د سوداګرۍ خونه: پر افغان ټرانزیټي توکو لګول شوی یو سلنه محصول باید زر لغوه شي

سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې په تېرو دوو ورځو کې د کندهار د امر بالمعروف ریاست محتسبانو شاوخوا ۲۴ تنه هغه ځوانان نیولي او بندیان کړي، چې پر ټولنیزو رسنیو په ځانګړې توګه فیسبوک باندې یې د ملي بېرغ انځورونه خپاره کړي وو.

د کندهار ښار یو اوسېدونکي چې نه غواړي نوم یې واخېستل شي، افغانستان انټرنشنل ته ویلي:«غرمه وه، چې د امر بالمعروف ریاست څخه زنګ راغی، ماته یې وویل عاجل ریاست ته راشه، خو ما فکر وکړ چې څوک راسره ټوکې کوي، زه نه ولاړم. یو ساعت وروسته محتسبان راغلل او زه یې موټر کې ځان سره ریاست ته یووړم.»

دغه کس وايي، شاوخوا ۲۴ ساعته د امربالمعروف په ریاست کې بندي و او له لیکلي ضمانت اخیستلو وروسته یې خوشې کړی دی.

د زمري ۷مه هر کال د افغانستان د ملي بیرغ ورځې په توګه نمانځل کیږي، خو طالبانو د افغانستان پر ملي بېرغ او ملي سرود بندیزونه لګولي دي.

د کندهار ښار یو بل تن اوسېدونکی چې نه غواړي نوم یې واخېستل شي، وايي، د امر بالمعروف محتسبانو یې ځوان ورور د سې شنبې په سهار له ځان سره بیولی او تر اوسه یې نه دی خوشې کړی.

نوموړی وایي:«ورور مې د کندهار پوهنتون د اقتصاد پوهنځي محصل دی، تېره ورځ طالبان کورس ته ورغلي، زما ورور او د هغه دوه نور همصنفیان یې له ځان سره بیولي دي. د هغوی فیسبوکونو څخه ټول انځورونه او پوسټونه ډیلیټ شوي دي. زه دوه واره د امر بالمعروف ریاست ته ورغلی یم، خو زما ورور یې نه دی را ایله کړی.»

سرچینې وايي، چې د طالبانو د استخباراتو، اطلاعاتو او کلتور او امر بالمعروف له خوا ګډه ډله نن هم د ټولنیزو رسنیو کاروونکي څاري او هغه کسان نیسي چې پر ټولنیزو رسنیو یې د ملي بېرغ انځورونه خپاره کړي وي.

د طالبانو له واکمنېدو وروسته دې ډلې د افغانستان پر ملي بېرغ بندیز لګولی او خلک هڅوي، چې د دې ډلې سپین رنګه بېرغ ته درناوی ولري.

طالبانو تردې وړاندې هم په کندهار کې یو شمېر ځوانان د شپې بانډارونو، لډو، ږیره خرېیلو او سټایلي ویښتانو جوړولو په جرم نیولي او بندیان کړي دي.

الکسي چیپا د روسیې له ار بي سي ټلویزیون سره په مرکه کې ویلي، چې په دغه سرود کې د کفارو او روسانو یادونه شوې او دا خبره د منلو وړ نه ده.

هغه له دې وړاندې له مسکو ټاک راډیو سره مرکه کې دا ترانه د طالبانو ملي سرود ګڼلی و، خو له ار بي سي سره مرکه کې یې ویلي، چې دا د طالبانو ملي سرود نه دی، خو د دوی له خوا خپریږي.

چیپا زیاته کړې ده، چې « که هغوی [طالبان] غواړي له روسیې سره دوستانه اړیکې ولري، نو زموږ له هېواد سره دوستي باید په سمه توګه وپالل شي».

چیپا ویلي، « شاوخوا یو نیم کال مخکې زه له لومړیو کسانو وم چې افغانستان ته ولاړم. هلته مې له ځايي رفیقانو سره ولیدل، چې مجاهدین هم پکې شامل وو. هغوی په اړیکو کې ډېر مثبت چلند درلود. نن ورځ دوی زموږ له نژدې ګاونډیانو سره اړیکې لري، لکه قزاقستان، قرغیزستان او یو شمېر نور هېوادونه. موږ باید دې مسالې [د طالبانو سرود]ته پوره پاملرنه وکړو».

چیپا د ترانې یوه بیت ته اشاره کړې چې پکې راغلي« خلاص کړ له انګریزه موږ، شولو د روسانو ګور، دا د باتورانو کور، دا د باتورانو کور».

ددې ترانې په بل بیت کې راغلي، « ډېرې ککرۍ ګوره، پاتي د روسانو شوې، شنډې د هر یو دښمن، واړه ارزوګانې شوې».

په مسکو کې د طالبانو سفارت ار بي سي ټلویزیون ته ویلي، چې دغه سندره د دوی ملي سرود نه دی.

طالبانو یادې رسنۍ ته ویلي، « د افغانستان اوسنيو چارواکو هېڅ رسمي سرود نه دی تصویب کړی».

طالبانو تراوسه له خپلو رسنیو ددې ترانې د نه خپرولو په تړاو دریځ نه دی روښانه کړی.

د دغه سفرونو پر دوام؛ د بهرنیو ښځو یوې ډلې د هرات ولایت ۲۴ کلنې اوسېدونکې سمیه منیري په مشرۍ د افغانستان له ملي موزیم نه لیدنه کړې ده. اغلې منیري یو له لومړنیو افغان مېرمنو ده، چې په رسمي ډول د ګرځندوی په سکټور کې کار کوي.

د اسوشیټېډ پرېس د راپور له‌مخې؛ په افغانستان کې د ښځو پر ژوند د طالبانو د سختو محدودیتونه سربېره یو شمېر افغان ښځې د ګرځندوی لارښود په توګه کار کوي او په هېواد کې یوازې د ښځو لپاره د ګرځندوی ډلو مشري پر غاړه لري.

هغه وايي، چې د خپلې انګلیسي ژبې د ښه‌والي لپاره په انټرنېټ کې د لټون پرمهال د کاوچ سرفېنګ (Couchsurfing) په نوم یو اپلکېشن سره مخ شوې ده. دا هغه اپلکېشن دی، چې سېلانیان له ځایي خلکو سره په اړیکه کې کوي. نوموړې اسوشیټېډپرېس خبري شبکې سره په مرکه کې ویلي، چې په خپل کور کې له یوې ډلې سېلانیانو څخه تر کوربه‌توب وروسته یې د ګرځندوی لارښود دندې سره لېوالتیا پیدا شوې ده.

منيري وويل: «ما تل د افغانستان په اړه له رسنيو نه منفي خبرې اورېدلې؛ خو کله مې چې له سېلانيانو سره سفر وکړ او بېلابېل ځایونه مې وليدل؛ نو پوه شوم چې زما هېواد ډېر ښکلی دی. دې کار زما ذهنیت بدل کړ.»

د هغې سفر یوه برخه‌واله اسټرالیاوۍ او ۸۲ کلنه سوزان سنډرال ده. هغې ویلي، چې د افغانانو مېلمه‌پالنې او انسان‌دوستۍ ته حېرانه شوې او زیاته یې کړه: «ما فکر کاوه، چې د خلکو له توندو نظرونو سره به مخامخ شم؛ خو دوی ډېر مېلمه‌پاله او انسان‌دوسته خلک دي. زه چې هرې خواته لاړم د خلکو مسکا مې لیده او سلام کلام یې راسره کاوه.»

ګرځندوی: یو نوی راټوکېدلی صنعت

له څو لسیزو جګړو وروسته د افغانستان ګرځندوی صنعت ورو ورو وده کوي. که څه هم د ۲۰۲۱ کال له اګسټ راوروسته طالبانو پر خلکو او په ځانګړي ډول پر ښځو ډېر محدودیتونه لګولي؛ خو د تاوتریخوالي کمښت څه ناڅه د دې لامل شوی، چې افغانستان ته یو شمېر بهرني ګرځندویان سفر وکړي.

خو له دې ټولو سره-سره افغانستان ته د بهرنیو ښځینه ګرځندویانو سفر داسې مهال ترسره کېږي، چې له نږدې څلورو کلونو راهیسې افغان ښځې د زده‌کړې، کار، ازادۍ او عامه ژوند په ګډون له خپلو انساني بنسټیزو حقونو محرومې شوې دي. همداراز نږدې څلور کاله وشول، چې له شپږم ټولګې پورته د افغان نجونو پر مخ د ښوونځي او پوهنتون دروازې تړل شوې دي.

له بل پلوه ځینې نیوکه کوونکي په دې اند دي، چې طالبان د بهرني سېلانیانو له لارې ځان ته تبلیغات کوي او نړۍ ته ښیي چې د افغانستان وضعیت تر بل هر وخت ښه دی.

د تهران د ښاري شورا غړي ناصر اماني ویلي، چې د افغان کډوالو تر اخراج وروسته د ښار په ښاروالۍ کې کاري ځواک شاوخوا ۸۰ سلنه کم شوی دی. هغه خبرداری ورکړی، چې دغه وضعیت د ښاروالۍ لپاره یوه جدي ستونزه جوړه کړې ده.

نوموړي د بېلګې په توګه ویلي، چې د تهران په یوه مرکزي سیمه کې د ښاروالۍ کارګرانو شمېر د تېر کال پرتله له ۱۳۵ څخه اوس ۳۵ ته راټیټ شوی دی. د ده په خبره؛ له دې ډلې یوازې پنځه ایرانیان او پاتې نور ټول بهرنيان او ډیری یې افغان کډوال دي.

ایراني چارواکي همداراز خبرداری ورکړی، که د کډوالو د اېستلو بهیر همداسې دوام وکړي؛ نو پاتې څو کسان به هم خپلې دندې له لاسه ورکړي او وضعیت به لا پسې ناوړه شي.

د ښاروالۍ سربېره، په ایران کې د چرم او بوټانو صنعت هم اغېزمن شوی دی. د تهران د چرم او بوټانو پلورونکو ټولنې مشر سعید حیاتي ویلي، چې په دغه سکټور کې تر ۵۰ سلنې ډېر کارګران افغان کډوال وو؛ خو دا مهال د کاري ځواک تر وتلو وروسته دغه صنعت له رکود سره مخ شوی او ډېری تولیدي کارخونې تړل شوې دي.

هغه خبرداری ورکړی، چې د افغان کارګرانو لپاره د بدیل نشتوالي نه یوازې د چرم صنعت؛ بلکې نور اقتصادي سکټورونه هم له ناورین سره مخ کړي او دغه وضعیت کولای شي د خلکو ورځني ژوند او د دغه هېواد اقتصاد ته زیان ورسوي.

تر دې مخکې هم یو شمېر ایراني تولیدوونکو او د کارخونو مالکانو د افغان کډوالو تر اېستلو وروسته په ایران کې د تولید ماهرو کارګرانو د کمښت په اړه شکایتونه کړي وو.

د نوموړي وزارت چارواکو چهارشنبه (د زمري ۸مه) د «امارتي ادارو د لاسته راوړنو» په نوم د حساب ورکونې په خبري کنفرانس کې زیاته کړې، چې په پاکستان کې د کډوالو شاوخوا ۱.۴ مېلیونه استوګنیز اسناد تمدید شوي او د پاکستان، ایران او نورو هېوادونو نه ۶۰۰ افغان کډوال د حج مراسمو د ترسراوي لپاره سعودي عربستان ته استول شوي دي.

د دغه وزارت د معلوماتو پر بنسټ؛ تېر کال د ملي او نړۍوالو ادارو او ګاونډیو هېوادونو له سفیرانو سره د کډوالو د ستونزو د حل په موخه ۱۰۸ غونډې او کنفرانسونه جوړ شوي دي. د یاد وزارت د چارواکو په وینا؛ په دې موده کې کوربه هېوادونو ته څو پلاوي هم استول شوي دي.

د کنفرانس په یوې بله برخه کې د طالبانو د کډوالو او راستنېدونکو وزارت زیاته کړې، چې له کورنیو او بهرنیو ادارو سره د ۱۲۵ هوکړه‌لیکونو په لاسلیکولو سره تر ۷۸ مېلیونه ډالرو ډېرې مالي مرستې د بېرته راستانه‌شویو او بې‌ځایه شویو کډوالو د اقتصادي ملاتړ په موخه جذب شوي دي. سربېره پر دې، ۲.۷ مېلیارده افغانیو په ارزښت خواړه، جامې، نغدې پیسې او اړین توکي تر ۴۲۰زره ډېرو کورنیو ته وېشل شوي دي.

د طالبانو کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت همداراز وايي، چې راستنې شوې ۹۰ زره کورنۍ د ځمکو د نمرو د وېش لپاره ځانګړې شوې او هغوی ته د ځمکو د وېش لړۍ روانه ده. د دغه وزارت په وینا؛ د یادې ډلې د مشر د حکم پر بنسټ، د هېواد په ۲۹ ولایتونو کې کډوالو ته ۳۸ ښارګوټي ایجاد شوي دي.

یاد وزارت د ۳۴ زره کسانو لپاره د حرفوي زده‌کړو د پروګرامونو د پلي کولو خبره هم کړې او وايي، چې ۸۰۰۰ کورنیو ته د سرپناه جوړونې او کوچني کارو بارونو د رامنځته‌کېدو لپاره نغدي مرسته ورکړل شوې ده.

سربېره پر دې د طالبانو د کډوالو چارو وزارت ویلي، چې تېر کال یو زرو ۹۸۶ حقوقي قضیې حل شوې، په ۳۴ ولایتونو کې ډیجیټل سېسټمونه فعال شوي او د کډوالو د ادغام کمیټو په ولایتي کچه خپل فعالیتونه پیل کړي دي.