رویټرز: د امریکا حکومت د افغان کډوالو د لېږد او استوګنې دفتر بندوي

د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، د افغانستان شاوخوا ۴۰ میلیون خلکو نیمایي برخه د نړۍوالو مرستو پر بنسټ ژوند کوي او پاتې نور خلک دومره ګټي چې د ژوند کولو لپاره بسنه نه کوي.

په دې توګه د متحده ایالاتو د نړۍوالې پرمختیایي ادارې له منځه تلل به د افغانستان په شان هېوادونو کې ژوند لا نور هم ستونزمن کړي.

کله چې د ۲۰۲۱ په اګسټ میاشت کې امریکایي ځواکونه په بېړه له افغانستان څخه ووتل او طالبان یو ځل بیا په افغانستان کې واک ته ورسېدل، یو اېس اې ای ډي په هغو سختو شرایطو کې له افغانانو سره مرستو ته ادامه ورکړه.

له هغه وخت راهیسې، متحده ایالات د افغانستان لپاره د بشري مرستو تر ټولو لوی مرسته کوونکی دی، چې د ۳.۷۱ میلیارډو ډالرو مرستې د ملګرو ملتونو او نورو نړۍوالو موسسو له لارې افغانستان سره شوي، چې یو اېس اې ای ډي د دې لویې برخې د رسولو مسوولیت لري.

دغه مرستې له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو له وتلو وروسته د رامنځته شوي بشري ناورین د کمولو په موخه ترسره شوي دي.

د دغې دارې د خدماتو بندولو اغېزې لا دمخه احساس شوي، چې ورسره د قابله ګۍ یو لوی پروګرام تړل شوی، په داسې حال کې چې د نجونو لپاره "پټ ښوونځي" او د افغان امریکایي پوهنتون ټولګي ځنډول شوي.

د متحده ایالاتو مرستې، د نورو بسپنه ورکوونکو مرستې سره د ډله ییزې لوږې په له منځه وړلو کې هم مهمې دي.

متحده ایالات له افغانستان سره هره اونۍ د ۴۰ میلیون ډالرو مرسته کوي، چې دغه مرستې په مستقیم ډول اړمنو کسانو ته نه رسېږي.

طالبان د دغو مرستو د سپارلو د اجازې او څارنې په بهیر کې د هغې یوه برخه ترلاسه کوي.

ملګري ملتونه وايي، له دغو پیسو یوه برخه د افغانستان مرکزي بانک ته چې د طالبانو تر کنټرول لاندې ده ځي او مخنیوی یې ناشونی دی.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د خپلې لوړې له مراسمو یوه ورځ وړاندې وویل، چې که طالبان په افغانستان کې د امریکا پاتې شوې وسلې او وسایل ور نه کړي، نو مالي مرستې به ورباندې ودروي.

په ۲۰۲۱ کال کې د امریکایي ځواکونو له ګډوډ وتلو سره دوی د ۷ میلیارد ډالرو په ارزښت وسلې په افغانستان کې پرېښي، خو د امریکا د استازو جرګې غړی ټیم بورچټ څه وخت وړاندې وویل، د بهرنیو مرستو له ځنډېدو سره - سره لا هم د امریکايي مالیه ورکوونکو له ۴۰ میلیونو ډالرو ډېرې پیسې هره اونۍ طالبانو ته استول کېږي.

طالبانو ته د امریکا د هر ډول مرستو په اړه د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د بایډن پر ادارې نیوکه کړې، چې له افغانستان څخه په نا منظمه وتلو او له دغې ډلې سره د مرستو په کمولو کې پاتې راغلې.

بلخوا، د ملي امنیت سلاکار مایکل والټز او د دفاع وزیر پیټ هیګسیت چې دواړو په افغانستان کې دنده ترسره کړې ژمنه کړې، چې په ټوله نړۍ کې به له ترهګرۍ سره مبارزې ته دوام ورکړي. والټز په دې باور دی، چې ترهګرې ډلې په افغانستان کې د طالبانو په مشرۍ له سره منظمې شوې دي او پنټاګان ښايي اړ شي چې امریکايي ځواکونه بېرته هلته ولېږي.

د هرې مرستې بندول چې طالبانو ته ګټه رسولی شي په بشپړه توګه اړینه ده.

د دې ډلې سره مبارزه د افراطیت او تروریزم سره د مبارزې لپاره حیاتي ده.

خو لا هم افغانان مرستو ته سخته اړتیا لري او دغه مرستې باید په داسې طریقو اداره شي، چې د افغانستان اړمنو خلکو ته ورسېږي.

د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام (UNDP) د اټکل له مخې، په تېرو درېیو کلونو کې د افغانستان اقتصاد د بیکارۍ او لوړو بیو له امله ۲۷ سلنه کم شوی دی.

د ژوند شرایط دومره خراب دي، چې ځینې کورنۍ د خپلو نورو غړو د خوړو چمتو کولو لپاره خپل ماشومان پلوري.

د ټولنې نیمه برخه د کور په څلورو ډېوالونو کې بنده، له زده کړو، کار، سپورټ، تفریح او د ژوند له ټولو ټولنیزو برخو محرومه ده.

د فلمي اداکارې میرل سټریي په وینا، یوه پیشو هم په افغانستان کې د ښځو په پرتله ډېره ازادي لري.

ښځې په روحي او رواني ناروغیو اخته دي، چې دی د ځان وژنې شمېر ډېر کړی دی.

د متحده ایالاتو نړۍوالې پراختیایي ادارې د له منځه تللو پایلې به د افغانستان د خلکو لپاره اوږدمهاله اغېزې ولري.

د کابل ښار په درېیمه حوزه کې د طالبانو لومړنۍ محکمې له خوا خپاره شوي اسناد څرګندوي، چې د دغې ډلې محکمې الله ګل مجاهد، زوی یې او څلور نور کسان په کابل کې د طالب د استخباراتو ریاست د یوه کارکوونکي قاري سعیدالله د «قصدي وژنې» په تور پر بند محکوم کړي دي.

د طالبانو د محکمې قاضي ویلي چې دا وژنه د افغانستان د ولسۍ جرګې د مخکېني غړي په امر ترسره شوې او په دې قضیه کې ښکېلو نورو کسانو هم ورسره همکاري کړې ده.

د محکمې په حکم کې د تورنو کسانو اعتراف ته اشاره شوې، خو څرګنده نه ده چې داعتراف د کومو شرایطو پر بنسټ اخیستل شوی دی.

پخوانی جهادي قومندان الله‌ ګل مجاهد د افغانستان د جمهوري نظام د ولسي جرګې یوه جنجالي څېره بلل کېږي چې د ۱۴۰۲ کال د لړم میاشتې پرمهال په کابل کې د طالبانو له خوا په ډېر سپکاوي چلند سره ونیول شو او له خوشې‌کېدو څو ورځې وروسته له هېواده ووت.

مجاهد د طالبانو له شخصیتونو سره د اړیکو کمېسیون په بلنه بېرته هېواد ته راغی او هغه مهال د دغې ډلې یو شمېر غړو یې تود هرکلی وکړ، خو نوموړی له راستنېدو لنډه موده وروسته بېرته د طالبانو له خوا توقیف او بندي شو.

په کابل کې د طالبانو امنیه قومندانۍ ویاند خالد ځدراڼ د غويي میاشتې په ۲۲مه پر خپله اېکس‌پاڼه لیکلي و چې الله‌ ګل مجاهد به د دغې ډلې د څېړنو تر بشپړېدو او د محکمې د پرېکړې تر صادرېدو پورې په توقیف کې وي.

نوموړي سازمان د سې‌شنبه په ورځ (د سلواغې ۳۰مه) زیاته کړې، چې دا کسان درې کاله دمخه د ایران د عدلي بنسټ له خوا د مخدره‌توکو د قاچاق په تور پر اعدام محکوم شوي وو.

د دغه سازمان د معلوماتو پر بنسټ، د ایران د لُرستان اوسېدونکی ۴۰ کلن حیدر بابايي او ۳۲ کلن برهان وسیم زهري چې د افغانستان د بدخشان د فیض‌اباد ښار اوسېدونکی و، اعدام شوي کسان دي.

د یاد سازمان په راپور کې راغلي، چې د دې دوو کسانو د اعدام حکم د ایران په اصفهان مرکزي بندخونه کې پلي شوی دی.

د یادونې ده، چې ایراني حکومت په تېر۲۰۲۴ کال کې ۷۴ افغانان د مخدره‌توکو د قاچاق، قتل او نورو بېلابېلو تورونو له امله اعدام کړي دي.

په داسې حال کې چې نړۍواله ټولنه او د بشري حقونو ګڼ سازمانونه د ایران د اعدامونو حکم له روانې لړۍ سره کلک مخالفت څرګندوي، خو دغه هېواد له مخالفتونو سره-سره د افغانانو په ګډون د تورنو کسان اعدام ته دوام ورکړی دی.

د هغه په وینا، هبت‌الله لاس لاندې کسانو د هغه پر وړاندې دسیسې جوړوي.

تر دې مخکې افغانستان انټرنشنل د ترلاسه شویو اسنادو پر بنسټ په یوه ځانګړي راپور کې ویلي و، چې د طالبانو په منځ کې ځینو کسانو د طالبانو د مشر او قاضي د نیولو په غوښتنه کې د هاګ جنايي محکمې په قضیه کې همکاري کړې وه.

ضيا له هاګ محکمې څخه وغوښتل چې د طالبانو د استخباراتو مشر، دفاع، کورنيو چارو وزيرانو او امر بالمعروف ونهې عن المنکر مسوولینو د نيولو غوښتنه هم وکړي.

کريم خان د سلواغې په ۴مه اعلان وکړ چې د هغه دفتر د جرمونو نړۍوالې محکمې ته د طالبانو د مشر هبت‌الله او د دغې ډلې د قاضي القضات د نيولو د حکم د صادرولو لپاره دوه غوښتنې وړاندې کړې دي.

تمه ده چې د جرمونو نړۍواله محکمه به د روانې میاشتې تر پایه د هبت‌الله اخوندزاده او حکیم حقاني د نیولو امر صادر کړي.

یاسین ضیا د ویانا په کنفرانس کې عربي هېوادونو ته د یو شمېر طالب چارواکو سفرونو ته په اشارې وویل، چې د یادې ډلې مشران په استخباراتي پیسو په ګاونډیو او د سیمې په هېوادونو کې کورونه اخلي.

د ملګرو ملتونو په څېر مرستندویه سازمانونو ویلي، چې له افغانستان سره د مرستو کمول د افغانستان په ښارونو او کلیو کې د وږو او زیانمنونکو وګړو لپاره خطرناک دي، خو یو شمېر افغان سیاسي او مدني شخصیتونو په وار-وار ویلي چې د دغو مرستو له بندېدو ملاتړ کوي.

د دغو نیوکو په ځواب کې امریکا له افغانستان سره بشري مرستې ځنډولي او ویلي یې دي چې افغانستان او نورو هېوادونو ته به د دې مرستو د موثریت له نظره بیا کتنه وکړي.

د ازادۍ جبهې مشر وایي، چې طالبان د مرستو له بندېدو اندېښمن دي او د یادې ډلې مشران د استخباراتي پیسو د ترلاسه کولو لپاره سرګردانه دي.

یاسین ضیا د ویانا په کنفرانس کې عربي هېوادونو ته د یو شمېر طالب چارواکو سفرونو ته په اشارې سره وویل، چې د یادې ډلې مشران په استخباراتي پیسو په ګاونډیو او د سیمې په هېوادونو کې کورونه اخلي.

هغه ټینګار وکړ، چې د کوم بل هېواد له مرستې پرته به د طالبانو پر وړاندې جګړې ته دوام ورکړي او په وینا یې، دا جګړه د افغانستان د ازادۍ لپاره ده.

د یوه ډیموکراټیک افغانستان لپاره د ویانا پنځمه غونډه د سې‌شنبې په ورځ پیل شوه. د دغې غونډې د تنظیموونکو په وینا تر ۹۰ زیاتو شخصیتونو او د سیاسي ډلو استازو په‌کې ګډون کړی دی.

بل خوا، د طالبانو تر کنټرول لاندې باختر خبري اژانس د اتریش په ویانا کې د دغې ډلې د مخالفو څېرو پنځم کنفرانس ته په غبرګون کې د یوه مطلب په خپرېدو سره ویلي، چې په دې وروستیو کې د افغانستان په تړاو د ویانا په څېر ناستې او ورته نورې غونډې تر ډېره بې‌پایلې او تکراري دي.

په نیمروز کې د طالبانو د محکمو ویاند د سې‌شنبه په ورځ (د سلواغې ۳۰مه) ویلي، چې دغه انساني ویښتان یې د دغه ولایت په چهاربرجک ولسوالۍ کې د دغې ډلې د مشر د فرمان پر بنسټ سوځولي دي.

نوموړي زیاته کړې، چې دا کار یې د یادې ولسوالۍ د لومړنۍ محکمې له حکم وروسته پلي کړی او زیاتوي، چې د دغو ویښتانو د قاچاق په تړاو یو کس نیول شوی دی.

هغه په دې تړاو نور جزیات نه دي ورکړي، خو له دې مخکې هم طالبانو د پکتیا په مټاخان ولسوالۍ کې ۱۲ کسان پاکستان ته د انساني ویښتانو د قاچاق کولو په تور نیولي وو.

افغانستان انټرنشنل-پښتو ته د سیمه‌ییزو سرچینو رسېدلي راپورونه څرګندوي، چې په هېواد کې یو شمېر کسان انساني په ځانګړې توګه د ښځینه‌وو ویښتان اخلي او له هغه وروسته یې بیا پاکستان ته صادروي.

پاکستان دغه وېښتان په عمده ډول د چين په څېر هېوادونو ته صادروي او هغوی بیا د مصنوعي ویښتانو په جوړونه کې ترې کار اخلي.