قرار داشته است.
در مکتوبی که کمیسیون اروپا به عبدالقهار بلخی، رئیس هیئت طالبان، فرستاده و رویترز آن را مشاهده کرده است، آمده که محور این گفتوگوها «بازگشت و پذیرش مجدد آن دسته از شهروندان افغانستان خواهد بود که حق اقامت در اتحادیه اروپا را ندارند.»
همزمان، یک منبع معتبر در کمیسیون اروپا روز سهشنبه به افغانستان اینترنشنال گفت که نمایندگان ۱۵ کشور عضو اتحادیه اروپا در نشست با هیئت طالبان حضور داشتند.
هانا نیومن تاکید کرد پنج سال پیش نمایندگان پارلمان اروپا گفتند به مردم افغانستان پشت نمیکنند. او افزود که اتحادیه اروپا امروز با دعوت از این هیئت «آخرین قدم را برای پشت کردن به مردم افغانستان برداشته است.»
این سیاستمدار اروپایی همچنین تاکید کرد که در پارلمان اروپا، از مقامهای کمیسیون اروپا برای دعوت از طالبان به بروکسل پرسش خواهد کرد.
پس از پایان سفر هیئت طالبان، وزارت امور خارجه این گروه در بیانیهای اعلام کرد که گسترش روابط دیپلوماتیک با کشورهای اروپایی یکی از اهداف این سفر بوده است. این گروه در تلاش است با افزایش حضور نمایندگان خود در اروپا، اداره شمار بیشتری از نمایندگیهای سیاسی و قنسولی افغانستان را در اختیار بگیرد.
