اما پس از حملات یازدهم سپتامبر و افزایش فشار امریکا، پاکستان ناچار شد میان طالبان، متحد پیشین خود، و ایالات متحده، شریک راهبردیاش، یکی را انتخاب کند.
پرویز مشرف، رئیسجمهور و فرمانده وقت ارتش پاکستان، خواستههای واشنگتن را پذیرفت. او حمایت خود را از ائتلاف بینالمللی به رهبری امریکا در مبارزه با تروریسم اعلام کرد، حریم هوایی و تأسیسات نظامی پاکستان را برای عملیات نظامی امریکا علیه طالبان در اختیار این کشور گذاشت و زمینه ازسرگیری روابط با واشنگتن را فراهم کرد.
این تصمیم آغاز فصل جدیدی در سیاست خارجی پاکستان بود، اما روابط این کشور با طالبان بهطور کامل قطع نشد.
پس از مداخله نظامی امریکا و سقوط نخستین اداره طالبان، روابط دو طرف وارد روند پیچیدهای از «حمایت و مخالفت» شد. بیست سال بعد، زمانی که طالبان در ۱۵ آگست ۲۰۲۱ وارد کابل شدند، عمران خان، نخستوزیر وقت پاکستان، پیروزی این گروه را «شکستن زنجیرهای بردگی» توصیف کرد.
بازگشت طالبان به قدرت، از نگاه اسلامآباد تحقق آرزوهای دیرینه این کشور درباره افغانستان بود؛ اما پنج سال بعد، روابط میان حامی و متحد پیشین به مرحله جنگ آشکار، حملات هوایی، درگیریهای نظامی و بیاعتمادی عمیق رسیده است. چه عواملی در پس این تنشها قرار دارند؟
ظهور طالبان؛ تلاش پاکستان برای نفوذ در افغانستان
در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی، پس از خروج اتحاد جماهیر شوروی، افغانستان به میدان جنگهای داخلی میان گروههای مجاهدین بدل شد. پاکستان در این جنگها و مسائل سیاسی افغانستان نفوذ گستردهای داشت و در شکلگیری و گسترش تحریک طالبان نیز نقش مهمی ایفا کرد.
پس از تسلط طالبان بر کابل در سال ۱۹۹۶، پاکستان در کنار عربستان سعودی و امارات متحده عربی، اداره این گروه را به رسمیت شناخت. اسلامآباد طالبان را تنها یک متحد سیاسی نمیدانست، بلکه این گروه را بخش مهمی از راهبرد منطقهای خود در قبال افغانستان تلقی میکرد. پاکستان خواهان حکومتی در کابل بود که مانع گسترش نفوذ هند شود و نگرانیهای امنیتی این کشور را در نظر بگیرد.
با وجود اختلافهایی که در سالهای پایانی نخستین دوره اداره طالبان، به دلیل حضور اسامه بن لادن و القاعده و برخی تصمیمهای طالبان میان دو طرف به وجود آمده بود، پاکستان همچنان روابط رسمی خود را با این گروه حفظ کرد.
پس از حملات یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱، ایالات متحده از پاکستان خواست از ائتلاف بینالمللی علیه القاعده و طالبان حمایت کند.
پرویز مشرف در یک سخنرانی تلویزیونی در ۱۹ سپتامبر، تصمیم خود برای همکاری با امریکا را اعلام کرد. پاکستان به نیروهای امریکایی اجازه استفاده از حریم هوایی و تأسیسات نظامی خود را داد، اطلاعات استخباراتی را با واشنگتن شریک کرد و در عملیات بازداشت اعضای القاعده نیز مشارکت داشت.
با این حال، پاکستان روابط خود را بهطور کامل با طالبان قطع نکرد. مشرف تلاش میکرد در کنار پایان حکومت طالبان، راه مشارکت شماری از اعضای این گروه در ساختار سیاسی آینده افغانستان نیز باز بماند. در ۱۶ اکتبر ۲۰۰۱، کالین پاول، وزیر امور خارجه امریکا، در سفر به اسلامآباد موضوع نقش سیاسی چهرههای میانهرو طالبان را مطرح کرد. مشرف نیز گفت که در میان طالبان افرادی وجود دارند که میتوانند در ساختار سیاسی آینده افغانستان نقش داشته باشند.
پس از سقوط طالبان، نمایندگان گروههای مختلف سیاسی افغانستان در کنفرانس بن گردهم آمدند، اما طالبان به این نشست دعوت نشد. پاکستان حکومت جدید افغانستان را به رسمیت شناخت، اما همچنان درباره نفوذ جبهه متحد در کابل و حضور احتمالی هند در افغانستان نگرانی داشت.
به این ترتیب، اسلامآباد با سقوط طالبان مخالفت نکرد، اما تلاش کرد راه نفوذ سیاسی این گروه در آینده افغانستان همچنان باز بماند.
از دوستی رسمی تا سیاست دوگانه
پس از سقوط طالبان، روابط پاکستان و امریکا در چارچوب جنگ علیه تروریسم گسترش یافت، اما اهداف درازمدت دو کشور درباره افغانستان یکسان نبود.
امریکا میخواست طالبان را از قدرت دور نگه دارد، اما همزمان پرسشهایی درباره نقش پاکستان در سازماندهی دوباره شبکههای پیشین طالبان و فراهمکردن پناهگاه برای اعضای این گروه مطرح میشد. واشنگتن بر اسلامآباد فشار وارد میکرد، اما پاکستان تأکید داشت که جنگ افغانستان باید بهجای راهحل نظامی، از طریق توافق سیاسی پایان یابد.
پاکستان به مسئله افغانستان از دریچه رقابت با هند نگاه میکرد و نگران بود که یک حکومت نزدیک به هند در کابل، فشار راهبردی بر مرزهای غربی پاکستان را افزایش دهد. به همین دلیل، اسلامآباد از یکسو روابط رسمی خود را با حکومت افغانستان و امریکا حفظ میکرد و از سوی دیگر، ارتباطاتش با طالبان را قطع نمیکرد.
در اواخر دهه ۲۰۱۰، نقش پاکستان بار دیگر در آغاز مذاکرات میان امریکا و طالبان اهمیت پیدا کرد. اسلامآباد در برقراری ارتباط میان رهبران طالبان و نمایندگان امریکا کمک کرد و از روابط خود برای پیشبرد مذاکرات صلح بهره گرفت.
در ۲۹ فبروری ۲۰۲۰، توافقنامه صلح میان امریکا و طالبان در دوحه، پایتخت قطر امضا شد. بر اساس این توافقنامه، امریکا جدول زمانی خروج نیروهایش را پذیرفت و طالبان تعهد کردند که اجازه ندهند از خاک افغانستان علیه امریکا و متحدانش استفاده شود.
اما این توافقنامه، توافق نهایی میان حکومت جمهوری افغانستان و طالبان درباره تقسیم قدرت یا پایان جنگ نبود. در کنار مذاکرات بینالافغانی، پیشروی طالبان در میدان جنگ ادامه یافت و در نهایت، نظام جمهوری در آگست ۲۰۲۱ سقوط کرد.
پاکستان از این توافقنامه استقبال کرد و نقش خود را در روند صلح مهم میدانست. اسلامآباد ادعا میکرد که کنترول کامل بر طالبان ندارد و خواهان راهحل سیاسی در افغانستان است؛ اما نفوذ این کشور بر طالبان واقعیتی انکارناپذیر بود.
با این حال، بازگشت طالبان به قدرت نشان داد که نفوذ پاکستان به معنای تحقق همه خواستههای این کشور نیست. طالبان پس از بهدست گرفتن قدرت، اولویتهای سیاسی و امنیتی خود را نیز دنبال کردند.
«شکستن زنجیرهای بردگی»
در ۱۵ آگست ۲۰۲۱، زمانی که طالبان وارد کابل شدند، عمران خان، نخستوزیر وقت پاکستان، پیروزی این گروه را «شکستن زنجیرهای بردگی» توصیف کرد. دیگر مقامهای پاکستانی نیز اظهارات مشابهی مطرح کردند.
اما موضع وزارت امور خارجه پاکستان محتاطانه بود. اسلامآباد تصمیم نگرفت که اداره طالبان را فوراً به رسمیت بشناسد و خواستار تشکیل حکومت فراگیر و تعامل سیاسی شد. اسلامآباد نگران بود که طالبان مانند دوره نخست حکومت خود بار دیگر در انزوای بینالمللی قرار بگیرند.
تفاوت دیدگاه میان رهبری سیاسی و نظامی پاکستان و نهادهای دیپلماتیک این کشور، دو جنبه از ارزیابی اسلامآباد را نشان میداد. از یکسو، پیروزی طالبان بهعنوان پایان نفوذ امریکا و فرصتی برای گسترش نفوذ منطقهای پاکستان در افغانستان ارزیابی میشد؛ اما از سوی دیگر، پاکستان در قبال حکومت جدید محتاط بود و نمیخواست با فشارهای بینالمللی روبهرو شود.
اسلامآباد انتظار داشت که بازگشت طالبان به قدرت، نفوذ هند را محدود و نگرانیهای امنیتی پاکستان را کاهش دهد؛ اما در پس این ارزیابی، یک پرسش مهم نادیده گرفته شده بود: آیا طالبان پس از بهدست گرفتن قدرت همچنان تابع خواستههای امنیتی پاکستان خواهند ماند یا بهعنوان یک حکومت مستقل، تصمیمهای خود را بر اساس نیازهای سیاسی و داخلیشان اتخاذ خواهند کرد؟
از مشارکت راهبردی تا رویارویی نظامی
بازگشت طالبان به قدرت برای پاکستان به معنای بازگشت یک متحد پیشین به حکومت بود. اما پنج سال بعد، روابط اسلامآباد و کابل با بحرانی روبهرو شده است که به درگیریهای نظامی، حملات هوایی، بستهشدن گذرگاهها و اتهامزنیهای متقابل رسیده است.
تا اوایل نوامبر ۲۰۲۶، روابط دو طرف به دلیل اختلافهای امنیتی و بیاعتمادی متقابل همچنان پرتنش باقی مانده است.
مهمترین موضوع اختلاف، فعالیتهای تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) است. اسلامآباد ادعا میکند که رهبران و جنگجویان این گروه در افغانستان پناهگاه دارند و از خاک این کشور حملات علیه پاکستان را سازماندهی میکنند. پاکستان از طالبان میخواهد که مانع فعالیتهای این گروه شوند و اقدامات عملی علیه آن انجام دهند.
در گزارشهای ناظران سازمان ملل متحد نیز درباره فعالیتهای تحریک طالبان پاکستان و حضور این گروه در افغانستان ابراز نگرانی شده است.
اما اداره طالبان این اتهامها را رد میکند. ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، میگوید که این گروه مسئول ناامنی در پاکستان نیست و اسلامآباد نباید مشکلات داخلی خود را به افغانستان نسبت دهد.
موضوع اختلافها تنها به مسئله تیتیپی محدود نمیشود. درگیریهای مکرر در امتداد دیورند، اتهام حمایت از داعش و مخالفان طالبان علیه پاکستان، حملات هوایی پاکستان، اقدامات تلافیجویانه طالبان و محدودیتهای رفتوآمد از دیگر عوامل تیرگی روابط دو طرف هستند.
پاکستان در روزهای ۲۱ و ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ در افغانستان حملات هوایی انجام داد. مقامهای پاکستانی گفتند که این حملات مواضع گروههای مسلح را هدف قرار دادهاند، اما طالبان افغانستان از تلفات غیرنظامیان خبر دادند. پاکستان در اول اکتوبر نیز حملات هوایی دیگری در افغانستان انجام داد و تاکنون پایان این حملات و درگیریها اعلام نشده است.
یکی دیگر از جنبههای اساسی این بحران، روابط تاریخی ایدئولوژیک، سازمانی و نظامی میان طالبان افغانستان و طالبان پاکستان است.
این دو گروه ساختارها و رهبران جداگانهای دارند، اما به دلیل روابط تاریخی و نزدیکی فکری، ارتباط میان آنها به موضوعی نگرانکننده از نظر امنیتی برای پاکستان تبدیل شده است.
انتظار پاکستان این بود که طالبان بهعنوان متحد پیشین، خواستههای امنیتی اسلامآباد را در نظر بگیرند؛ اما با توجه به روابط گذشته، حمایتها، شعارهای مذهبی و جهادی و عوامل دیگر، مهار تحریک طالبان پاکستان برای طالبان افغانستان کار آسانی نیست.
در همین نقطه، تضاد اساسی میان انتظارات دو طرف شکل میگیرد.
پاکستان میخواهد طالبان علیه گروههای مسلحی که از خاک افغانستان فعالیت میکنند و امنیت پاکستان را هدف قرار میدهند، اقدامات قاطع انجام دهند؛ اما طالبان نمیخواهد مسئولیت حل مشکلات امنیتی داخلی پاکستان را بر عهده بگیرد یا به گفته امیرخان متقی، برای خود در داخل کشور دردسر ایجاد کند.
چین، قطر و ترکیه برای میانجیگری و دستیابی به توافق میان پاکستان و طالبان تلاش کردهاند، اما به دلیل اختلافهای امنیتی و خواستههای متقابل، تاکنون راهحل پایداری به دست نیامده است.
به این ترتیب، بازگشت طالبان به قدرت به آن فرصت راهبردیای تبدیل نشد که پاکستان انتظارش را داشت. این تحولات همچنین نشان داد که به قدرت رسیدن متحد یک کشور در ارگ ریاستجمهوری افغانستان، به این معنا نیست که آن کشور میتواند بر سیاستها و تمام تصمیمهای حکومت افغانستان تأثیر بگذارد.