افغانستان د یوې ډلې که د ټولو افغانانو لپاره؟

طالبانو په افغانستان کې تر بیا واکمنېدو وروسته د زرګونو مدرسو په جوړولو لاس پورې کړی، چې خبره یې ان تر ارګه هم رسېدلې، چې د هغوی دغه چاره د ګڼو افغانانو له توندو نیوکو سره مخامخ شوې ده.

پر طالبانو نیوکه کوونکي وايي، چې دوی په افغانستان کې د نجونو بر زده‌کړو بندیزونه لګولي، د هلکانو له پاره یې هم د عصري زده‌کړو برخه کمزورې کړې او د خپلو کسانو له پاره بیا د زرګونو مدرسو په جوړولو لګیا دي.

خو طالبان بیا وايي، د دوی ټولې ترسره شوې چارې د اسلامي شریعت په چوکاټ کې ترسره کېږي او د دغې ډلې مشر ملا هبت الله په خپلې وروستۍ وینا کې ویلی و چې نړۍوال د دوی د نقدولو په نوم د اسلامي شریعت سره مخالفت کوي.

یو شمېر نیوکه کوونکي وايي، چې ارګ د افغانستان د اقتدار ځاله او د سترو ملي او سیاسي پرېکړو ځای دی.

دوی وايي، د دې پر ځای چې هلته د مهمو ملي مسایلو په اړه پرېکړې وشي نن سبا د طالبانو او ملایانو په مدرسه بدل شوی دی.

په کابل کې د ترکیې سفارت بیا د دې لیدنې په اړه څه نه دي ویلي.

په ۱۴۰۰ کال کې پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنۍ وروسته د پخواني دولت زیات شمېر چارواکي او د طالبانو د مخالفو ګوندونو مشران ترکیې ته ولاړل.

د روان کال وږي په میاشت کې د ترکیې حکومت د « کارنده سیاسي نظام او افغانستان کې تل پاتې سوله» تر سرلیک لاندې د پخوانیو افغان چارواکو غونډه لغوه کړه.

مولوي عبدالکبير له جنګ اونا سره کتنه کې د دغې ډلې مخالفینو ته د اجازې نه ورکولو له امله له ترکیې مننه کړې. د طالبانو د خبرپاڼې له مخې؛ ښاغلي عبدالکبیر ویلی، چې په افغانستان کې د ټولو افغانانو لپاره د ګډ او سوله ییز ژوند زمینه برابره شوې ده.

په دې کتنه کې د ترکیې سفیر ویلي؛ هېواد یې له افغانستان سره د پوهنې او لوړو زده کړو په برخو کې همکاري کوي.

د طالبانو د خبرپاڼې له مخې؛ د ترکیې سفیر ویلي، چې ترکیي سوداګر چمتو دي چې افغانستان کې د کانونو، برېښنا او کرنې په برخو کې پانګونه وکړي.

ترکیه له طالبانو سره نږدې اړیکې لري. دغه هېواد یو شمیر طالب ډېپلماټان هم منلي دي.

هغه ویلي؛ په هېواد کې د بیو ټیټېدل او د پیسو نسبي ثبات د پرمختګ علامه نه ده او دا حالت لا هم د تشویش وړ دی.

پخوانی ولسمشر وايي، چې له اقتصادي‌ اړخه د افغانستان راتلونکی دې پورې تړلې دی؛ که د دغه هېواد اوسني اقتصادي وضعیت کې تغیر رانه شي او په همدې ډول دوام وکړي،‌ دا د تدریجي مرګ لاره ده؛ خو که د افغانستان په معادونو باندې تمرکز وشي؛ نو دغه هېواد به د فقر په حالت کې پاتې نه شي او د نړۍ کومکونو ته به احتیاج نه وي.

ښاغلی غني وايي؛ په لویو ښارونو کې د کارموندنې شرایط له جدي ستونزو سره مخامخ دي. هغه وايي‌، چې په دغو ښارونو کې غذايي خوندیتوب هم نه شته او خلک د خوړو له کمښت سره لاس او ګریوان دي.

پخوانی ولسمشر وايي: "د افغانستان ۲۲ ولایتونه د غذايي خوندیتوب له ستونزې سره مخامخ دي، په بدخشان او پکتیکا دا ستونزه تر ټولو نورو ولایتونو ډېره ده. د دې ستونزې لامل د اقلیمي بدلونونو ترڅنګ، د زراعتي تولیداتو کمېدل او د ښځو پر کار د بندیز او د نورو کاري فرصتونو د کمېدو له امله د خلکو اقتصادي وضعیت خرابېدل دي. د افغانستان د صنعتي سکتور په فعالیت کې هم ۵۰ سلنه کموالی راغلی چې د خلکو پر اقتصادي وضعیت یې بد اغیز کړی دی. "

محمد اشرف غني وايي؛ طالبانو پر انکشافي پروژو کار کم کړی خو په پوځي برخو کې یې لګښتونه د پام وړ لوړ کړي، چې د خلکو پر اقتصادي وضعیت او کارموندې یې منفی اغیز کړی.

هغه زیاتوي:‌ "د افغانستان اقتصادي وضعیت ډېر خراب دی او عاجلو اقداماتو ته اړتیا لري. "

ښاغلی غني په بېلابېلو برخو کې د خلکو بې کاره کېدو ته په اشارې سره وايي؛ په افغانستان کې د ډوډۍ ګټونکو شمېر کم شوی او د ډوډۍ خوړونکو شمېر ډېر شوی دی.

د اشرف غني په وینا؛ د افغانستان د اقتصاد څلور سکتورونه لکه؛ د کرنې، خدماتو، صنعتي او دولتي سکتور، زیانمن شوي او ډېر کارکوونکي له کاره ویستل شوي.

د نوموړي په وینا؛ هغه کسانو چې په دغو سکتورونو کې کار کاوه یو څه پیسې یې ذخیره کړې وې، چې اوس د خلاصیدو په حال کې دي او دا به د دغې ډلې خلک له پراخو اقتصادي ستونزو سره مخامخ کړي.

ښاغلی غني وايي:‌ "یوه بډایه برخه هم افغانستان کې شته چې په جرمي اقتصاد، شبکه يي اقتصاد او عرفي اقتصاد کې لاس لري. افغانستان د افراط او تفریط ملک دی، دغه ډله د مرستې توان لري؛ خو باید په عمل کې یې ثابت کړي."

پخوانۍ ولسمشر غني د پودکاست په یوه برخه کې د افغانستان خصوصي روغتیايي پوهنتونونه د یوه بلا په توګه بولي او وايي:‌ "یو سم د طب پوهنځي د ۵۰ نه ۱۰۰ میلیونو ډالرو ته اړتیا لري. دوی راغلي وو، د زور خاوندان وو او اجازه نامې یې اخیستې وې. دا مرکزونه د شهادتنامو د ورکولو فابریکې وې. دوی امکانات نه درلودل،‌ لابراتوارونه یې نه درلودل او سم استادان یې نه درلودل.‌"

هغه وايي؛ افغانستان سره د روغتیا په برخه د نړۍوالو مرستندوه ادارو مرستې او خدمات چې د افغانستان خلکو سره یې کوي، ورځ تر بلې مخ په کمېدو دي.

د دغو مرستو کمېدو په اړه د اندېښنې په ښودلو سره نوموړی وايي، چې په افغانستان کې یوه بله لویه ستونزه د ډاکټرانو او درملتونو ترمنځ تړونونه دي، چې ناروغانو ته له اړتیا خورا ډېره دوا ورکوي.

هغه وايي:‌ "دغومره ډېره دوا د نړۍ په ډېرو کمو هېوادونو کې ناروغانو ته ورکول کیږي. "

د پخواني ولسمشر په وینا؛ په افغانستان کې شاوخوا ۳.۲ میلیونه ماشومان له خوارځواکۍ څخه کړیږي، چې یو میلیون یې په جدي توګه له دغې ستونزه سره مخامخ دي.

هغه وايي؛ په همدې حال کې نږدې یو میلیون حامله دارې میندې هم له خواځواکۍ سره لاس او ګریوان دي،‌ چې ماشومان یې له خواځواکۍ سره نړۍ ته سترګې پرانیزې او تل له روغتیايي ستونزو کړیږي.

هغه وايي:‌ "د زیګون پرمهال د میندو د مړینې پېښې تر دې وړاندې په پراخه توګه کمې شوې وې؛ خو اوس یو خل بیا دهغه پېښې ډېرې شوې دي. "

د افغانستان د ازادۍ جبهې په اېکس ټولنیزې رسنې په یوه لیک کې لیکلي، چې د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د دروازې په نښه کولو سره یې څلور طالبان وژلي او دوه نور یې ټپیان کړي دي.

دغه جبهه زیاتوي، چې په دې عملیاتو کې د طالبانو یو فورډ ایوریست ډوله پوځي موټر له منځه تللی دی.

د افغانستان د ازادۍ جبهې د خپل لیک په وروستۍ برخه کې لیکلي: «د طالبانو د کورنیو چارو وزارت وسلوالو په وروستیو اونیو کې په کابل، بغلان او بامیان کې ځوانې نخونې نیولي، ځورولي او بندیانې کړي دي.»

داسې ښکاري د دغه برید لامل هم همدا موضوع وي.

تر اوسه د دغې پېښې د پخلي په باب طالبانو رسنیو ته څه نه دي ویلي.

افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د دغې پېښې تایید نه کوي؛ خو په دې وروستیو کې د طالبانو مخالفو ډلو پر طالبانو بریدونه زیات کړي دي.

سرګي لاوروف حامد کرزي او عبدالله عبدالله ته هم اشاره وکړه او ویې ویل؛ دوی طالبانو ته توصیه کوي، چې نور سیاسي ځواکونه هم حاکم ساختار ته وبلي.

په ورته وخت کې ښاغلي لاوروف ټینګار وکړ، چې دا بهیر اسانه نه دی.

په دې خبري غونډه کې د روسیې د ډېپلوماتیکو خدمتونو مشر د پنجشنبې په ورځ (د مرغومې ۲۸مه) د قزاقستان له تروریستي لېست څخه د طالبانو د نوم اېستلو ته اشاره وکړه او ویې ویل، چې دا د طالبانو د ډېپلوماټیکې رسمیت پېژندنې په معنا نه ده.
د روسیې د بهرنیو چارو وزیر وویل: "موږ له طالبانو سره منظم تماسونه لرو او که دا ډله په رسمیت پېژندل غواړي، باید لومړی د یوه ټول شموله حکومت د جوړولو په ګډون خپل مسوولیتونه پوره کړي."
هغه وویل چې ازبکان، تاجکان او هزاره ګان چې اوس د طالبانو په جوړښت کې دي هم له سیاسي پلوه د طالبانو برخه دي.
ښاغلي لاوروف همداراز زیاته کړه: «سره له دې چې طالبان پر افغانستان کنټرول لري" خو لا هم ځینې کړکېچونه او اعتراضونه شته.»

دا په داسې حال کې ده، چې له دې وړاندې هم د امریکا په ګډون ګڼو سیمه ییزو هېوادونو پر طالبانو غږ کړی، چې په افغانستان کې دې یو ټولګډونه نظام رامنځته کړي؛ خو طالبانو بیا دا د دوی کورنۍ مساله ګڼلې ده.