ملګري ملتونه:ډیجیټلي تاوتریخوالی افغان ښځې له زده‌کړې، بازارونو او اقتصادي فرصتونو لرې کوي

راپور کې راغلي پروکسل کې به د اروپايي ټولنې د کورنیو چارو وزیران د هغو وړاندیزونو په اړه رایه ورکړي چې هدف یې د مهاجرو د راتګ کنټرول سختول او د هغوی د ستنېدو بهیر چټکول دي، چې دا به د روان کال د نوو اقداماتو لومړۍ ازموینه وي.

تمه ده چې د دوشنبې په ورځ د اروپايي اتحادیې هېوادونه د اروپا د کډوالۍ پالیسۍ د سختولو یو مهم پړاو تصویب کړي، چې په کې به د ۲۷ غړو هېوادونو له بلاک څخه د باندې د «ستنېدو مرکزونو» د جوړولو موضوع هم تایید شي.

راپور وایي، په اروپا کې حکومتونه د ښي اړخو ګوندونو له پرمختګ څخه وېریږي او هڅه کوي د کډوالۍ په تړاو سختدریځ غوره کړي. که دا اقدامات تصویب شي؛ نو هغه کډوال چې قضیې یې رد شوي او یا جرمي مخینه ولري؛ نو له سختو سزاګانو سره به مخ شي.

نجیب‌الله علي‌خېل په اېکس لیکلي، چې د کلونو او لسیزو راهیسې د افغانستان جغرافیه د سیاسي او جیوپولیتیکي موخو لپاره کارول شوې او «قرباني یې یوازې افغان ولس دی».

نوموړی ادعا کوي چې اوس بیا ځینې کړۍ هڅه کوي دغه تګلاره توجیه کړي او د سیمه‌ییزو امنیتي پېښو له لارې «هدفمنده او مدیریت شوې بې‌ثباتۍ ته لاره هواره» کړي.

علي‌خېل ټینګار کړی چې سیاسي او امنیتي سیالیو د افغانستان ستراتېژیک موقعیت سخت زیانمن کړی او د مهمو سیمه‌ییزو پروژو مخه یې نیولې ده. نوموړي لیکلي: «اقتصادمحوره تګلارې ته لومړیتوب ورکول به افغانستان ته ثبات، اقتصادي پرمختګ، اعتبار او اقتدار راولي».

دی د هېواد د راتلونکي لپاره تر ټولو بنسټیز شرط «کورني بحرانونو ته حل پیدا کول» او «یو واقعي ملي تفاهم» بولي او څرګندوي چې د هر ډول پرمختګ لپاره باید لومړی د کور دننه د باور او تفاهم فضا رامنځته شي.

علي‌خېل زیاتوي، که افغانان له خپل تېر تاریخ څخه درس وانخلي، افغانستان به د سیمه‌ییزو رقابتونو په منځ کې ایسار پاتې شي. د ده په وینا، پایله به یې «احتیاج، سرګرداني، د کډوالۍ دوام او د ګاونډیانو او نورو هېوادونو لپاره د نفوذ پراخه ساحه» وي.

د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر څو ورځې مخکې اعلان وکړ چې پاکستاني درمل به نور افغانستان ته نه پرېښودل کېږي.

هغه د پاکستاني درملو کیفیت «کمزوری» وباله او افغان واردونکو ته یې ۳ میاشتې مهلت ورکړ چې خپلې مالي معاملې حل کړي او د عرضې نوې سرچینې پیدا کړي. خو د بدیل موندل دومره اسانه نه ښکاري. د طالبانو د چارو ادارې مشر نورالله نوري وایي چې په افغانستان کې کارېدونکي تر ۷۰ سلنې زیات درمل له پاکستانه راوړل کېږي.

سره له دې چې د درملو د کمښت راپورونه زیات شوي، د طالبانو د روغتیا وزیر جلال جلالي ادعا کوي چې «په افغانستان کې د درملو کمښت نشته». بل پلو افغان او هندي شرکتونو روانه اونۍ د ۱۰۰مېلیونه ډالرو په ارزښت درملو د عرضه کولو قرارداد لاسلیک کړ چې په غونډه کې یې د طالبانو استازو هم ګډون درلود.

هند هم اعلان کړی چې ۷۳ټُنه بیړنۍ ژغورونکې دوا، واکسین او طبي مواد کابل ته لېږي، څو د روغتیا سیستم عاجلې اړتیاوې پوره کړي.دا مرستې د درې تر څلورو لارۍ بار ته برابريږي، چې د ۴۰ میلیونو نفوس لرونکي هېواد لپاره یوازې یو سمبولیک ګام بلل کېږي.

یوه افغان درمل‌واردونکي DW ته ویلي:«ځینې درمل کم شوي او بیې مخ پر لوړېدو دي. هڅه کوو د هند، ترکیې او ایران بدیلونه پیدا کړو، خو دا پروسه وخت غواړي. همدارنګه د هېواد دننه د تولید فابریکو جوړول هم پیل شوي، خو ګړندي نه دي».

افغانستان له کلونو راهیسې یوازې د خپلو درملو ډېره لږه برخه تولیدوي. د لابراتوارونو کمښت، د کیفیت ټيټې ازموینې، د تولید محدود امکانات او د اکمالاتي زنځیر ستونزې دا هېواد په بنسټیز ډول پر وارداتو تکیه‌من کړی.

تر اوسه هم د افغانستان د روغتيايي خدماتو وضعیت ډېر خراب دی. د ۲۰۲۱ کال د اګست وروسته، د طالبانو واکمنۍ د هېواد بشري بحران ژور کړی، وچکالۍ، سیلابونو او اقتصادي سقوط یې کړکېچ لا سخت کړی.

پر دې سربېره، افغانستان په پراخه کچه پر بهرنۍ مرستې متکي دی، چې له ۲۰۲۱ وروسته ډېری نړیوالو بندې کړې دي. د مرستو لوی بندیز د طالبانو هغه تګلاره ده چې ښځې یې له زده‌کړې، کار او حتی روغتیايي خدماتو څخه سیسټماټیک ډول لیرې کړې دي.

د ملګرو ملتونو په وینا، ۲۳ مېلیونه افغانان چې د ټول نفوس نیمایي څخه ډېر دي، بشري مرستو ته جدي اړتیا لري.

هغې زیاته کړه چې جاپان د شنبې ورځې د «خواشینوونکې» پېښې په تړاو یې چین سره خپل رسمي اعتراض شریک کړی دی. د جاپان د دفاع وزیر شینجیرو کویزومي په ټوکیو کې له خپل اسټرالیایي سیال ریچارد مارلس سره لیدنه کې ویلي چې جاپان به د سیمې د سولې او ثبات د ساتلو لپاره د چین کړنو ته «قاطع او ارامه» توګه ځواب ووايي.

خو د چین د سمندري ځواکونو ویاند وانګ شویه‌مِنګ ویلي چې جاپاني الوتکو څو ځله د چین له سمندري ځواکونو سره چې د الوتکو وړونکې بېړۍ پر بنسټ د الوتنې تمرینونه یې کول او مخکې یې اعلان هم شوی و، نږدې شوي او مزاحمت یې کړی دی.

جاپان ویلي چې د چین J-15 جنګي الوتکې چې په دواړو پېښو کې ښکیلې وې، د لیاؤنینګ په نوم د چین له الوتکو وړونکې بېړۍ څخه الوتلې وې. دغه بېړۍ د درېو توغندیو ویشتونکو بېړیو سره یو ځای د اوکیناوا له جنوبه په سمندري تمرین بوخته وه. جاپان ویلي چې د چین د الوتکو د دغو عملیاتو په ځواب کې یې خپلې F-15 جنګي الوتکې هم الوتلې دي.

په ۲۰۱۳ کال کې جاپان تور لګولی و چې یوې چينایي بېړۍ د چین په ختیځ سمندر کې خپل رادار د جاپانۍ جنګي بېړۍ پر لور ور برابر کړی و. درې کاله وروسته بیجینګ ادعا وکړه چې جاپاني الوتکو خپل رادار د چین پر جنګي الوتکو ور برابر کړی دی.

سږکال د جون په میاشت کې هم جاپان ادعا کړې وه چې د چین جنګي الوتکو د اوکیناوا ترڅنګ د دوی د ګزمې له یوې الوتکې څنګ ته په خطرناک ډول تېر شوي دي.

د ملګرو ملتونو د نشه‌يي توکو او جرمونو دفتر (UNODC) د یکشنبې په ورځ (د لیندۍ په ۱۶مه) په خپلې ایکس پاڼې لیکلي، چې دا غونډه د ملګرو ملتونو په مشرۍ د دوحې د خبرو لړۍ یوه برخه وه. دغه دفتر زیاتوي، دا غونډه چې په تخنیکي کچه ترسره شوې، د طالبانو، غړو هېوادونو، د اسلامي همکاریو سازمان او یوناما استازو پکې ګډون درلود.

دغه دفتر لیکلي، چې دا تعامل د سیمه‌ییزې همکارۍ د پیاوړتیا او د پولې هاخوا ګواښونو ته د همغږۍ د ځواب د ملاتړ لپاره ترسره شوی، ترڅو په هغو مسایلو خبرې وشي چې له امله یې افغانستان او د هغه ګاونډیان اغېزمن کېږي.

ملګرو ملتونو په دې یادښت کې د غونډې ځای نه دی مشخص کړی، خو په هغو انځورونو کې چې د غونډې په تړاو خپاره شوي، په بینرونو کې نېټې د ډسمبر لومړۍ او دویمه (د لیندۍ ۱۰مه او ۱۱مه) ښودل شوې دي.

طالبانو تر اوسه په رسمي ډول د دغې غونډې د ترسره کېدو په اړه څه نه دي ویلي.

د ملګرو ملتونو د نشه‌يي توکو او جرمونو دفتر ټینګار وکړ، چې د تخنیکي بحثونو دوام د طالبانو له چارواکو سره د اړیکو ساتلو او د تنظیم شویو جرمونو شبکو پر وړاندې د سیمه‌ییزې همغږۍ د پراختیا لپاره اړین دی.