په اسلام اباد کې د مدني ټولنې او د افغان ښځو د حقونو فعالانو د روسیې له خوا د طالبانو د رسمیت پېژندنې له امله د روسیې سفارت ته نږدې اعتراض وکړ. دوی «طالبان جنایت کوي او روسیه یې ملاتړ کوي» په شعار سره اعتراض ته دوام ورکړ؛ خو سفارت ته نږدې پولیسو د وړاندې تګ اجازه ور نه کړه.
دوی چې د افغانستان ملي بیرغ هم له ځانه سره لېږداوه وویل، روسیې یوه "ترهګره" ډله په رسمیت پېژندلې ده.
یو شمېر مدني فعالانو ویلي، د روسیې له لوري د طالبانو په رسمیت پېژندنه ترهګرۍ ته د مشروعیت ورکړې په معنا ده او په وینا یې افغانستان اوس د سخت دریځو پر امن ځالې بدل شوی دی.
دوی همداراز د روسیې له دولته غوښتي، چې پر خپلې دغې کړې پرېکړې بیا کتنه وکړي او د روسیې له اوسېدونکو یې غوښتي، چې په دې حساس وخت کې خپله چوپتیا ماته کړي او د دغې بې عدالتۍ پر وړاندې ودرېږۍ.
د ویلو ده، چې روسیې دا څو ورځې مخکې د طالبانو اداره په رسمیت وپېژندله او دغه پرېکړه هم د طالبانو د مخالفینو، د مدني ټولنې او د بشري حقونو د فعالانو له پراخ محکومیت سره مخ شوه.
مسکو بیا ویلي، چې له ترهګرۍ او د نشه يي توکو پر وړاندې د ګډې مبارزې له امله یې طالبان په رسمیت پېژندلي دي.
د افغانستان د کورنیو چارو پخواني وزیر علي احمد جلالي د روسیې له خوا د طالبانو رسمیت پیژندنې ته په اشارې وویل، دا ډله د خپلو مخالفو ډلو له وېشل کېدو او بې اتفاقۍ څخه ګټه اخلي. د نوموړي په وینا، خلک طالبان مشروع واکمنان نه ګڼي او جلاوطنه مشران هم خپل اعتبار له لاسه ورکړی دی.
د افغانستان د کورنیو چارو پخواني وزیر علي احمد جلالي د شنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۴مه) د افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل، چې د طالبانو مخالفو جبهو د خپلو تېرو کړنو له امله خپل باور له لاسه ورکړی دی.
جلالي زیاته کړې، د مخالفو خوځښتونو کمزورتیا ددې لامل شوې ده چې طالبان په واک کې پاتې شي.
نوموړي د افغانستان د ملي يووالي د نشتوالي په اړه وویل، چې قومي او سيمه ييزې اړيکې لا هم په هېواد کې شته او له همدې کبله ملي اجماع ته رسېدل ناشوني دي.
هغه د سیاسي مشرانو دوه مخی چلند هم وغانده او زياته یې کړه، چې د دوی دا چلند په تېر او اوس وخت کې یو ډول روان ساتلی دی.
دغه پخواني چارواکي ټینګار وکړ، چې سیاسي جریانونه داسې یو رهبر ته اړتیا لري چې له دننه هېواد څخه راپورته شي.
هغه د طالبانو څلور کلن واک ته په اشارې وویل، چې خلکو تر اوسه دغه ډله د مشروع واکمن په توګه نه ده منلې.
جلالي زیاته کړه، چې طالبان هڅه کوي د مشروعیت د ترلاسه کولو لپاره د ديني مدرسو په جوړولو سره خپل باور جوړ کړي.
نوموړي وویل، د روسیې له خوا د طالبانو په رسمیت پېژندل به له دې ډلې سره مرسته ونه کړي؛ ځکه دا قدام نه شي کولی نړۍوال بندیزونه لرې کړي او یا هم نور هېوادونه دې ته وهڅوې چې د مسکو لاره تعقیب کړي.
د برېتانیا دفاع وزارت ویلي، هغو افغانانو ته به تر ۱.۶میلیونه پونډه تاوان ورکړي چې په ۲۰۲۱کال کې د معلوماتو د افشا کېدو له امله زیانمن شوي دي.
د برېتانیا دفاع وزیر لوک پولارډ د جمعې په ورځ د دغه هېواد پارلمان ته وویل، دغه پیسې به د هغو ۲۷۷افغانانو لپاره ورکړل، شي چې د افغانانو د لېږد او مرستې پروګرام"ARAP"له لارې له برېتانیانوي ځواکونو سره د همکارۍ له امله د کډوالۍ غوښتونکي وو؛ خو د ۲۰۲۱ کال په سپټمبر میاشت کې یې شخصي معلومات په ناڅاپي ډول افشا شوي وو.
دغه افشا کېدنه هغه مهال رامنځته شوې وه، چې د برېتانوي ځواکونو د بېړني وتنې پر مهال د" ARAP"پروګرام له خوا افغان متقاضیانو ته داسې ایمیلونه لېږل شوي وو، چې پکې امنیتي خوندیتوب له پامه غورځول شوی و.
د ایمیلونو ترلاسه کوونکو برېښنالیکونه په ښکاره توګه څرګند شوي وو او ورسره د ډېرو هغو کسانو هویت افشا شو، چې له برېتانویانو سره د همکاریو له امله د طالبانو له وېرې یې پټ ژوند کاوه.
د معلوماتو د ساتنې کمېسیون (ICO) له اوږدې پلټنې وروسته په دې اړه دفاع وزارت مجرم وباله او د ۲۰۲۳ کال په اوږدو کې د دغه هېود پخواني حکومت ژمنه وکړه، چې زیانمنو کسانو ته به تاوان ورکړي.
پولارډ دا ژمنه یو ځل بیا تازه کړه او په ډاګه یې کړه، چې هر تایید شوي کس ته به د یو ځل لپاره تر ۴۰۰۰پونډه تاوان ورکړل شي.
د انګلستان د دفاع وزیر لوک پولارډ رسمي بښنه وغوښته او ډاډ یې ورکړ، چې د خسارې تادیات به په چټکۍ سره پروسس شي.
هغه همداراز د معلوماتو د مدیریت په پروسیجرونو کې د اصلاحاتو او په دفاع وزارت کې د اړوندو کارکوونکو د روزنې د ښه کولو ژمنه هم وکړه.
د برېتانیا دفاع وزیر "لوک پولارډ" پارلمان ته وویل: «زه د تېرې تېروتنې بدلولای نشم؛ خو دا ژمنه کوم چې د دفاع وزارت د معلوماتو د مدیریت په برخه کې به اساسي اصلاحات راوړم.»
پولارډ ډاډ ورکړی، چې دغه پیسې به تر ټولو ممکنه وخت کې ورکړل شي او دفاع وزارت به له هر زیانمن کس سره نېغ په نېغه اړیکه ونیسي.
د ۲۰۲۱ کال دا پېښه د برېتانیا د پارلمان او مدني ټولنو له سختو غبرګونونو سره مخ شوه او حکومت په دې تورن شو، چې د اداري ناغېړیو له امله یې د هغو افغانانو ژوند له خطر سره مخ کړ چې له برېتانیا سره یې کار کړی وو.
د یادونې وړ ده، د ARAP پروګرام چې د افغان همکارانو د خونديتوب لپاره جوړ شوی و، په روانه اوونۍ کې په ناڅاپي توګه بند شو او پر تطبیق یې هم له پیل راهیسې نیوکې روانې وې.
د کندهار یو شمېر سيمې د اوبو له کمښت سره مخ شوي او خلک اړ دي، چې د پاکو اوبو تر لاسه کولو لپاره له لرو ساحو څخه کورونو ته اوبه یوسي او یا یې په پيسو وپېري. خلک اندېښنه لري، که د پاکو اوبو د کمښت ستونزه حل نه شي، د هبت الله مېنه به د اوبو د کمښت له ناورین سره مخ شي.
کندهار ښاریانو له تېرو څو ورځو څخه په پرله پسې ډول افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې کندهار ښار د پاکو اوبو د نشتون له یوه جدي او د اندېښنې وړ بحران سره مخ دی.
د معلوماتو له مخې، کندهار ښار کې شاوخوا ۵۰ تجارتي برمې هره ورځ تر ۵ زره متره مکعبه زیاتې اوبه له ځمکې راوباسي او بیا دغه اوبه پر خلکو پلورل کېږي.
دغه راز ویل کېږي، چې د کندهار په ډېرو ناحیو کې چې د برمو یا د شبکې اوبه نه لري، ماشومان اړ دي چې له نورو کوڅو او برمو څخه په بوشکو کې اوبه خپلو کورونو ته یوسي.
۱۰ کلنه ماشومه شکریه وایي: «هره ورځ درې ځله اوبه راوړو، کله ناکله لرې ځایونو ته په اوبو پسي ځو، کله دومره ستړي کېږو چې پښې مو درد کوي.»
خلک وایي، چې دا کار نه یوازې د ماشومانو فزیکي او ذهني فشار زیاتوي، بلکې د دوی روغتیا ته هم خطر پېښوي.
د کندهار ښار اوسېدونکي وایي، چې په دې برخه کې د دولت له لوري هېڅ عملي ګام نه دی شوی.
د ښار یو اوسېدونکی حاجي محمد اسماعیل وایي: «موږ اوس د ټانکر له لارې اوبه اخلو، یو ټانکر اوبه په زر افغانیو رانیسو دا قیمت د غریبو لپاره نه شي برابرېدای.»
د معلوماتو له مخې، په کندهار ښار کې له مېشتو زرګونو کورنیو څخه اوسمهال یوازې ۲۰ زره کورنیو ته اوبه په منظمه توګه رسېږي، پاتې نور لږه برخه خپلې برمې لري او نور ټول یا د ټانکر له لارې اوبه ترلاسه کوي او یا هم په بوشکو کې اوبه له نورو سیمو وړي.
د کندهار د پاکو اوبو د دوامدار ناورین پروړاندې کارپوهان او عام خلک اندېښنه لري، چې که د ستونزې د حل په موخه ژر اقدامات ونه شي، نو ښایي کندهار په راتلونکو څو کلونو کې د ژوند له اساسي حق، یعنې پاکو اوبو بې برخې شي.
همداراز د ښار په بېلابېلو ناحیو کې له ۲۰ زرو تر ۳۰ زرو پورې کورنۍ برمې لري، چې خلک د ورځني ژوند لپاره له همدې څاه ګانو ګټه اخلي.
د اوبو سطحه یوازې په یو کال کې ۴۰ متره ښکته شوې ده، چې دا یوه بېسارې او خطرناکه نښه ده.
کارپوهان خبرداری ورکوي، چې که دا حالت همداسې دوام وکړي، نه یوازې څښاک اوبه به کمې شي، بلکې د ښار ټول چاپېریال، کرنه، اقتصاد او د خلکو روغتیا ته به ستر زیان واوړي.
کارپوهان وايي، دا وضعیت د اقلیم بدلون، نفوس زیاتوالي او اوبو ناسمې کارونې پایله ده.
نړۍوالې ارزونې ښيي، چې افغانستان د اقلیمي بدلون له امله د وچکالۍ له خورا زیاتو اغېزو سره مخ هېوادونو په منځ کې دی او کندهار د دې تر ټولو لوړه بیه پرې کوي.
د شته معلوماتو له مخې، که وضعت همداسې دوام وکړي نو دا ښار به تر ۲۰۳۰ کال پورې د هېواد تر ټولو وچ ښار شي.
دا په داسې حال کې ده، چې د مرکز کابل او د کندهار په ګډون د هېواد د لسګونو ولایتونو اوسېدونکي پاکو اوبو ته د نه لاسرسي له امله شکایت کوي.
الجزیرې همدا نن راپور ورکړ، چې ښايي شپږ مېلیونه نفوس لرونکی کابل ښار په راتلونکو پنځو کلونو کې په بشپړ ډول بې اوبو شي.
د راپور لهمخې، که د اوبو پریمانه کارونه دوام ومومي او جدي اقدام ونه شي، د کابل د ځمکې لاندې د اوبو سرچینې به تر ۲۰۳۰ پورې په بشپړه توګه وچې شي.
د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ندا محمد ندیم د کندهار پوهنتون د فراغت غونډې پر مهال وویل، چې د هېواد د راتلونکې د جوړېدو په برخه کې یې له ځوانانو سره زیاتې هیلې تړلې دي. د نوموړي په وینا، د لوړو زده کړو فارغ ځوانان دې د دندو موندلو کې حوصله وکړي او له هېواده د تګ فکر دې نه کوي.
د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ندامحمد ندیم د شنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۴مه) د کندهار پوهنتون له بېلابېلو پوهنځيو څخه د محصلینو یوې فراغت غونډې ته ویلي: «که تر فراغت وروسته ژر ځوانانو ته دندې پيدا نه شي، باید حوصله ولري او د افغانستان څخه د تګ فکر ونه کړي.»
نوموړي ویلي، چې په افغانستان کې ستونزې پر ختمېدو دي او د پرمختګ خوا ته روان دي.
هغه زياته کړې: «د جوړېدو په برخه کې په زده کړو سمبال قوي بشري قوې ته اړتیا ده او اوس دغه اړتيا هم په پوره کېدو ده.»
د طالبانو دغه لوړپوړی چارواکی په داسې حال ځوانانو ته د پرمختګ او هیلو ډاډ ورکوي، چې دغه ډله په پرله پسې توګه پر ټولنې، ښځو، نجونو، ځوانانو او بېلابېلو برخو بندیزونه لګولي دي.
په تېرو نږدې څلورو کلونو کې د لوړو زده کړو څخه په زيات شمېر ځوانان فارغ شوي، چې لويه برخه یې بې دندو، مایوسه شوي او د دوی په خبره په يو ډول روحي ستونزو اخته شوي دي.
طالبانو واک ته له رسېدو را وروسته د مدرسو له ملایانو او طالبانو څخه د لسانس، ماسټرۍ او دوکتورا ازموينې واخیستې او اسنادونه یې ورکړل.
دغې ډلې په دولتي ادارو کې هم لومړیتوب د مدرسو ملایانو او خپلو جنګياليو ته ورکړی.
د طالبانو د اوبو او انرژۍ وزارت سرپرست عبداللطیف منصور په غزني کې د سلطان بند د ساتنې او څارنې چارو په پیل مراسمو کې وویل، خلک باید په افغانستان کې له اوسني حاکمیته په اطاعت سره ملاتړ وکړي.
عبداللطیف منصور زیاته کړه: «دمګړۍ په هېواد کې شرعي نظام، امنیت، اقتصادې پراختیا، قومي یووالی او د یو بل منلو فضا را منځته شوې، له همدې کبله خلک هم مسوولیت لري، چې له دغه نظام څخه په اخلاص، اطاعت او وفاداري سره ملاتړ وکړي.»
نوموړي همداراز په غزني کې د سلطان بند د ساتنې او څارنې چارو د پیل په مراسمو کې د اوبو د مدیریت او د کرنې د پراختیا په برخو کې د سلطان بند حیاتي ارزښت ته په اشارې سره وویل، پر دغې پروژې ۱۰۹ میلیونه افغانۍ لګښت راځي او چارې یې هم نن"شنبه" پیل شوې.
په دغې پروژه کې د دوه نیمو مترو په اندازې سره د بند لوړوالی، د بند تر ګواښ لاندې سیمو د بیارغونې او ټینګښت، د پاورهاوس جوړونه، د اوبو وتلو پایپونو بیارغونه، د دروازو بیارغونه، د پرچاوو بیارغونه، د چک او کنټرول په موخه پر بند د سانسورونو نصبول، د بند پر محور باندې د لمریزو ګروپونو نصبول او د ساتونکو د ودانۍ جوړونه شامله ده او د یوه کال په موده کې به بشپړه شي.
د دغې پروژې په پلي کېدو سره به د بند لوړوالی له ۳۵ متره څخه ۳۷ اعشاریه ۵ متره او د ذخیرې وړتیا به یې له ۹ میلیون متره مکعب اوبو ۱۳ میلیون متره مکعب اوبو ته لوړه شي، چې په ټوله کې به په سیمه کې کابو ۱۰ زره هکتاره کرنیزه ځمکه هم خړوبه شي.