په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر (اوچا) ویلي، د بامیان ولایت په لرو پرتو سیمو کې بشري اړتیاوې لا هم لوړې دي او ډېری کورنۍ د اوبو، خوړو او بنسټیزو خدمتونو له کمښت سره مخ دي.
د ۲۰۲۱کال په اګست میاشت کې واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته د افغانستان د زرګونه ښځو په څېر د بایسکل ځغلونې ملي لوبډلې ښځینه لوبغاړو هم احساس کړه، چې ژوند یې په یوه شپه بدل شوی دی.
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت د شنبې په ورځ (د غبرګولي۲۳مه) خبر ورکړی، چې په تېره اونۍ کې ۷۶۳ افغان کډوال چې د پاکستان په زندانونو کې بندیان وو؛ له زندانه تر خوشې کېدو وروسته بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.
د افغانستان د بشري حقونو د مدافعینو کمیټې د نړۍوالې ټولنې پر تکراري غبرګونونو نیوکه کړې او ویلي یې دي، چې افغان ښځې د «اندېښنې ښودلو» له څرګندونو ستړې شوې دي.
د بيبيسي نړۍوالې خبریالې لایس دوسېټ چې «په کابل کې تر ټولو غوره هوټل» په نوم کتاب یې د ښځو د غیر افسانوي برخې ادبیاتو جایزه ګټلې ویلي، نړۍ باید د افغانستان وضعیت هېر نهکړي او د افغان ښځو او نجونو پر حقونو لګېدلي محدودیتونه د منلو وړ نهدي.
په قطر کې د امریکا په یوې پخوانۍ پوځي اډه کې مېشته ۱۵ کلنه افغان کډواله زهره محب وایي، د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ له لوري د کډوالو د مېشتېدو پروګرام له ځنډېدو وروسته د زرګونه افغان کډوالو راتلونکی له ناروښانه برخلیک سره مخ شوی دی.
د بېپولې ډاکټرانو سازمان ویلي، چې په هرات ولایت کې یې یوه ښځینه کارکوونکې د طالبانو د امر بالمعروف وزارت محتسبینو لهخوا د «بېحجابۍ» په تور نیول شوې او دوه ورځې یې په زندان کې تېرې کړې دي.
د ایران د خراسان رضوي ولایت د بهرنیو وګړو او کډوالو چارو ادارې اعلان کړی، چې افغان کډوال او نور بهرني وګړي په ایران کې د هر ډول غونډې، راټولېدنې، لاریون او اعتراض لپاره باید وړاندې له اړوندو ادارو نه رسمي اجازه ترلاسه کړي.
د افغانستان د ښځو د سیاسي مشارکت شبکې یو شمېر غړو د ایران په مشهد ښار کې د یوې اعتراضي غونډې په ترڅ کې د طالبانو له خوا په هرات او نورو ولایتونو کې د ښځو او نجونو د وروستیو نیونو په غبرګون کې خپل غږ پورته کړی دی.
په جرمني کې د افغان کډوالو یو شمېر مدني فعالانو، د ښځو او بشري حقونو د مدافعانو او خبریالانو په ګډون لسګونو کسانو د جمعې په ورځ (د غبرګولي ۲۲مه) په برلین ښار کې د افغانستان سفارت مخې ته اعتراضي غونډه وکړه.
د ازادۍ جبهې په نوم د طالبانو مخالفې وسلهوالې ډلې ادعا کړې، چې په هرات کې یې د طالبانو پر «ځپونکو محتسبانو» په برید کې د دغې ډلې د امر بالمعروف درې غړي یې وژلي او دوه نور یې ټپيان کړي دي.
د امریکا د متحدو ایالتونو سناتور ګري پیټرز په هرات کې د طالبانو له لوري د ښځو نیول او د هغوی پر وړاندې تاوتریخجن چلند په کلکه غندلی او دا کار یې په بشپړ ډول د نهمنلو وړ بللی دی. پیټرز له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې د افغانستان د وضعیت په اړه ژوره اندېښنه ښودلې ده.
د بامیان لپاره د طالبانو ځايي مسوولینو اعلان کړی، چې د بامیان په یکاولنګ ولسوالۍ کې یو تن تښتونکی او قاتل د بابا غره په لوړو سیمو کې په یوه وسلهواله نښته کې وژلی دی. د چارواکو په وینا، دغه کس چې علي نومېده، یوه ځوانه نجلۍ یې تښتولې وه او د هغې ورور یې په بېرحمانه ډول وژلی وو.
د ملګرو ملتونو د سرمنشي ویاند د جمعې په ورځ (د غبرګولي ۲۲مه) د افغانستان انټرنشنل د خبریالې مریم رحمتي د پوښتنې په ځواب کې ویلي، چې په هرات کې د ښځو د نیولو او له اعتراض کوونکو سره د طالبانو تاوتریخجن چلند «رښتیا هم د اندېښنې وړ دی».
د افغانستان د ازادۍ جبهې سیاسي مشر داوود ناجي په هرات کې د ښځو د نیولو په غبرګون کې ویلي، چې د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر محتسبان لا هم د دې جبهې د بریدونو مشروع هدفونه ګڼل کېږي.
د مقاومت جبهې ادعا کړې، چې ځواکونو یې د بغلان په مربوطاتو کې د یو لړ پلان شویو عملیاتو په ترڅ کې یو طالب وژلی او بل یې ټپي کړی دی. خبرپاڼه وایي، دغه برید د بغلان پر مرکزي لویه لاره ترسره شوی، خو خپل لور ته یې د اوښتې احتمالي مرګژوبلې په تړاو څه سپیناوی نهدی کړی.
د افغانستان د ښځو اعتراضي خوځښتونو ایتلاف ویلي چې طالبان په هرات کې ښځې له نیولو وروسته د پیسو په بدل کې خوشې کوي او د هغوی دا عمل یې د «یرغملنیونې او منظمې باج اخیستنې» سره برابر بللی دی.
طالب ځواکونو د جمعې په ورځ، د هرات د یو شمېر اوسېدونکو سولهییز لاریون وځپی. عیني شاهدان او ځايي اوسېدونکو افغانستان انټرنشنلل ته ویلي چې یو شمېر کسانو د طالبانو د والي د دفتر مخې ته راټول شوي وو، خو طالبانو د اعتراض ځپلو لپاره ډزې وکړې.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت مالي او اداري مرستیال عبدالولي صدیقي وایي، د روان کال تر پایه به د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې ۶۱ نوي روغتونونه جوړ او ګټې اخیستنې ته وسپارل شي.
د یو شمېر اوسېدونکو د جمعې په ورځ، په هرات کې د طالبانو د والي د دفتر مخ ته لاریون وکړ. عيني شاهدانو ویلي، چې د ښاریانو له راټولېدو وروسته طالبانو ډزې کړي دي.
د طالبانو مخالفې مقاومت جبهې ویلي چې په بدخشان ولایت کې یې د طالبانو پر امنیتي پوستو د بریدونو په پایله کې ۲ طالبان وژلي او ۳ نور یې ټپیان کړي دي.
په هرات کې د ښځو د پراخو نیونو او د اعتراضونو د ځپلو له پېښو وروسته، یو شمېر دیني عالمانو د جمعې لمانځه په خطبو کې له طالبانو د دغو اقداماتو په اړه د وضاحت غوښتنه وکړه.