د خېبر پښتونخوا اویا کلن حیات خان چې د میراوس په نامه یې لسګونه کاله پښتنو ته ټوکې، مسخرې، تمثیلي پارچې او سندرې وویلې د ورپېښې ناروغۍ له امله د پېښور په یو روغتون کې مړ شو. میراوس د شکر ناروغي لرله.
میراوس درې لسیزې د راډيو او تلوېزون له لارې طنزیه پروګرامونه مخته یوړل، د سټيج په سر یې تمثیلي پارچې وړاندې کړې او په خپل طنز، ټوکو ټکالو او طنزیه سندرو یې پښتانه وخندول.
د پښتو ژبې دغه ممثل له اوږدې مودې په روغتون کې و او درملنه یې روانه وه؛ خو سخت اقتصادي مشکلات یې درلودل.
د نوموړي مینه وال حکومتي ادارې او پښتون قام ملامته کوي چې د مېرواس په درملنه کې یې ورسره لاسنوی ونه کړ.
په دې ورستیو کې د خېبرپښتونخوا حکومت د سیاحت ادارې د مېراوس له کورنۍ سره ۵ لکه کالدارې مرسته کړې وه؛ خو د کورنۍ غړو یې ویلي وو چې په درملنه یې ډېرې پېسې راځي.
دغه پېژندل شوی ټوکمار د خېبر پښتونخوا د چارسدې ولسوالۍ اړوند د تنګي ملاخېلو اوسېدونکی و، نوموړي له یوې مېرمنې پنځه اولادونه درلودل.
د کورنۍ غړو یې رسنیو ته ویلي وو، چې د نوموړي جنازه به سبا د جمعې په ورځ د چارسدې په تنګي سیمه کې ادا شي او په خپل پلرني ټاټوبي کې به خاورو ته وسپارل شي.
ندیم بخش د افغانستان د کلاسیکې موسیقۍ یو سندرغاړی دی، چې د پاکستان پولیسو ته یې د خپل ځان او کورنۍ د خوندیتوب لپاره ۵۰ زره پاکستانۍ کلدارې رشوت ورکړی، تر څو یې بېرته افغانستان ته ستون نه کړي.
پاکستانۍ رسنۍ ده نیوز راپور ورکړی، چې هغه د راولپنډۍ پولیسو ته هغه مهال یادې پیسې د رشوت په توګه ورکړې، چې د نوموړي پر کور یې چاپه ووهله.
ندیم چې اوس مهال له خپلې کورنۍ سره پېښور ته کډه شوی هلته په یوه کوچني کور کې چې دوه خونې لري اوسېږي.
هغه وویل: «نه پوهېږم چې دلته به تر کومې پورې خوندي پاتې شو. دا هم نه ده معلومه چې افغانستان ته به مو وشړي او که بل ښار ته به ځان اوباسم.»
د موسیقۍ او افغان کډوالو پر ضد فشارونه
سندرغاړی ندیم بخش د هغو زرګونو افغان کډوالو له ډلې څخه دی، چې د پاکستان له لوري د بې اسنادو افغانانو د ایستل کیدو له اعلان وروسته یا په پټو ځایونو کې ژوند کوي او یا هم د پاکستان پرېښودو ته مجبوره شوي دي.
د پاکستان حکومت د مارچ په ۷مه پرېکړه وکړه، چې ټول ناقانونه افغان کډوال باید د هماغې میاشتې تر پایه خپل هېواد ته ستانه شي، خو لیدل کېږي چې په دغه موده کې اوس مهال بدلون راغلی دی.
د پاکستان امنیتي سرچینو رسنیو ته ویلي، د افغان کډوالو ایستل کیدو بهیر یې د ځینو تخنیکي ستونزو له امله د اپریل تر لسمې ځنډولی دی.
په افغانستان کې د طالبانو د بیا ځل واک ته رسیدو راهیسې پر موسیقۍ او سندرغاړو سخت بندیزونه لګیدلي دي.
د طالبانو حکومت موسیقي حرامه بللې، د موسیقۍ الې یې ماتې کړي، د موسیقي ښوونځي یې بند کړي او ان په بېلابېلو پېښو کې یې هنرمندان هم ځورولي دي.
له همدې کبله ډېری هغه افغان موسیقي غږوونکي او سندرغاړي پاکستان ته کډه شوي او نشي کولای چې د دغو بندیزونو له کبله بېرته خپل هېواد ته ستانه شي.
د پاکستان د کراچۍ ښار د بشري حقونو وکیله مونیزه کاکړ وايي، چې د ۲۰۲۵ کال له پیل راهیسې له ۱۰۰۰ ډېر افغانان نیول شوي او تر ۲۰ زره زیات په زور ایستل شوی دي.
هغې زیاته کړې: «پاکستان د افغان کډوالو قضیه د طالبانو پر ضد د فشار د وسیلې په توګه کاروي. کله چې د دواړو هېوادونو اړیکې ښې وي، پاکستان افغان کډوالو ته اسانتیاوې برابروي، خو کله چې سیاسي کړکېچ زیات شي، هغوی د لوبې د مهرې په توګه قرباني کېږي.»
په افغانستان کې د موسیقۍ د هنر نابودي
د ۵۲ کلن ندیم بخش لپاره افغانستان ته ستنیدل د نسلونو موسیقي دود ته د پای ټکی کېښودل دي.
نوموړی د هندستانۍ کلاسیکې موسیقۍ د «پټیاله ګهرانه» مکتب پیرو دی چې د ده نیکه علي بخش خان په ۱۹مې پېړۍ کې بنسټ ورته ایښی و.
د ندیم په خبره: «موسیقي زموږ د وینو برخه ده». په ۲۰۲۲ کال کې طالبانو د ده پر کور چاپه ووهله، د سازونو الې یې ور ماتې کړې او د ده په ګډون یې د هغه زامن زندانیان کړل. نوموړی وایي: «له سپکاوي ډک چلند یې راسره وکړ، موږ ته یې وویل چې موسیقي باید پرېږدو او د سبزیو خرڅولو روزګار باید شروع کړو.»
ندیم او کورنۍ یې له افغانستان څخه د تېښتې وروسته د ویزې د نشتوالي له کبله په پاکستان کې ناقانونه پاتې شول.
د ده ۲۴ کلن زوی نازیم بخش چې طبله غږوي له اقتصادي ستونزو څخه سر ټکوي. هغه وویل: «موږ د کور کرایه او د خوړو پیسې نه لرو، نو څنګه به ویزې واخلو؟»
افغانستان ته د ستنېدو وېره
د ۲۶ کلن محمد یاسر حویده لپاره افغانستان ته ستنېدل د مرګ معنا لري.
حویده چې یو وخت د موسیقۍ ښوونکی و، په ۲۰۲۲ کال کې د موسیقۍ د یوه بنډار له کبله د طالبانو له لوري ونیول شو او هغه پرېکړه وکړه چې نور یې په خپل هېواد کې ژوند ستونزمن شوی. له همدې امله نوموړی پاکستان ته کډوال شوی دی.
د ده په وینا: «که افغانستان ته لاړ شم ښايي ووژل شم. طالبان له ما کرکه لري، ځکه زه هزاره یم، شیعه یم او موسیقي هم کوم. دوی زموږ هنر حرام بولي.»
خو طالبانو څو څو ځله ویلي چې هزاره ګان باید له طالبانو ونه ډار شي او هغوی په افغانستان کې د نورو وګړو په څېر د ژوند ځانګړي حقونه لري.
طالبانو موسیقۍ غږوونکو ته دا هم په ډاګه ویلي، چې د دغه هنر پالل په اسلامي شریعت کې حرام کار دی او باید د نورو کارونو په موندلو سره له دې کسبه لاس واخلي.
د افغانستان د سولې په چارو کې د امریکا پخواني استازي زلمي خلیلزاد ویلي، چې د پاکستان پوځ د ناسمو تګلارو له کبله دغه هیواد له سخت امنیتي، سیاسي او اقتصادي ناورین سره مخ دی.
دغه جګپوړي امریکایي ډېپلومات همدا راز له پاکستان څخه غوښتي، چې ژر تر ژره دې د دغه هېواد پخوانی لومړی وزیر عمران خان چې اوسمهال زنداني دی ازاد کړي.
هغه ټینګار کړی، چې د تحریک انصاف ګوند، پوځ او د پاکستان اوسني واکمن ګوند ترمنځ باید خبرې وشي، څو له روان ناورین څخه خپل هېواد وژغوري.
زلمی خلیلزاد وایي، باید د عادلانه ټاکنو ترسره کیدو پر سر هم یاد لوري بحثونه وکړي، څو یې د ترسره کیدو لپاره یو روڼ مهالوېش رامنځته شي.
نوموړی باور لري، چې پاکستان بسنټیزو او جدي اصلاحاتو ته اړتیا لري، څو د روان ناورین د له منځه وړلو په برخه کې کوټلې مبارزه وکړي.
خلیلزاد تر دې دمخه هم څو څو ځله د پاکستان د پوځ پر تګلارې نیوکې کړې او اندېښنه یې څرګنده کړې چې دغه هېواد د ګړنګ پر غاړه ولاړ دی.
د دغه امریکایي ډېپلوماټ اندېښنې داسې مهال دي، چې په پاکستان کې هم نا امنیو زور اخیستی او هره ورځ د بلوچستان په ګډون له پښتونخوا څخه د نا امنیو خبرونه ترلاسه کېږي.
په پاکستان کې د «ټي ټي پي» وسله وال او بلوڅ بېلتون غوښتونکو خپل فعالیتونه پراخ کړي چې د پاکستان پوځ ته یې لوی سرخوږی جوړ کړی دی. پاکستان نیوکه کوي چې دغو وسله والو ډلو ته په افغانستان کې د طالبانو تر سیورې لاندې پناه ځایونه ورکړل شوي او له هماغه ځایه یې د دوی پر ضد وسله وال بریدونه پلانوي.
طالبان بیا د پاکستان دغه ادعاوې رد کړي او ترې یې غوښتي دي چې د خپلو امنیتي ناکامیو پړه دې پر دوی نه اچوي.
د پاکستان دغه اندېښنه داسې وخت کې ده، چې د ملګرو ملتونو له لوري د افغانستان د امنیتي وضعیت په تړاو وروستي راپور کې هم په ډاګه شوی، چې د طالبانو تر ولکې لاندې اوس ترهګرو ډلو امن پناه ځایونه ترلاسه کړي دي.
په راپور کې راغلي چې د القاعده شبکې په ګډون «ټي ټي پي» اوس د افغانستان دننه خوندي پټنځایونه لري چې د سیمې امنیت یې له جدي ګواښ سره مخ کړی دی.
د پاکستان د پوځ متقاعد جنرال انعامالحق په خپل تازه مقاله کې، چې اېکسپرېس ټریبیون ورځپاڼې خپره کړې، ادعا کړې چې د طالبانو دننه ژور اختلافات روان دي. هغه ویلي، د کندهاري طالبانو او حقاني شبکې ترمنځ په یو لړ کورنیو مسایلو او ټي ټي پي پر سر اختلافات ژور شوي.
د نوموړي وینا، د کندهاري طالبانو او حقاني شبکې ترمنځ پر ګڼو مهمو مسایلو لکه له پاکستان سره اړیکې، د پاکستاني طالبانو تحریک (TTP) سره چلند، د نجونو د زده کړو بندیز او کورنيو تګلارو پر سر اختلافات پیدا شوي دي.
دغه پاکستانی جنرال باور لري، چې د طالبانو کندهاري مشران له حقاني شبکې سره د هېواد پر مهمو مسلو اختلاف لري. د کندهار ډله هڅه کوي چې د طالبانو پر حکومت خپل بشپړ واک وساتي، خو حقاني شبکه ځان خپلواکه ګڼي او غواړي چې د پاکستان او سیمې له هېوادونو سره خپلواکې اړیکې وساتي.
هغه لیکي چې حقاني شبکه د کندهاري طالبانو د احمدزی-محمدزی قبیلو تر مستقیم نفوذ لاندې نه ده راغلې، بلکې د زور پر ځای د شراکت له لارې د امارت برخه شوې.
د حقاني شبکې او تحریک طالبان پاکستان اړیکې
د انعامالحق په وینا، د حقاني شبکه له وزیرستان او د پاکستان له قبایلي سیمو سره تاریخي اړیکې لري او «ټي ټي پي» د دغې ډلې پناه ورکوونکی ګڼل کېږي.
دی وايي، چې پاکستاني طالبان د افغان طالبانو د واک ته رسېدو پر مهال، د حقاني شبکې ترڅنګ جنګېدلې او د پاکستان د استخباراتي ادارو په ځانګړې توګه د (ISI) ملاتړ یې درلود.
خو دی زیاتوي چې د کندهار مشران د «ټي ټي پي» پر دوام اندېښمن دي، ځکه چې دغه ډله د افغانستان او پاکستان ترمنځ اړیکې ترینګلي کوي.
مقاله کاږي د حقاني شبکه پاکستاني طالبانو ته د «راتلونکي ځواک» په سترګه ګوري، چې که طالبان له داخلي شخړو سره مخ شي، نو دوی به دغه ډله هم د ځان په ګټه وکاروي.
د سراجالدین حقاني غیابت او د طالبانو د یووالي کړکېچ
لیکوال ادعا کوي، چې د طالبانو دننه د حقاني شبکې د خپلواک چلند له امله د دې ډلې مشر سراج الدین حقاني په وروستیو کې له کندهار سره د واټن ساتلو هڅه کړې.
د انعامالحق په وینا، حقاني هڅه کوي چې له پاکستان، سیمې او لوېدیځو هېوادونو سره خپلواکې اړیکې ولري، ان که دا د کندهارۍ ډلې د مخالفت لامل هم وګرځي.
په مقاله کې راغلي، چې د طالبانو د یووالي ساتل یوه جدي ننګونه ده.
لیکوال خبرداری ورکوي، چې که طالبان خپل اختلافات حل نه کړي، ښايي داخلي شخړې د دوی حاکمیت کمزوری کړي.
د جنرال انعام الحق په وینا، د سراج الدین حقاني د غیابت پر مهال د کندهار مشران هڅه کوي، چې د حقاني شبکې تر نفوذ لاندې سیمو ته خپل ځواکونه واستوي، څو خپل نفوذ پرې ټینګ کړي.
د پاکستان لپاره سپارښتنې
د انعامالحق په خبره، پاکستان باید له کندهار سره مذهبي او سیاسي ډېپلوماسۍ ته دوام ورکړي، د دوحې تړون ته ژمن پاتې شي، د افغانستان په اړه پوځي اقدامات له تبلیغاتو پرته ترسره کړي او د حقاني شبکې لپاره د شاتګ یوه مناسب لاره برابره کړي.
لیکوال خبرداری ورکوي، چې که د پاکستاني طالبانو مسله حل نه شي، د پاکستان صبر به پای ته ورسېږي چې د سیمې امنیت به لا پېچلی کړي.
هغه وړاندوینه کوي، چې که طالبان خپل اختلافات حل نه کړي، ښايي د پخوانیو مجاهدینو، ناراضه طالبانو، او د جمهوري نظام پاتې شونو یو نوی ایتلاف رامنځته شي، چې د طالبانو واکمني به له ګواښ سره مخ کړي.
نوموړی لیکي: «که دا وضعیت دوام ومومي، کابل یو ځل بیا د بدلون له خطر سره مخ کېدای شي.»
د پاکستان د کورنیو چارو وزیر محسن نقوي د چهارشنبې په ورځ د دغه هېواد لومړي وزیر شهباز شریف سره کتلي او د پاکستان ملي امنیت تر څنګ یې د افغان کډوالو د ستنېدو د روان بهیر په اړه ورسره خبرې وکړې دي.
د روانې (وري ۱۳مه) د لومړي وزیر د دفتر له لوري په خپره شوې خبرپانه کې راغلي چې محسن نقوي لومړي وزیر ته د اختر د امنیتي تدابیرو او د هغو افغان کډوالو د ستنېدو بهیر په اړه معلومات ورکړي، چې قانوني اسناد نه لري او یا د افغان وګړي کارت (ACC) لري.
په یاده ناسته کې د پاکستان کورنیو چارو وزارت اړوند مسایل په ځانګړې توګه د افغان کډوالو د ایستلو لپاره د ټاکل شوې نېټې له پای ته رسیدو وروسته د عملي ګامونو ارزونه هم شوې ده.
د وروستیو شمېرو له مخې ( ۸۸۶,۲۴۲ ) افغان کډوال خپل هېواد ته ستانه شوي دي. چارواکو تایید کړې چې له دې وروسته به د هغو کسانو پر ضد قانوني اقدامات پيل شي، چې د پاکستان د تګلارې خلاف لا هم په دغه هېواد کې پاتې دي.
په ورته وخت کې د فډرالي حکومت له لوري د اختر د رخصتیو له امله د زرګونو افغان کډوالو د ایستلو ټاکل شوې نېټه هم ځنډول شوې ده.
د پاکستان حکومت مخکې د ۳۱ مارچ نېټه د هغو افغانانو د وتلو لپاره ټاکلې وه چې مشخص اسناد لري او د جبري ایستلو بهیر یې چټک کړی و. خو اوس، د یو حکومتي چارواکي په وینا، دا موده تر راتلونکې اوونۍ غځول شوې ده.
ویل کېږي چې شاوخوا ۸۰۰ زره افغان کډوال چې د پاکستان حکومت له لوري ورکړل شوی افغان وګړي کارت (ACC) لري، د نوې نېټې تر پای ته رسېدو وروسته به له پاکستانه وایستل شي.
په ورته مهال د طالبانو لوړ پوړو غړو له پاکستان څخه غوښتي چې د افغان کډوالو د ایستل کیدو بهیر کې دې نرمي راولي.
د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر، ادراي مرستیال عبدالسلام حنفي او د دغه ډلې د کډوالو وزیر مولوي کبیر د اختر د لمانځه پر مهال د پاکستان په ګډون پر ګاونډیو هېوادونو غږ کړی چې د افغان کډوالو د ایستل کیدو بهیر دې ودروي.
طالبان له پاکستانه غواړي چې د کډوالو د ایستل کیدو لړۍ دې په باعزته توګه ترسره کړي او باید په جبري توګه له ناڅاپه ایستلو دې یې ډډه وکړي.
هاخوا د بشري حقونو یو شمېر ملاتړ کوونکو ادارو هم د پاکستان دغه اقدام غندل شوی دی او دا یې له کډوالو سره د هر ډول نړۍوالو اصولو خلاف عمل بللی دی.
د بښنې نړۍوال سازمان په ګډون بېلابېلو ادارو پر پاکستان غږ کړی چې ژر تر ژره دې د جبري ایستل کیدو دا لړۍ ودروي.
د پاکستان جنګ ورځپاڼې راپور ورکړی، چې له دغه هېواده د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ نن پنجشنبه (د وري ۱۴مه) پیلېږي. دا په داسې حال کې ده، چې د پاکستان حکومت لهخوا د بې اسناده او اې سي سي کارت لرونکو افغان کډوالو لپاره ورکړل شوې موده دوه ورځې وړاندې پای ته رسېدلې.
خو تر دې وړاندې د پاکستان اېکسپرېس ټربیون ورځپاڼې ویلي و، چې د اختر رخصتۍ له امله دغه لړۍ ځنډېدلې ده.
جنګ ورځپاڼې کاږلي، چې نن به په چمن کې د افغان کډوالو بایومیټریک ترسره شي او په لنډي کوتل کې بیا د افغان کډوالو د ستنولو لپاره په لنډمهالي پنډغالي هم کار روان دی.
خو په لنډي کوتل کې د افغان کډوالو د اېستلو لپاره جوړ شوی پنډغالی تېره ورځ غير فعال و.
په سیمه کې د افغانستان انټرنشنل خبریال جواد شینواری ویلي و، چې د افغان کډوالو د جبري اېستلو بهیر تر دې دمه نه دی پيل شوی او پنډغالی تش پروت دی.
د جنګ ورځپاڼې د راپور له مخې، په پښتونخوا کې د راجستر شویو افغان کډوالو شمېر ۷۰۹،۲۷۸ دی چې او هلته کډوال په ۴۳ پنډغالو کې مېشت دي.
راپور کې راغلي، په دغه پنډغالو کې ۳۴۴،۹۰۸ افغانان ژوند کوي او د هغو افغان کډوالو شمېر چې د اې سي سي کارتونه لري ۳۷۷،۶۴۷ دی.
راپور زیاتوي، چې له ۲۰۱۳ کال راهیسې ۴۶۵۰۰۰ افغان کډوال د تورخم له لارې خپل هېواد ته ستانه شوي دي.
له بل پلوه سرچينو افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې د پښتونخوا حکومت له مرکزي حکومته د مالي سرچینو غوښتنه کړې ده.
د سرچینې په وینا، د افغان کډوالو د جبري اېستنې په برخه کې د مالي بودجې کمښت تر ټولو لوی خنډ دی.
افغانستان انټرنشنل ته د پښتونخوا صوبایي ځایي چارواکو ویلي، تر هغې چې لازمې مالي سرچينې برابرې نه شي؛ تر هغه وخته به د دغو عملياتو بشپړ پيلول ګران وي.
د راپورونو له مخې، دا مهال په پاکستان کې شاوخوا ۸۰۰ زره د اې سي سي کارت لرونکي افغانان مېشت دي چې د جبري اېستلو له ګواښ سره مخ دي.