یوناما د څلورم پرله پسې کال لپاره د نجونو پر زده کړو بندیز زیانناک بللی

انډیپنډنټ ورځپاڼه وايي، تیره اونۍ خلیلزاد د امریکايي زنداني د خوشي کېدو په پلاوي کې کابل کې و او د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت له چارواکو سره یې ولیدل او بیا یې تر واشنګټن پورې د امریکايي زنداني ملګرتیا وکړه.

خلیلزاد وروسته په ټویټر کې د ګلیزمن خوشي کیدل تایید کړل او دا یې «ښه ورځ» وبلله.

کارپوهان چې د افغانستان حالت څاري وایي، د ټرمپ حکومت کیدای شي یو ځل بیا زلمی خلیلزاد ته مخه کړي څو له طالبانو سره اړیکې ونیسي، په ځانګړې توګه په کابل کې د امریکا سفارت د بیا پرانېستل کېدو د احتمال په برخه کې چې دا به د طالبانو لپاره لوی بری وي.

د «اوږده جګړه» لیکوال ډیویډ لوین انډیپنډنټ ته وویل، داسې اوازې شته چې ټرمپ ښايي هغه کابل ته د بشپړ استازي په توګه واستوي. نوموړی وايي، « په ۲۰۱۹ کال کې هغه خورا سخت وضعیت درلود ځکه ټرمپ غوښتل جګړه پای ته ورسوي. دا لکه اوس یې چې امریکایان له پوتین سره کوي، دوی په دې برخه کې اصلي لوبغاړي، افغانان، څنګ ته کوي».

لوین وايي: « ډونالډ ټرمپ په اصل کې له دې خوښ او ځیر دی چې څنګه خلیلزاد د دوی مرکچي و او دا احساس یې رامینځته کړ چې هغه کولای شي د امریکایانو په استازیتوب د واشنګټن د اوپراتور په توګه له طالبانو سره وغږیږي». خو لوین وايي، چې که د ټرمپ اداره اوس هم د خلیلزاد مشورې ته غوږ نیسي، دده په باور، «تېروتنه کوي».

د بایډن حکومت یو شمیر چارواکي د خلیلزاد په منځګړتوب ددوحې پر رامنځته شوي تړون تور پورې کوي چې د دوی لاسونه یې تړلي وو او کله چې د وتلو د چټکتیا خبره راغله، طالبانو په چټکۍ سره د هېواد کنټرول ترلاسه کړ.

خو خلیلزاد څو ځله د دوحې په خبرو کې له خپل رول نه دفاع کړې ده.

د لغمان د طالبانو امنیه قوماندانۍ زياتوي، چې دغه پېښه نن چارشنبه ماسپښين مهال شوې او ترافیک پر وخت سيمې ته رسېدلي دي.

د دوی په خبره، ټپيان یې د تداوۍ لپاره د ننګرهار روغتون ته انتقال کړي او روغتيايي حالت یې د اندېښنې وړ دی.

د غزني د طالبانو امنیه قوماندانۍ بیا په یوه جلا خبر کې ویلي، چې تېره ورځ ناوخته د کابل – کندهار پر لويه لار په قره باغ ولسوالۍ کې د دوو موټرو د ټکر له کبله یو تن مړ او شپږ نور ټپيان شوي دي.

طالبانو ويلي، چې ټپيان يې د تداوۍ لپاره د غزني روغتون ته لېږدولي.

طالبانو د دواړو پېښو لامل بې احتیاطي بللې.

د افغانستان د حکومت دغه پخواني چارواکي د امریکايي وسلو د بېرته ترلاسه کولو په اړه وویل:« زه نه پوهیږم چې دا هسې خبرې او شعارونه دي او که د پردې تر شا به ریښتنی اقدام وي.»

امرالله صالح زیاته کړه چې د ډونالډ ټرمپ لپاره له افغانستان نه د وسلو اېستلو شمېر مهم نه دی، خو دا غوښتنه کېدای شي یو سمبولیک اقدام وي څو پر طالبانو فشار راوړي چې د واشنګټن تابع اوسي.

هغه وويل:«هغه (ټرمپ) غواړي په طالبانو باندې یو ځل په علني ډول فشار راوړي، څو وښيي چې دا ډله تر کنټرول لاندې ده او بیا به امریکا له طالبانو سره همکاري، ملاتړ او نورې مرستې پیل کړي.»

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ واک ته له رسېدو سره وروسته په وار وار له طالبانو څخه د اوو میلیارد ډالرو په ارزښت له امریکا د پاتې شویو وسلو پر بېرته اخیستلو ټینګار کړی دی.

همدارنګه په یاده مرکه کې امرالله صالح ادعا کړې چې واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته له امریکا او ناټو د پاتې شویو وسلو سل زره میله ورکې شوې دي.

نوموړي په ټینګار سره وویل:«موږ د وسلو سیریل نمبرونه او د هغو ځایونو په اړه پوهیږو چې له هغه ځایه ورکې شوې دي. د (ورک شوي) کلمه عجیبه ده. دا په دې معنا کیدای شي چې غلا شوې، پلورل شوې، یا په ساده ډول د پټو موخو لپاره پټو ځایونو ته استول شوې.»

د طالبانو له واکمنۍ وروسته، په پاکستان او حتا په هندي کشمیر کې د جنګیالیو له خوا د امریکایي وسلو د کارولو راپورونه ورکړل شوي دي.

د مرکې په یوه برخه کې امرالله صالح د طالبانو او هند ترمنځ زیاتیدونکو اړیکو ته اشاره کړې او د طالبانو له مخالفینو سره یې د هند د اړیکو پر کمیدو نیوکه کړې ده. هغه وايي، «هند له هغو افغانانو سره خپلې اړيکې ډیرې کمې کړې دي چې په خپل هېواد کې د جمهوري نظام ملاتړ کوي.»

امرالله صالح وايي، هند په فعاله توګه هڅه کوي چې له طالبانو سره د اړیکو په جوړولو او یا هم د دې ډلې په جوړښتونو کې د پټ نفوذ له لارې د ترهګرۍ خطرونه کم کړي.

صالح په ټینګار سره وویل:«طالبان د خپل جوړښت له مخې نشي کولی په سیمه کې بشپړ امنیت خوندي کړي. برعکس دوی د بې ثباته کولو لپاره ډیزاین شوي دي.»

امرالله صالح په دې مرکه کې ویلي چې پاکستان د طالبانو ترواک لاندې افغانستان کې خپل ارزښت او رول ډیر کړی دی.

د افغانستان د پانګونې او سوداګرۍ خونې غړی خان جان الکوزي د چهار شنبې په ورځ په یوه غونډه کې وویل، چې تېر ۱۴۰۳ کال کې واردات له ۱۰ مليارده څخه څه باندې ۱۱ میليارډه ډالرو ته لوړ شوي.

الکوزی زياتوي، چې تېر کال یې د یو میليارد ۱و ۷۸۰ میليونه ډالرو صادرات درلودل، چې د ۱۴۰۲ کال په پرتله يې خاص توپير نه درلود.

نوموړی وايي، تېر کال يې هند ته صادرات تر سره کړي او اوس روسيې ته هم د وچې مېوې د لېږلو پلان لري.

هغه وايي: « د پاکستان یوه دروازه، چې د سوداګرۍ پرمخ بنده شي او مشکل پيدا کړي، بدیله لار مو اسیاي میانه ته پيدا کړې.»

خان جان الکوزي سوداګرو ته د ځمکو د ورکولو د فرمان پر عملي کولو ټینګار وکړ او له طالبانو یې وغوښتل، چې د سوداګرو د برېښنا او ځمکو د ورکړې ستونزې حل کړي.

پاکستان ډېر مهال د افغانستان د تازه مېوو او سبزيجاتو د حاصلاتو پر مهال دروازه بندوي او له دې امله د ډيورنډ کرښې دواړو غاړو ته د سوداګرو تازه مېوې او سبزیجات خرابيږي، چې له زيات مالي زيان سره مخ کيږي.

د بښنې نړیوال سازمان د سویلي اسیا څانګې د چار شنبې په ورځ په خپل یوه رپوټ کې ویلي، چې د بهرنیو کډوالو، په ځانګړي ډول د افغان کډوالو د جبري ایستلو په تړاو د پاکستان پلان یوازې د افغان کډوالو ستونزې ډیروي.

دغه سازمان دا خبره په داسې حال کې کړې ده، چې د پاکستان حکومت د «غیر قانوني بهرنیانو د ستنولو پلان» له مخې افغان وګړو ته له اسلام اباد او راولپنډۍ څخه د مارچ میاشتې تر ۳۱مې نېیټې پورې د وتلو ضرب الاجل ورکړی دی.

د بښنې نړیوال سازمان وايي، د‌ پاکستان حکومت د کډوالو د اېستلو پالیسۍ کره جزئیات نه دي شریک کړي، خو د دغه پلان له مخې افغان وګړي په ناحقه د مجرمینو او ترهګرو په نوم بدنامیږي.

د بښنې نړیوال سازمان د سویلي اسیا د څانګې مرستیاله ایزابېل لاسي وايي:«دا د دې ښکارندویي کوي، چې د افغان کډوالو او پناه غوښتونکو حقونو ته هېڅ درناوی نه لري. دا جبري اقدامات د نړیوالو بشري حقونو له قوانینو، په ځانګړي ډول د نه ستنولو له اصل سره په ټکر کې دي. دا پټه اجرائیه پرېکړه د پاکستان د خپلو ژمنو او د بشري حقونو د سازمانونو پرله پسې غوښتنو سره مخالف عمل دی.»

نوموړی همدارزا زیاتوي:« دا ناسمه ده چې افغان کډوال د اسلام اباد او راولپندۍ د ښارونو لپاره یو ګواښ وګڼل شي. د پاکستان حکومت یوازې د یوې مظلومې ټولنې قرباني کول غواړي، کومه چې له اوږدې مودې راهیسې له زور زیاتي په تېښته کې ده».

د بښنې نړیوال سازمان په راپور کې راغلي، چې د پاکستان د حکومت د یادې پرېکړې له مخې، ښايي یوشمېر افغانان له پاکستان څخه د جبري اېستلو له ګواښ سره مخ شي او ځینې نور به د پاکستان په نورو ښارونو کې ځای پر ځای شي.

د بښنې نړیوال سازمان وایي، په درېیم هېواد کې د بیا مېشتېدو په تمه افغان کډوال هم له اسلام اباد او راولپنډۍ څخه اېستل کیږي. دغه سازمان اندېښنه ښيي چې د پاکستان حکومت په دې اقدام سره به د افغانانو د د ویزي او سفر اسناد ترلاسه کول له ستونزو سره مخ شي او د بې نظمه همغږۍ له امله به د دوی د شړلو خطر نور هم زیات شي.

د بشري حقونو وکیل عمر ګیلاني چې د کډوالو د جبري اېستلو پرېکړه یې د اسلام اباد په ستره محکمه کې چلینج کړې، وايي:« د مارچ ۳۱مې رسمي اعلان د کوم ځانګړي‌ قانون له مخې نه دی شوی بلکې یوازې یو اجراييوي حکم دی. دا نه یوازې د اساسي حقونو خلاف دی، بلکې له قانون نه هم ښکاره سرغړونه ده.»

د بښنې نړیوال سازمان وايي، د پاکستان حکومت تر اوسه د افغان کډوالو پر وړاندې د سختې پالیسۍ لپاره واضح دلیل نه دی وړاندې کړی، خو د دوی د ایستلو غوښتنې تل له منفي تبلیغاتو سره مل وي.

یاد سازمان وايي، پاکستاني رسنیو افغان کډوال د «خاینانو» ترهګرو، نشه يي توکو خرڅوونکو او مجرمینو په توګه انځور کړي دي.