د طالبانو تر کنټرول لاندې د باختر اژانس،د هرات ولايت د زنده جان ولسوالۍ د سربلند او نايب رفيع کليو کې زلزله ځپلو ته د ٦٩ کورونو د ورکولو خبر ورکړی دی. په هرات کې د طالبانو داطلاعاتو او فرهنګ رييس ویلي، چې دغه کورونه د قمر خيريه بنسټ له خوا جوړ شوي دي.
د هرات ولايت د اطلاعاتو او فرهنګ رييس او د زلزله ځپلو د کميسيون وياند احمدالله متقي ویلي، چې د دغو کورونو پر جوړولو ٤٨ میليونو افغانۍ لګښت راغلی دی.
تر دې مخې هم د سلواغې په ۱۶مه نېټه د زنده جان ولسوالۍ په ۱۳ کلیو کې زلزله ځپلو ته د ۳۷۸ کورونو د ورکړې خبر ورکړل شوی و.
د باختر اژانس د خبر له مخې، په راتلونکو لسو ورځو کې به زلزله ځپلو ته ۱۵۷ نور کورونه هم وویشل شي.
د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې په هرات ولایت کې د اکتوبر میاشتې په پر له پسې زلزلو کې تر ۱۴۰۰ ډېر کسان وژل شوي او ۱۱زره نور ټپیان شوي وو.
همداراز، په دغو زلزلو کې څه باندې ۸ زره کورونه په بشپړه توګه او ١٧ زره کورونه په قسمي توګه ویجاړ شوي وو.
په هرات ولایت کې له زلزله ځپلو سره د مرستې کمیسیون طالب چارواکي وايي، چې شاوخوا څلور زره کورونه د جوړیدو په حال کې دي چې ۸۵ سلنه کار یې تکمیل شوی دی.
ایراني رسنیو د تهران په زعفرانیه سیمه کې د یو ۲۵ کلن افغان کډوال د مړینې خبر ورکړی دی. د تهران د اور وژنې ادارې د اعلامیې له مخې؛ دغه ځوان چې د کرین چلوونکی و، د چهارشنبې په ورځ د کرین د رالوېدو په پېښه کې خپل ژوند له لاسه ورکړی.
د دغې ادارې ویاند سید جلال ملکي وايي، د پېښې ځای د شاوخوا ۳۰ مترو په ژوروالي کیندل شوی و، چې دغه کرین رانسکور شو.
د اور وژنې ادارې د معلوماتو له مخې، دغه ځوان د کرین د رانسکوریدو پر مهال، د کرین له کابینه باندې ګوزار شوی او پر ځمکه د لویدو وروسته یې خپل ژوند له لاسه ورکړی.
په ایران کې ډیری افغان کډوال د قانوني اسنادو د نشتوالي له امله د ټولنیزې بیمې له خدماتو بې برخې دي. دوی د ودانیزو کاروونو پر مهال کله سخت ژوبل شي او مجبور وي چې د درملنې لګښت خپله وکړي او یا هم خپل ژوند له لاسه ورکړي او کورنیو ته یې د بیمې د نشتوالي له امله کومه مرسته نه کیږي.
د افغان مېرمنو یوې ډلې د پنجشنبې په ورځ په یو لیک کې د ملګرو ملتونو له سرمنشي انتونیو ګوترش څخه غوښتنه کړې چې افغان میرمنې دې د دوحې په غونډه کې مانا داره ګډون ولري.
دوی وايي، چې د افغانستان راتلونکی باید د دغه هیواد د خپلو وګړو په لاس وټاکل شي او دا چې طالبان د دې هېواد قانوني استازي نه دي.
دغو مېرمنو د «یوځای، لا پیاوړې» تر سرلیک لاندې په خپله بیانیه کې ویلي: «تر هغه چې د خلکو په خوښه د واک د لیږد یوه پراخه او مانا داره پروسه پلي نشي، طالبان باید په نړۍواله کچه یا دننه په هیواد کې د افغانستان د قانوني استازو په توګه ونه پېژندل شي.»
دوی ټینګار کوي، چې په نړۍوالو ادارو او سیسټمونو کې د افغانستان هر ډول رسمي ادغام د افغان ښځو ګډون او رهبرۍ ته اړتیا لري.
ملګري ملتونه به د اپرېل په ۲۹ مه او ۳۰ مه د افغانستان لپاره د بیلابیلو هېوادونو له ځانګړيو استازو سره غونډه وکړي تر څو په دې اړه یوې هوکړې ته ورسیږي چې د واکمنې ډلې په توګه له طالبانو سره څنګه اړیکې ونیسي. د ملګرو ملتونو ځانګړي همغږي کوونکي له طالبانو غوښتي چې له نړیوالې ټولنې سره د یو ځای کېدو لپاره د افغانستان نړیوال مسوولیتونه مراعات کړي.
دغو مېرمنو ویلي، چې طالبان د «حجاب» په پلمه ځوانې ښځې او نجونې ځوروي، شکنجه کوي او بند کې یې اچوي. د ښځو پر وړاندې د طالبانو دا کړنې باید د "جنسیتي توپیر" وبلل شي.
د بشري حقونو د څار او د بښنې نړۍوال سازمان په ګډون د لسو نړۍوالو سازمانونو یوې ډلې هم په یوه پرانیستي لیک کې غوښتنه کړې چې د دوحې په غونډه کې دې د ښځو د حقونو موضوع ته لومړیتوب ورکړل شي. دغو سازمانونو لیکلي، چې دې غونډې ته دې د افغان مېرمنو استازي وروبلل شي او په ټولو خبرو کې دې حضور ولري.
د «یوځای، لا پیاوړې» لیک استونکي وايي، چې په افغانستان کې دننه او بهر لسګونه غړي لري. دوی د ملګرو ملتونو سرمنشي ته په خطاب کې وايي: «موږ د دې فرصت په لټه کې یو چې د خپل برخلیک د ټاکلو لپاره خپل غږ پورته کړو او غواړو د هغه کسانو له ډلې اوسو چې د خبرو اترو میز ته کینو او د خپلو ګټو استازولي وکړو.»
دې ډلې په خپل ليک کې ليکلي، چې د ملګرو ملتونو د عمومي سرمشریزې په راتلونکې غونډه کې باید د هېوادونو د بهرنیو چارو وزیران، د افغانستان د بشري حقونو د ډلو له استازو، د مدني ټولنې له ښځینه مشرانو، ټولنیزو، سیاسي او قومي ډلو سره وګوري او طالبانو سره اړیکې باید تر ممکن حده محدودې شي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر وايي، شل کاله پر افغانستان د ترهګرۍ په نوم بمبار وشو، خو تر ننه پورې بیا هم «ترهګري چا تعریف نه کړه.» امیر خان متقي زیاتوي، «د بشري حقونو تعریف هم لا نشته، اما په نوم یې پر ځینې ملتونو او حکومتونو بندیزونه لګېږي، خو اسراییل ته څه نه ویل کېږي.»
ښاغلي متقي نن د بهرنیو چارو وزارت اړوند د ډيپلوماسي انستیتیوت له دويمې درې میاشتنۍ تخصصي دورې د ١٢٨ کسانو فراغت غونډه کې دا خبرې وکړې.
هغه د غونډې ګډونوال وهڅول چې زدکړې وکړي او په مختلفو برخو کې وړتیاوو سره د افغانستان د مظلوم او ځګړه ځپلي ملت ښه استازي وکړي.
نوموړي په خپلو خبرو کې نړۍ فرېبکاره او خلکو ته د ذهني تشویش په اچولو تورنه کړه او زیاته یې کړه: «وروڼو د دنیا په ټولو اصولو، تاکتیکونو او ان چل او فرېب به ځان خبروې چې څوک دې تېر نه باسي. تاسو وینئ چې څومره لوبې کېږي او څومره انسانان یې په همدې لوبو کې را ګیر کړي دي او حتا چا ته یې ذهني تشویش اچولی دی.«
نوموړي دې خبرو پسې پر افغانستان د امریکا یرغل ته په اشاره وویل: شل کاله پر افغانستان د ترهګرۍ په نوم بمبار وشو، په لکونو خلک شهیدان شول، په لکونو خلک زندانیان او شکنجه شول، بېرته را خلاص شول. ګونتنامو ته انتقال شول، لوی ناورین تېر شو، خو تر ننه چا تعریف ونه کړ چې تروریزم څه دی او چا ته ویل کېږي.
هغه په خپلو خبرو کې بشري حقونو ته په اشاره وویل، چې د دې حقونو تعریف هم نشته او په پلمه یې هېوادونه او ملتونو بندیزونه لګېږي.
نوموړي د اسراییل له خوا فلسطین کې روانه جګړه یاده کړه او ویې ویل، چې د زرګونو فلسطینیانو په وژلو سره بیا هم پر تلابیب نه بندیز لګېږي او نه رسمیت ترې اخیستل کېږي.
د هغه په خبره، په افغانستان کې تر پنځو هغه کسان چې له غرب سره تماس کې دي او د هغو لپاره کار کوي او بندیان شول، دا د بشر حقونو خلاف ورزي ده:«په څلوېښت میلیوني هېواد کې چې څلور کسان بندیان شي د بشر حقونو خلاف ورزي ده، خو که د نړۍ بندیخانې له مظلومانو ډکې دي، دا د بشر حقونو خلاف نه دي، خو که څوک له زورور سره په تماس کې و او چا کاږه ور وکتل بیا دا د بشر حقونو خلاف ورزي ده.»
طالبان له نږدې دوه نیمو کلونو واکمن دي، خو بیا یې هم حکومت په رسمیت نه پېژندل کېږي او لامل یې هم د ښځو او نجونو پر زدکړو او کار بندیز او په خپل حکومت کې نورو خلکو ته ونډه نه ور کول بلل کېږي.
خو طالبان وايي، د ښځو او نجونو کار تر دویم امر ځنډېدلی او حکومت یې هم ټولګډونه دی.
د امیرخان متقي تازه څرګندونې په داسې مهال دي چې په نږدې راتلونکي کې د افغانستان په هکله دوحه کې د ملګرو ملتونو په نوښت غونډه جوړېږي.
دې غونډې ته طالبان هم بلل شوي او هم به د افغان مېرمنو د حقونو ملاتړي او د مدني ټولنو استازي ګډون وکړي.
د ملګرو ملتونو د همغږۍ ادارې (اوچا) په اېکس پاڼه لیکلي، چې په هرات کې د ۶.۳ درجې د درېیو پرله پسې زلزلو څلور میاشتې تېرېږي؛ خو لاهم د بشري مرستو رسوونکي او شریکان یې اغېزمنو ته د اړتیا وړ مرستو رسولو په حال کې دي.
اوچا لیکلي، چې د دوی د کورونو، کلیو او د ژوند تېرولو سیسټم د بیا رغولو لپاره اوس هم ۱۲۴.۵ مېلیونه امریکایي ډالرو ته اړتیا ده.
اوچا د یوه تصویر په خپرولو سره خبر ورکړی، چې په ۱۷۳ مېلیون ډالرو کې اوسمهال دوی ۴۸.۴ مېلیونه ډالر په لاس کې لري او ۱۲۴.۵ مېلیونو نورو ډالرو ته اړمن دي.
د دغو مالوماتو له مخې، دغه اداره ۲.۲مېلیون ډالرو ته د زده کړې، ۷۳.۳ مېلیونه د سرپناه ، ۳۹.۶ مېلیونه د خوړو د خوندیتوب، ۱۲.۷مېلیونه د روغتیا ، ۱.۸ مېلیونه د تغذیې ، ۱۸.۱ مېلیون د خوندیتوب، ۲۴.۹ مېلیونه د پاکۍ او حفظ الصحې او ۰.۵ مېلیونه د عامه خدمتونو په برخه کې اړتیا لري.
سره له دې چې د هرات له زلزلې څلور میاشتې تېرېږي؛ خو لا هم نه طالبان او نه هم نړۍواله ټولنه په دې توانېدلې، چې د دغه ولایت زلزله ځپلو ته هغه شان خدمتونه ورسوي هغسې چې یې تمه کېده، لا هم د هرات زلزله ځپلي د ژمي په سړه هوا کې بې کوره او بې اوره ژوند تېروي.
د هرات د زندهجان ولسوالۍ اوسېدونکي وايي، چې لا یې هم چرګۍ سړې او د سترخوانونه یې تش او سپېره دي.
د چهارشنبې په ورځ د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر د اروپايي ټولنې له ځانګړي استازي توماس نېکولسن سره په لیدنه کې ویلي، چې دا ډله غواړي د دوحې په غونډه کې بامعنا ګډون غور وکړي.
امیرخان متقي زیاته کړه، چې د دوحې راتلونکې ناسته له نړۍ سره د افغانستان په اړیکو کې د مثبت پړاو پیلامه کېدلی شي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د ویاند مرستیال ضیا احمد وايي؛ په دوحه کې د افغانستان په اړه د بېلابېلو هېوادونو او سازمانونو د استازو راتلونکې غونډه کې د اروپايي ټولنې نیمه پراختیايي مرستې او په افغانستان کې د مېشتو افغانانو لپاره د قونسلي خدمتونو وړاندې کول شامل دي.
نوموړي په ایکس پاڼه کې لیکلي، چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر ویلي، چې دغه ډله د نړۍ له ټولو هېوادونو سره د مثبتو اړیکو پالیسي تعقیبوي.
د نوموړي د لیکنې له مخې؛ امیرخان موتقي هیله څرګنده کړې، چې په دوحه کې راتلونکې غونډه به د افغانستان او نړۍ ترمنځ د مثبت پړاو پیلامه وي.
دغه راز د طالبانو تر کنټرول لاندې ارګ هم اعلان کړی چې د اروپايي ټولنې ځانګړي استازي د چهارشنبې په ورځ د طالبانو د رییس الوزرا له سیاسي مرستیال مولوي عبدالکبیر سره کتلي دي.
طالبان وایي، توماس نیکولسن د دې ډلې د ریاست الوزرا له سیاسي مرستیال سره کتنه کې وویل، چې دې ناسته کې به نړۍ له افغانستان سره په پراختیایي او بشري برخو کې مرستې اعلان کړي.
طالبان د ښاغلی نیکولسن په حواله وایي: «اروپايي ټولنې ته د ځانګړي استازي په پرتله د افغانستان د څلوېښت میلیونه نفوسو امنیت، کاري فرصتونه او سوله ډېر ارزښت لري.»
د دوحې ناسته د ملګرو ملتو د سرمنشي د ځانګړي همغګر له ارزونې وروسته جوړېږي.
فریدون سینیرلي اوغلو په خپله ارزونه کې سپارښتنه کړې چې په افغانستان کې د ملي پخلاینې لپاره باید ګامونه واخیستل شي او د افغان سولې لپاره دې ځانګړی استازی وګومارل شي.
خو طالب چارواکي د دې استازي له ګومارل کېدو سره مخالفت ښيي.
د طالبانو د ریاست الوزرا سیاسي مرستیال مولوي عبدالکبیر نن د اروپايي ټولنې له استازي سره لیدنه کې هم یو ځل بیا ټینګار وکړ، چې د یوناما په شتون کې د سولې لپاره د ځانګړي استازي ګومارلو ته اړتیا نه ویني.
د نوموړي په خبره، په افغانستان کې جګړه، فساد، نشه يي توکي او زورواکي ختم شوي او خلک یې بیا تکرار نه غواړي.
خو پخواني افغان ولسمشر حامد کرزي نن د ملګرو ملتونو د سرمنشي له ځانګړي همغږي کوونکي سره په لیدنه کې د نوموړي ارزونه د افغانستان په هکله واقعبینانه او عملي راپور وباله.