۲۵ سال پس از مسعود؛ خلأ رهبری که پر نشد
جمشید یما امیری
روزنامهنگار
۲۵ سال پیش در چنین روزی در ۱۸ سنبله ۱۳۸۰، احمدشاه مسعود، فرمانده کل مقاومت ضد طالبان، در عملیات دو مهاجم انتحاری وابسته به القاعده جان باخت.
روزنامهنگار
۲۵ سال پیش در چنین روزی در ۱۸ سنبله ۱۳۸۰، احمدشاه مسعود، فرمانده کل مقاومت ضد طالبان، در عملیات دو مهاجم انتحاری وابسته به القاعده جان باخت.
شهرت مسعود پس از مرگش ابعاد تازهای یافت و جهانی شد. امروز کتابخانهها و مراکز پژوهشی در نقاط مختلف جهان، از اسلامآباد و دهلی تا پکن، مسکو، پاریس و واشنگتن، میزبان کتابها، پژوهشها و خاطرات بسیاری درباره زندگی و میراث او هستند. اما اهمیت مسعود تنها در شمار کتابهایی که درباره او نوشته شده خلاصه نمیشود. پرسش مهمتر این است که میراث سیاسی و مبارزاتی او در ۲۵ سال گذشته چه سرنوشتی پیدا کرده است.
مسعود یک راه مبارزاتی و الگویی نظامی و سیاسی را به میراث گذاشت که در شرایط افغانستان کمسابقه بود. او توانست صفی بزرگ و نسبتاً فراگیر در برابر طالبان شکل دهد؛ صفی که در آن جریانهای مختلف، ضمن حفظ تشکیلات و سازمان خود، در کنار یکدیگر در چارچوب مقاومت ضدطالبانی قرار گرفتند.
بشیراحمد انصاری، پژوهشگر ارشد، معتقد است یکی از مهمترین ویژگیهای مسعود توانایی او در ایجاد همین صف واحد بود. به گفته او، مسعود از چند منبع مشروعیت برخوردار بود: «مشروعیت دینی» داشت، و در عین حال از «مشروعیت ملی» نیز برخوردار بود؛ زیرا، به باور انصاری، «هیچگاه غلامی خارجی را نپذیرفت و آزاد زیست.»
انصاری به افغانستان اینترنشنال میگوید در زمانی که طالبان، به تعبیر او، متشکل از یک گروه، یک قبیله و یک فکر بودند، مسعود توانست ترکیبی فراگیر و ملی را از ننگرهار تا قندهار و از فاریاب تا بامیان در برابر آنان قرار دهد.
این فراگیری برای مسعود تنها یک ضرورت نظامی نبود. او افغانستان را فراتر از مرزبندیهای قومی و جغرافیایی میدید. در مقطعی که خطر تجزیه کشور جدی بود، با تقسیم افغانستان به شمال و جنوب مخالفت کرد و در برابر تقابل میان پشتون و تاجیک ایستاد.
انصاری، از این منظر، مسعود را سیاستمداری با «سیاست اخلاقی» توصیف میکند؛ کسی که به باور او «افغانستان را نفروخت؛ نه زمینش را و نه فضای آن را.» او همچنین مسعود را چهرهای مستقل میداند و میگوید چنین استقلالی، بهویژه پس از حضور ۲۰ ساله ناتو و امریکا در افغانستان، کمتر دیده شده است.
مسعود، علاوه بر سیاست، در عرصه نظامی نیز ویژگیهایی داشت که او را از بسیاری از فرماندهان زمان خود متمایز میکرد. فاضل سانچارکی، روزنامهنگار، معتقد است مسعود «مدرنترین تشکیلات چریکی» در افغانستان را پایهگذاری کرد و مبارزهاش بر اساس استراتژی روشن و تاکتیکهای مشخص پیش میرفت.
سانچارکی به افغانستان اینترنشنال گفت: «مسعود هدفمند بود، به راه خود باور داشت و با انگیزهای قوی مبارزه میکرد. او استعداد نظامی فوقالعادهای داشت، اما تواناییاش به میدان جنگ محدود نمیشد. در سیاست نیز عمیق بود؛ قدرت فهم سیاسیاش تیز و نگاهش سریع بود و میتوانست ضرورتها و ظرافتهای سیاسی را تشخیص دهد.»
سانچارکی میگوید مسعود از متن باورها، سنتها و اعتقادات جامعه افغانستان برخاسته بود و خودش نیز تمثیلی از ارزشهای اعتقادی و فرهنگی بخشی از این جامعه بود. به گفته او، میتوان مسعود را دوست نداشت، اما نمیتوان کاریزما، پایداری، شجاعت، وطندوستی، سادهزیستی، باور به مردم و اراده مردم را در شخصیت او نادیده گرفت.
با میراث مسعود چه کردند؟
اما شاید مهمترین پرسش ۲۵ سال پس از مرگ مسعود این باشد که کسانی که خود را وارث راه او میدانند، با این میراث چه کردند؟
پس از مسعود، حوزه ضدطالبانی با خلأ رهبری روبهرو شد؛ خلأیی که در ربع قرن گذشته پر نشد و اکنون بیش از هر زمان دیگری احساس میشود.
نزدیکان و همرزمان مسعود در دو دهه پس از مرگ او، هر کدام مسیر خود را رفتند. رقابت بر سر زعامت و رهبری افغانستان، به تدریج جای خود را به رقابت بر سر موقعیت و جایگاه یکدیگر داد. تخریب، حذف و تجرید رقبای درونی، بخش قابل توجهی از انرژی سیاسی این جریان را به خود اختصاص داد.
در حالی که افغانستان با بازگشت طالبان بار دیگر با یک بحران بزرگ سیاسی و امنیتی روبهرو شد، بخشی از نیروهایی که زمانی در کنار هم علیه طالبان قرار داشتند، همچنان گرفتار اختلافات و رقابتهای درونی باقی ماندند.
پنج سال از بازگشت طالبان میگذرد، اما خلأ رهبری در جبهه ضدطالبانی همچنان پابرجاست. نه چهرهای با همان میزان نفوذ و کاریزما ظهور کرده و نه نیروهای نزدیک به مسعود توانستهاند یک صف سیاسی فراگیر و پایدار ایجاد کنند.
این شاید بزرگترین فاصله میان مسعود و مدعیان میراث او باشد.
مسعود؛ یک استثنا یا یک الگو؟
مسعود صرفاً یک فرمانده نظامی نبود. او ارادهای آهنین داشت و در باورهایش متزلزل نبود. احساس مالکیت و مسئولیت نسبت به سرزمینش داشت. ترک کشور و تسلیمشدن برایش گزینه نبود.
این ویژگیها در شرایط امروز افغانستان اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ کشوری که پس از دو دهه حضور نظامی و سیاسی خارجی، سقوط جمهوری و بازگشت طالبان، بار دیگر با بحران رهبری و نمایندگی سیاسی روبهرو شده است.
بشیراحمد انصاری یکی دیگر از ویژگیهای مسعود را «بزرگ اندیشیدن» او میداند. به گفته او، مسعود تجزیه افغانستان را رد میکرد و به کل افغانستان میاندیشید. حتی در موضوع دیورند نیز بهای سنگینی پرداخت؛ موضعی که به باور انصاری، بسیاری از مخالفانش حاضر نیستند حتی این اعتبار را برای او به رسمیت بشناسند.
هواداران این فرمانده نظامی میگویند شاید مسئله اصلی همینجا باشد: پیروان و اطرافیان مسعود نتوانستند سنگی را که او برداشته بود، بردارند.
آنچه در ۲۵ سال گذشته اتفاق افتاد، نشان میدهد که داشتن نام مسعود، لزوماً به معنای داشتن راه مسعود نیست. بسیاری از کسانی که خود را ادامهدهنده خط او میدانند، در عمل نتوانستند برخی از مهمترین ویژگیهای سیاسی او ــ استقلال، فراگیری، نگاه ملی، تشکیلات منسجم و توانایی ایجاد یک صف واحد ــ را بازتولید کنند.
با این حال، مسعود هنوز در حافظه سیاسی افغانستان زنده است. مقاومت هنوز با نام او نفس میکشد و جمع زیادی از مردم همچنان خط فکری و راه مبارزاتی او را دنبال میکنند. همین ماندگاری نشان میدهد که مسعود برای بخشی از جامعه افغانستان تنها یک فرمانده متعلق به گذشته نیست؛ نمادی از ایستادگی، استقلال و مقاومت است.
فاضل سانچارکی از همین منظر میگوید: «مسعود تنها نیاز دیروز نبود، نیاز امروز هم هست، فردا و همیشه نیز به قهرمانی همانند او محتاج است»؛ کسانی که بتوانند «بیرق ملی» را همچنان برافراشته نگه دارند.
مسعود تا زمانی که زنده بود، طالبان نتوانستند بر پنجشیر مسلط شوند. اما ۲۰ سال پس از مرگ او، طالبان بر مزارش حاضر شدند و رقصیدند.
این تصویر، بیش از آنکه صرفاً یک اتفاق نمادین باشد، میتواند تصویری تلخ از فاصله میان میراث مسعود و عملکرد بسیاری از مدعیان این میراث باشد.
او زمانی با القاعده، طالبان و دیگر گروههای تروریستی جنگید که بسیاری هنوز ابعاد این تهدید را بهدرستی درک نکرده بودند. خط فکری مسعود هنوز از حقانیت برخوردار است. تهدیدهایی که او سه دهه پیش درباره آنها هشدار میداد، امروز نیز در افغانستان و منطقه دیده میشوند. او با القاعده و طالبان جنگید و در برابر دیگر گروههای تروریستی منطقهای در افغانستان نیز ایستاد.
شورای پزشکی و دندانپزشکی پاکستان روز سهشنبه در اعلامیهای از دانشجویان افغان رشتههای پزشکی و دندانپزشکی خواست این کشور را ترک کنند و به افغانستان بازگردند.
این شورا در نامهای رسمی اعلام کرد که تا اطلاع بعدی، هیچگونه پذیرش، جایگزینی، انتقال یا تسهیلات دیگر برای شهروندان افغانستان در سال تحصیلی جاری مجاز نخواهد بود.
در پی این دستور، دانشگاه علوم صحی لاهور نیز در مکتوبی با عنوان «بسیار فوری» که تاریخ آن دوشنبه، ۱۷ سنبله است، از ۶۴ موسسه پزشکی و دندانپزشکی وابسته به این دانشگاه در سراسر ایالت پنجاب خواسته است دستورهای شورای پزشکی و دندانپزشکی پاکستان درباره دانشجویان افغان را اجرا کنند.
همچنین دانشگاه علوم پزشکی کینگ ادوارد در لاهور به ۲۲ دانشجوی افغان دستور داده است ظرف ۲۴ ساعت مراحل اداری لازم را تکمیل کنند. در میان این افراد، هفت دانشجوی سال آخر پزشکی حضور دارند.
در این مکتوب، نام افراد از سال اول تا سال آخر را دربر میگیرد و دو نفر از فارغالتحصیلان تازه نیز در این فهرست هستند.
این تصمیم با واکنش شماری از چهرههای سیاسی و مدنی پاکستان روبهرو شده است.
آصف درانی، نماینده ویژه پیشین پاکستان برای افغانستان، اخراج دانشجویان پزشکی افغان را «شوکآور» خواند و گفت بهویژه زنان جوانی که با دشواریهای فراوان برای ادامه تحصیل تلاش کردهاند، نباید بهدلیل شرایطی که خارج از کنترول آنان است، مجازات شوند.
او گفت که آموزش برای این زنان «تجمل نیست» و ممکن است تنها راه باقیمانده برای ساختن آیندهشان باشد. درانی هشدار داد که بازگرداندن آنان به افغانستان، جایی که دختران و زنان از آموزش عالی محروماند، میتواند سالها تلاششان را از بین ببرد.
محسن داور، نماینده پیشین پارلمان پاکستان، نیز این تصمیم را «شرمآور و غیرانسانی» خواند و گفت که دختران افغان تحت حاکمیت طالبان امکان ادامه تحصیل در افغانستان را ندارند.
منصور احمدخان، سفیر پیشین پاکستان در افغانستان، از شورای پزشکی و دندانپزشکی خواست که به دلایل بشردوستانه و با توجه به روابط تاریخی دو کشور، در تصمیم خود بازنگری کند. او پیشنهاد کرد که دانشجویان افغان اجازه یابند تحصیلاتشان را تکمیل کنند و پس از فراغت به افغانستان بازگردند.
ضیاالدین یوسفزی، فعال آموزش و پدر ملاله یوسفزی، برنده جایزه صلح نوبل، نیز گفت که دختران افغان نباید مجبور شوند به «نظام آپارتاید جنسیتی طالبان» بازگردند. او از پاکستان خواست که از حق آنان برای آموزش و زندگی با کرامت حمایت کند.
انجمن اسلامی طلبههای پاکستان نیز در بیانیهای گفت که دانشجویان افغان و پاکستانی نباید «بهای سیاست» را بپردازند و افزود که آنان به آموزش، عدالت و آینده نیاز دارند، نه بلاتکلیفی.
در مقابل، جان اچکزئی، وزیر پیشین اطلاعات ایالت بلوچستان، از هند خواست که برای دانشجویان افغان، بهویژه دانشجویان پزشکی که از پاکستان اخراج میشوند، زمینه ادامه تحصیل و دریافت مدرک را فراهم کند.
سفارت افغانستان تحت کنترول طالبان در اسلامآباد نیز از این تصمیم ابراز نگرانی کرده و خواستار تجدیدنظر در آن شده است.
این سفارت گفته است که اخراج دانشجویان میتواند آینده تحصیلی و حرفهای آنان را با آسیب جدی روبهرو کند و از نهادهای آموزشی و بینالمللی خواسته است زمینه ادامه تحصیل بدون وقفه آنان را فراهم کنند.
سفارت همچنین تأکید کرده است که آموزش، علم و روابط انسانی نباید قربانی اختلافات سیاسی شوند.
برآوردها نشان میدهد که حدود ۲۰۰ دانشجوی افغان در رشتههای پزشکی و دندانپزشکی در پاکستان تحصیل میکنند.
یکی از اعضای رهبری یک تلویزیون فعال در کابل به افغانستان اینترنشنال گفت که مدیران رسانههای خصوصی عملا امکان اعتراض به این دستورها را ندارند و برای ادامه فعالیت، ناگزیرند از خواستههای استخبارات طالبان پیروی کنند.
بهعنوان نمونه، شماری از رسانههای داخلی در گزارش کشتهشدن حسیب پنجشیری، از فرماندهان جبهه مقاومت، این جبهه را «گروه شر و فساد» خواندند.
پیش از این نیز، در ماه قوس ۱۴۰۳، پس از کشتهشدن خلیلالرحمان حقانی، وزیر مهاجران و عودتکنندگان طالبان، در حمله انتحاری داعش خراسان، رسانههای خصوصی کابل برای نخستینبار از واژه «شهید» برای اعضای کشتهشده طالبان استفاده کردند.
منابع در آن زمان به افغانستان اینترنشنال گفته بودند که وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان و ریاست استخبارات این گروه، رسانههای خصوصی را به استفاده از این واژه برای افراد کشتهشده طالبان ملزم کردهاند.
دستورهای رسانهای؛ از واتساپ تا اتاقهای خبر
استخبارات و ریاستهای اطلاعات و فرهنگ طالبان گروههای ویژه واتساپی برای خبرنگاران ایجاد کردهاند. در این گروهها دستورالعملها، محدودیتها و ممنوعیتهای تازه به خبرنگاران ابلاغ میشود و گاهی هنگام وقوع رویدادها، حتی واژهها و متنهای مشخصی برای استفاده در خبرها و برنامههای رسانهها در اختیار آنان قرار میگیرد.
یک خبرنگار پیشین بخش پشتوی بیبیسی با ابراز نگرانی نسبت به سانسور اطلاعات، خبرها و واژهها در حاکمیت طالبان به افغانستان اینترنشنال گفت: «اکنون در افغانستان تقریبا هیچ رسانه آزادی وجود ندارد. رسانههای خصوصی به دستگاههای تبلیغاتی طالبان تبدیل شدهاند.»
سازمان حمایت از رسانههای افغانستان (امسو) نیز پیشتر گفته بود که شماری از رسانهها ناچار شدهاند در محتوای خبری خود از واژهها و شیوههای بیان مشخص استفاده کنند. این سازمان گفته بود که طالبان با مدیران رسانههای داخلی «جلسات غیرضروری» برگزار میکنند و «شیوه نشراتی از طریق گروههای واتساپ دیکته میشود.»
چهرههای رسانهای؛ از فعالیت خبری تا تولید محتوای تبلیغاتی
طالبان برای ترویج روایت خود، علاوه بر اعمال فشار بر رسانههای سنتی، از شماری از چهرههای شناختهشده رسانهای نیز استفاده میکند.
چند خبرنگار افغان به افغانستان اینترنشنال گفتند که بخش رسانهای استخبارات طالبان و «بنیاد جلال» وابسته به سراجالدین حقانی، وزیر داخله طالبان، برای شماری از چهرههای رسانهای، در قالب پادکست، مراکز تولید محتوای تبلیغاتی راهاندازی کردهاند.
منابع میگویند که طالبان برای این پادکستها دفتر فراهم کرده، تجهیزات فنی خریده و هزینه معاش تصویربرداران، تدوینگران و دیگر کارکنان را نیز میپردازند.
ماه گذشته، همزمان با درگیری طالبان و جبهه آزادی در ولسوالی زیباک بدخشان، یکی از تهیهکنندگان پادکست مثلث با همراهی نیروهای طالبان به این ولسوالی رفت و ویدیویی با عنوان «سپر پامیر؛ از شایعات تا واقعیت» منتشر کرد.
در این ویدیو، او در میان نیروهای طالبان حضور داشت و از مواضع این گروه تمجید کرد. او در بخشی از ویدیو گفت: «مانند کوههای پامیر، بلند و استوار در سنگر خود ایستادهاند.»
در جریان درگیری میان جمعهخان فاتح، فرمانده طالبان، و نیروهای قطعه بدری این گروه در ولسوالی نسی بدخشان نیز، همین پادکستها و رسانهها تبلیغات گستردهای علیه فاتح به راه انداختند و او را «باغی» خواندند.
پس از بازداشت فاتح، یکی دیگر از چهرههای شناختهشده پادکست مثلث با هلیکوپتر طالبان به ولسوالی نسی منتقل شد و دیدگاه افرادی را منتشر کرد که اعضای خانواده خود را قربانی اقدامات فاتح معرفی میکردند.
این ویدیو با عنوان «فریاد خاموش» منتشر شد و در آن شماری از باشندگان بدخشان فاتح را به جنایت، سرقتهای مسلحانه و خودسری متهم کردند و از طالبان خواستند او را محاکمه کنند.
شماری از خبرنگاران فعال در کابل، به شرط حفظ هویت، به افغانستان اینترنشنال گفتند که طالبان سوژههای مورد نظر خود را در اختیار این پادکستها قرار میدهد و آنان نیز به نام مستند یا گزارش خبری، علیه مخالفان طالبان محتوا تولید میکنند.
این منابع همچنین گفتند که استخبارات طالبان گزارشها و برنامههای سیاسی رسانههای افغان را پیش از انتشار بررسی میکند و سپس اجازه نشر آنها را صادر میکند.
نگرانی از تضعیف استقلال رسانهها
ظاهر چراغ، رئیس کمیته ارتباطات سازمان حمایت از رسانههای افغانستان، به افغانستان اینترنشنال گفت که تحمیل واژههای خاص، استقلال رسانهها و خبرنگاران را بهشدت تضعیف کرده است.
او گفت که مجبور کردن رسانههای خصوصی به استفاده از اصطلاحات مشخص در محتوای خبری، ضربهای مستقیم به آزادی بیان و اصول روزنامهنگاری حرفهای است. چراغ افزود که خبرنگاران زیادی از فشارهای طالبان شکایت کردهاند و این فشارها علاوه بر ایجاد مشکلات روانی، زندگی حرفهای آنان را نیز تهدید میکند.
به گفته او، خبرنگاران مجبور شدهاند که برای رهبر طالبان از عنوان «امیرالمومنین» و برای وزیر داخله این گروه از واژه «خلیفه» استفاده کنند.
وزارت معادن و پترولیم طالبان روز دوشنبه، ۱۶ سنبله، قرارداد استخراج و توسعه حوزه نفت و گاز کشک-تیرپل هرات را با شرکت «دلتا اینترنشنال» عربستان سعودی امضا کرد.
در مراسم امضای این قرارداد، عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی طالبان، زلمی خلیلزاد، نماینده سابق امریکا در امور افغانستان و شماری از مقامهای طالبان حضور داشتند.
با وجود ارزش بالای اعلامشده برای این پروژه، تاکنون هیچ مقام عربستان سعودی درباره این قرارداد اظهارنظر نکرده است.
همچنین این خبر در رسانههای بزرگ و شناختهشده سعودی بازتاب نداشته و دستکم در ساعات نخست پس از امضای قرارداد، تنها وبسایت المرصد خبر کوتاهی را با استناد به منابع طالبان منتشر کرده است.
عربستان سعودی تاکنون اداره طالبان را به رسمیت نشناخته است. ریاض اگرچه پس از بازگشت طالبان به قدرت، مانند برخی کشورهای منطقه کانالهای ارتباطی و فعالیتهای دیپلوماتیک خود را حفظ کرده، اما در کنار اکثر کشورهای جهان از شناسایی رسمی رژیم طالبان خودداری کرده است.
این قرارداد میان هدایتالله بدری، وزیر معادن و پترولیم طالبان، و شاهر التقی، رئیس اجرایی شرکت دلتا اینترنشنال، امضا شد و شامل ارزیابی ذخایر هیدروکربنی، مطالعه گازرسانی به هرات و بررسی احداث خط لوله ۷۰۰ کیلومتری «سنتگاز» است.
حضور زلمی خلیلزاد در مراسم نیز توجهها را به نقش او در این پروژه جلب کرده است. این در حالی است که وزارت خارجه امریکا پس از سفر خلیلزاد به کابل تأکید کرد که او کارمند دولت ایالات متحده نیست و از جانب واشنگتن نمایندگی نمیکند.
یک سخنگوی وزارت خارجه امریکا به افغانستان اینترنشنال گفته است که تمامی فعالیتهای خلیلزاد به صورت شخصی انجام میشود.
در حال حاضر جزئیات بیشتری درباره نقش خلیلزاد در این قرارداد و همچنین میزان حمایت احتمالی نهادهای رسمی عربستان از این پروژه منتشر نشده است. مشخص نیست که توافق اعلامشده چه زمانی وارد مرحله اجرایی خواهد شد.
سرمایهگذاری بالقوه این بسته طی ۲۵ سال تا ۵۰ میلیارد دالر تخمین زده شده است. حدود ۱۰ میلیارد دالر از این مبلغ به ساخت خط لوله انتقال گاز اختصاص دارد، اما اجرای آن مشروط به نتایج مثبت اکتشاف و مطالعات فنی خواهد بود.
وزارت معادن طالبان گتفه که شرکت دلتا اینترنشنال در مرحله نخست ۲۰۰ میلیون دالر برای اکتشاف و استخراج هفت بلاک گاز سرمایهگذاری خواهد کرد.
