په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو پنځه کاله وروسته د ښځو او نجونو د حقونو وضعیت لا هم د خرابېدو په حال کې دی او د ملګرو ملتونو او بشري حقونو د فعالانو په وینا؛ ښځې له عامه ژوند څخه نږدې په بشپړه توګه اېستل شوې دي.
په افغانستان کې د روغتیايي خدمتونو د کمښت، خوارځواکۍ او اقتصادي ستونزو له امله د مېندوارۍ او زېږون پرمهال د مېندو د مړینې لوړه کچه لاهم جدي اندېښنه بلل کېږي. د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۳کال د شمېرو له مخې؛ په افغانستان کې د هرو ۱۰۰زره زېږونونو پرمهال لږترلږه ۵۲۱ مېندې مري.
د غزني ولایت د مالستان ولسوالۍ سیمهییزې سرچینې وايي، طالبانو د سیمې له مشرانو سره په یوه غونډه کې د ناامنۍ د احتمال په اړه خبرداری ورکړی او له هغوی یې غوښتي چې د پېښو د مخنیوي لپاره ورسره همکاري وکړي.
د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت د خپرونو چارو مرستیال مهاجر فراهي ویلي، هغه کسان چې د دوی پر خلاف «تبلیغات» کوي، باید پر خپلو کړنو بیا کتنه وکړي. دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو له مخالفینو سربېره د دوی یوه ناراضي قومندان جمعه فاتح هم د دغې ډلې پر وړاندې جګړه پیل کړې ده.
په بدخشان کې د طالب ځواکونو او د دغه ډلې د ناراضي قوماندان جمعهخان فاتح ترمنځ نښته دویمې ورځې ته غځېدلې ده. که څه هم د طالبانو رسمي ادارو تر اوسه په دې اړه څرګند دریځ نه دی اعلان کړی، خو د دې ډلې نږدې رسنیو او څېرو د نښتو رامنځته کېدل تایید کړي او په اړه یې غبرګونونه ښودلي دي.
د طالبانو مخالفې وسلهوالې ډلې «سپاهي میهن» ویلي چې د دوی «سپېځلې مبارزه» به د افغانستان تر بشپړې «پاکسازۍ» او د طالبانو د رژیم تر نسکورېدو پورې دوام وکړي.
نیو هیومنیټرین ادارې په یوه راپور کې لیکي، په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو پنځه کاله تېرېږي ، خو لا هم له نړیوالو مالي او سیاسي فشارونو سره مخ دی. له بلې خوا، د مرستو کمښت او د طالبانو تګلارو پر افغان ولس، په ځانګړي ډول پر زیانمنو او بېوزلو کورنیو، دروند بار اچولی دی.
د افغانستان د ازادۍ جبهې مشر یاسین ضیا وایي چې دا جبهه د وسله والې مبارزې تر څنګ د طالبانو له واکمنۍ له ړنګېدو وروسته وضعیت لپاره هم تیاری نیسي.
عبدالغفار فراهي هغه افغان سیاستوال او ډېپلومات و چې د افغانستان د شاهي نظام وروستي کلونه، د ډیموکراسۍ او پارلماني تجربې دوره، د محمد داود خان جمهوریت، د هېواد د بهرني سیاست حساسې مرحلې او د افغانستان د وروستیو لسیزو له لویو بدلونونو سره له نږدې مخامخ شوی و.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزي له یو شمېر شنونکو سره په کتنه کې وویل، افغانستان په سلګونه قلمه توکو کې ځان بسیاینې ته رسېدلی او په وینا یې، ډېر ژر به د فولاد او سمنټ په برخو کې هم په «مطلق» ډول ځان بسیاینې ته ورسېږي.
په داسې حال کې چې پر طالبانو تور دی، چې د مرستندویانو په چارو کې لاسوهنې کوي او له همدې امله یو شمېر مرستندویانو خپلې چارې په افغانستان درولي، خو د طالبانو له پېښو سره د مبارزې ادارې رييس له پاتې مرستندویانو غوښتي، چې د مرستو د راجلبولو په هر پړاو کې باید له دوی سره مشوره وکړي.
د «رواداري» په نامه د بشري حقونو بنسټ د راپورونو له مخې، طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې په تېرو پنځو کلونو کې د افغانستان د پخواني حکومت لږ تر لږه ۶۴۶ کارکوونکي په خپلسري او غیرقانوني ډول نیولي او زنداني کړي دي.
د طالبانو له پېښو سره د مبارزې چمتووالي اداره وايي، د غزني په قرهباغ ولسوالۍ کې یو ۵۰۰ کیلوګرامه ناچاوده بم یې کشف او لهمنځه وړی دی. ویل کېږي دا روسی بم د یوه کور په انګړ کې کشف او د ماین پاکۍ د یوې موسسې له لوري له انتقالېدو وروسته لهمنځه وړل شوی دی.
ملګري ملتونه وايي، په افغانستان کې د طالبانو له لوري پر ښځو او نجونو لګېدلي محدودیتونه د هغوی تګ راتګ او په ټولنه کې ونډه اخیستنه په پراخه کچه راکمه کړې ده.
په داسې حال کې چې طالبانو د نجونو پرمخ پوهنتونونه تړلي د دغه ډلې د لوړو زدهکړو وزیر ندا محمد د کابل پوهنتون فارغانو ته ویلي، چې له هېواده د تېښتې لار غوره نهکړي. بل خوا بیا د طالبانو یوه بل وزیر یادو فارغانو ته وویل، ځان کې وړتیا پیداکړئ او د بهر ملکونو له احتیاجه مو خلاص کړئ.
د طالبانو مشر ملا هبتالله اخوندزاده د کابل پوهنتون د ۲۵۰۰ محصلینو فراغتغونډې ته په خپل لېږلي پیغام کې استادانو ته په خطاب سره ویلي، محصلین د دښمن له دسیسو او منفي تبلیغاتو څخه باخبره وساتئ او فارغ شویو محصلینو ته په خطاب کې یې ویلي، چې خپل صورت او سیرت پر نبوي طریقه برابر کړئ.
د افغانستان د کرېکټ ملي لوبډلې د ایرلنډ پر وړاندې د یو ورځنۍ نړیوالو سیالیو په څلورمه لوبه کې ایرلنډ ته د ۴۲ منډو په توپیر ماتې ورکړه او د دواړو لوبډلو د سیالیو په لړۍ کې یې خپله بریا ۳-۰ ته ورسوله.
په اسلاماباد کې د طالبانو سفیرسردار احمد شکیب د پاکستان د جمعیت علمای اسلام مشر مولانا فضلالرحمان سره په لیدنه کې هغه کابل ته د اګست ۱۵مې (د جمهوري نظام د سقوط او د طالبانو د بیا واکمنېدو ورځ) په مراسمو کې د ګډون بلنه ورکړې ده.
تر یوې لسیزې ژورنالېستیک فعالیت وروسته افغانه خبریاله صوفیه محمدزۍ د سرطان ناروغۍ له امله مړه شوه.د نوموړې پخوانیو همکارانو افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ویلي چې دغه خبریاله د درملنې په موخه له هلمند څخه پلازمېنې نوي ډیلي ته تللې وه او همالته د زمري په ۲۱مه نېټه سهار مهال مړه شوې.
د جنرال سمېع سادات په مشرۍ متحدې جبهې پر ایکس خواله رسنۍ کې د یوې ویډیو په خپرولو سره ویلي چې د دوی ځواکونو په هلمند کې خلکو ته خبرداری ورکړی چې خپل اولادونه د طالبانو له لیکو څخه وباسي. د دغه جبهې غړو په نادعلي، ګرشک او لشکرګاه کې دغه د خبرداري پاڼې په دېوالونو هم لګولي دي.
د طالبانو دفاع وزیر ملا یعقوب مجاهد وايي، تر اوسه یې له پاکستان سره له «حوصلې» کار اخیستی دی. هغه خبرداری ورکړی، که د افغانستان پر وړاندې د اسلاماباد روان وضعیت دوام وکړي، نو بیا به پر خپلو پالیسیو هم غور وکړي. له نږدې یوه کال راهیسې د طالبانو او پاکستان تر منځ ناندرۍ روانې دي.
د بشري حقونو د څار بنسټ د افغانستان د څانګې څېړونکې فرشته عباسي وايي، په هرات کې د طالبانو له خوا د ملګرو ملتونو د دوو کارکوونکو نیول په ټول افغانستان کې د ملګرو ملتونو د کار او د ژوند ژغورونکو بشري مرستو د رسولو وړتیا ته جدي ګواښ دی.