اوا حقوقي او ټولنیزو مشورو مرکز په یو څېړنیز راپور کې ویلي، چې سلګونه افغان کډوال له ایران څخه د جبري ایستلو پر مهال له زور زیاتي سره مخ او د دوی ملکیتونه ضبط شوي دي. دې مرکز د نړیوالو سازمانونو د سمدستی مداخلې غوښتنه او د ایران حکومت څخه یې غوښتي، چې بشري حقونو ته ژمن پاتې شي.
د اوا حقوقي او ټولنیزې مشورې مرکز چې په هالنډ کې دی، د کډوالو او پنا غوښتونکو د ملاتړ اداره ده، چې د افغان ښځینه وکیلانو او بشري حقونو فعالینو د یوې ډلې لخوا رهبري کیږي.
دا څیړنه له «ایران څخه د افغان کډوالو د ایستلو وروسته د هغوی د بشري حقونو وضعیت ارزونې» تر سرلیک لاندې خپره شوې.
په راپور کې له ایران څخه د جبري ایستلو پر مهال د افغانانو په وړاندې د بشري حقونو د سرغړونو ګڼ شمېر قضيې مستندې شوې دي.
په دې راپور کې ویل شوي، چې دوی په نیمروز ولایت کې له ۵۰۳ افغان راستنیدونکو سره مرکې کړې دي.
د څیړنې موندنې ښیي، چې کډوال له قانوني حکم پرته نیول شوي او ۷۸ سلنه ځواب ویونکو ویلي، چې دوی د ایستلو او لیږد پر مهال له تاوتریخوالي سره مخ شوي دي.
نیمايي مرکه کوونکو د نیولو لپاره هیڅ دلیل نه دی ښودلی.
شاوخوا ۴۰ سلنه ځواب ورکوونکو ويلي، چې دوی ته د خپلو شخصي شیانو د راټولولو فرصت نه دی ورکړل شوی.
ځینو بیا ویلي، چې جومات یا کلینیک د تګ پر مهال نیول شوي، پرته له دې چې پوه شي د دوی د کورونو، کورنیو یا ملکیتونو سره به څه پیښ شي.
د اوا حقوقي او ټولنیزې مشورې مرکز وویل، چې دوی د هغو افغان راستنیدونکو سره ساحوي مرکې ترسره کړې، چې د ایران او اسراییل د ۱۲ ورځنۍ جګړې وروسته شړل شوي وو.
په څیړنه کې له نیمایي څخه زیاتو ګډونوالو ویلي، چې د دوی شخصي شیان، نغدي پیسې، اسناد، ګرځنده تلیفونونه د امنیتي کسانو له خوا ضبط شوي او بیرته نه دي ورکړل شوي.
ځینو دا ادعا هم کړې چې دوی اړ ایستل شوي، چې د شړلو څخه د مخنیوي یا د غوره شرایطو ترلاسه کولو لپاره رشوت ورکړي.
له ۶۰ سلنې څخه زیاتو دا هم وویل، چې د نیولو او لېږد پر مهال توهین شوي، سپک شوي او د مامورینو له خوا ورته ویل شوي «پرازیت» د ایران د بدبختۍ لامل یا «بې ارزښته» کلمې ډېر ځله ورته تکرار شوي.
راپور زیاتوي، چې نږدې څلورمه برخه ځواب ویونکو ویلي، چې د فزیکي تاوتریخوالی لکه وهل، لغتې، څپېړې یا په وسله ګواښ تجربه کړی.
یو راستنیدونکي وویل، «کله چې ما اعتراض وکړ، سرتیري زه په پښو کې درې ځله په ډنډه ووهلم.»
یوشمېر کسانو ویلي چې د نیولو پر مهال له خپلو کورنیو جلا شوي او ځینې ماشومان د سرحد پر کرښه یوازې پرېښودل شوي.
اوا په یوه قضیه کې وايي، چې یو اووه کلن ماشوم د نیمروز په پوله یوازې لیدل شوی پداسې حال کې چې د هغه مور او د کورنۍ نور غړي د ایران په قم کې پاتې وو.
۹۲ سلنه خلکو چې مرکې ورسره شوي ویلي، چې د نیولو او ایستلو پر مهال یې هیڅ قانوني ادارې، وکیل یا قضایي پروسې ته لاسرسی نه درلود.
نړیوال تړونونه لکه د مدني او سیاسي حقونو میثاق، د وکیل حق، د اعتراض حق او عادلانه بهیر تضمينوي.
۹۹ سلنه ځواب ویونکي وايي، چې دوی په افغانستان کې د خپل ناڅرګند راتلونکي په اړه ویره لري.
دغه مرکز د کډوالو د حقونو څخه د ایران د سرغړونې اړوند په ټینګار سره وویل، چې دا وضعیت په ځانګړې توګه د ماشومانو او ښځو لپاره جدي رواني او ټولنیزې پایلې لري.
له چمتوالي پرته ستنېدل، فقر، بې کوره کېدل او رواني فشار د جبري شړلو وروسته د دې کډوال د ژوند د واقعیت یوه برخه ده.
طالبانو پدې وروستیو کې اعلان وکړ، چې په تیرو دریو میاشتو کې نږدې دوه ملیونه افغانان له ایران څخه په زوره ایستل شوي دي.
د پنجشنبې په ورځ، د کابینې د غونډې له پای ته رسیدو وروسته، د لبنان د عدلیې وزیر وویل چې حکومت د امریکا د ځانګړي استازي په لیک کې ذکر شوې موخې تصویب کړي دي.
دا پلان د سیمې لپاره د ډونالډ ټرمپ د ځانګړي استازي ټام بارک لخوا د لبنان حکومت ته وړاندې شو.
دا وړاندیز د تیر کال د اسراییلو سره د جګړې راهیسې د حزب الله د بې وسلې کولو لپاره د امریکا ترټولو مفصله نقشه ګڼل کیږي.
د حزب الله وزیران په اعتراض کې له کابینې څخه ووتل
حزب الله تر دې دمه د بې وسلې کولو لپاره مخ په زیاتیدونکي غوښتنې رد کړې دي.
له دې مخکې، د ایراند بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي د اګست په پنځمه ماښام د ایراني رسنۍ سره په یوه مرکه کې اعلان وکړ چې حزب الله به بې وسلې کول ونه مني.
هغه وویل: «د حزب الله د مشر کلک دریځ او د یوې قوي اعلامیې صادرول ښیې چې حزب الله به په دې مسله کې ټینګ ولاړ وي.»
د لبنان د بهرنیو چارو وزارت د حزب الله د بې وسلې کولو په مخالفت کې د عراقچي څرګندونې وغندلې، او په یوه اعلامیه کې یې ټینګار وکړ چې خبرې اترې « د لبنان پر حاکمیت، یووالي او ثبات برید»او «د هیواد په کورنیو چارو او خپلواکو پریکړو کې لاسوهنه»ګڼل کیږي.
د اسراییل او حزب الله ترمنځ شخړه د ۲۰۲۳کال په اکتوبر کې پیل شوه او تیر کال د اسراییلو له خوا حزب الله ته د درنو ګوزارونو په پایله کې پای ته ورسیده، چې د دې ډلې عمومي منشي حسن نصرالله ووژل شو.
د امریکا وړاندیز موخه د لبنان او اسراییلو ترمنځ د اوربند تړون "پراخول او پیاوړی کول" دي چې تیر نومبر لاسلیک شو.
رویټرز خبري اژانس د لبنان د دریو سیاسي سرچینو په حواله راپور ورکړی چې د حزب الله وزیران، د لبنان په کابینه کې د دوی د شیعه متحدینو سره، د پنجشنبې په ورځ د کابینې له غونډې څخه د حزب الله د بې وسلې کولو د وړاندیز په اړه د غور په اعتراض کې ووتل.
د لبنان کابینې د سې شنبې په ورځ پوځ ته امر وکړ چې د حکومتي وسلو انحصار رامینځته کولو لپاره یو پلان چمتو کړي.
په پلان کې کوم ګامونه دي؟
د دې وړاندیز بیړنی حالت د اسراییلو لخوا د اوسني اوربند سرغړونو په اړه د شکایتونو د زیاتوالي له امله څرګندیږي، په شمول د هوایی بریدونو او سرحدي عملیاتو، چې د اوسني نازک وضعیت د بې ثباته کولو ګواښ کوي.
په طرحه کې راغلي، د پلان لومړۍ مرحله د بیروت حکومت څخه غواړي چې د 15 ورځو دننه یو فرمان صادر کړي چې د 2025 کال د دسمبر تر 31 پورې حزب الله بشپړ بې وسلې کولو ته ژمن وي. پدې مرحله کې، اسراییل به په ځمکه، هوا او سمندر کې هم پوځي عملیات ودروي.
دوهم پړاو لبنان ته اړتیا لري،چې د ۶۰ورځو دننه د بې وسلې کولو پلان پلي کول پیل کړي، او حکومت باید د لبنان د اردو د ځای پرځای کولو لپاره یو مفصل پلان تصویب کړي،ترڅو د حکومت تر کنټرول لاندې ټولې وسلولیږدولو پلان ملاتړ وکړي. دا پلان به د بې وسلې کولو موخېمشخص کړي.
د دوهم پړاو په جریان کې، اسراییل به په سویلي لبنان کې د خپلو موقعیتونو څخه وتل پیل کړي، او د اسراییلو په توقیف کې لبناني بندیان به د سره صلیب د نړیوالې کمیټې سره په همغږۍ کې خوشې شي.
په دریم پړاو کې، اسراییل به د پنځو وروستیو دوو موقعیتونو څخه چې لري یې، او فنډونه به ورکړل شي ترڅو په لبنان کې د کثافاتو پاکول او د بیارغونې لپاره د چمتووالي لپاره زیربنا بیا رغونه پیل شي.
په څلورم پړاو کې، په ۱۲۰ورځو کېدننه، د حزب الله پاتې درنې وسلې باید له منځه یوړل شي، پشمول د توغندیو او ډرونونو.
په څلورم پړاو کې، متحده ایالات، سعودي عربستان، فرانسه، قطر او نور دوست هیوادونه به د لبنان د اقتصاد او بیارغونې د ملاتړ او "د لبنان د سوکاله او باثباته هیواد د بیرته راستنیدو لپاره د ولسمشر لید پلي کولو" لپاره یو اقتصادي کنفرانس جوړ کړي.
له کابل څخه باوري سرچینو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته د پنجشنبې په ورځ (د زمري ۱۶مه) وویل، چې د طالبانو د امر بالمعروف محتسبان له څو ورځو راهیسې په کابل کې کور په کور ګرځي، کورني سینګارتونونه بندوي او د هغوی وسایل له ځان سره وړي.
سرچینو دغه راز ویلي، چې طالبانو تر دې وړاندې څو ځله د ښځو کورني سینګارتونونو ته د بندېدو خبرداری ورکړی و، خو له څو وارې اخطاريې وروسته، اوس یې د امر بالمعروف محتسبانو عملي اقدام پیل کړی دی.
د کابل د څلورمې ناحیې اوسېدونکې نادیه (مستعار نوم) چې تر دوو کلونو زیات وخت یې د خپل کور په یوه کوټه کې سینګارتون درلود، وايي چې دا کاروبار یې یوازې د خپل عاید لپاره نه، بلکې د خپلې شپږ کسیزې کورنۍ د بقا لپاره کاوه.
هغې افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل: «زه د خپلې کورنۍ یوازینۍ نفقه برابرونکې یم؛ د کور کرایه، ډوډۍ او د ماشومانو لګښتونه زه پوره کوم. له هغه وخته چې په ښار کې د امر بالمعروف له خوا د سینګارتونونو دروازې وتړل شوې، ما دا کار کور ته راووړ، خو اوس هم طالبان راته وايي چې دا کار حرام دی او باید یې بند کړم.»
د نوموړې په وینا، طالبانو لومړی ځل خبرداری ورکړ، دویم ځل یې د سینګارتون ټول وسایل ترې یوړل، او درېیم ځل یې پرې بشپړ بندیز ولګاوه.
هغه زیاتوي: «طالبان چې درېیم ځل زموږ کور ته راغلل، زما خاوند یې وغوښت او هغه یې وګواښه، چې که زه بیا د سینګارتون فعالیت ته دوام ورکړم، نو بندي به مې کړي. خاوند مې ډېر سخت ووېرېده او راته ویې ویل چې باید خپل اصلي ولایت او کلي ته ستانه شو، خو زموږ اقتصادي وضعیت دومره خراب دی چې ما د تګ انکار وکړ. خاوند مې غوسه شو، زما لوڼې یې کلي ته یوړې او د طلاق ګواښ یې وکړ. اوس د خپلې مور په کور کې اوسېږم او راتلونکی مې ناڅرګند دی.»
د نوموړې په وینا، طالبان د هغوی د کورنۍ د تاوتریخوالي اصلي لامل ګرځېدلي دي.
د کابل ښار او شاوخوا سیمو لسګونه مېرمنې له همدې لارې د خپلو کورنیو ملاتړ کاوه. د احمدشاه بابا مېنې یوې اوسېدونکې حمیرا وایي، چې د امر بالمعروف کارکوونکي یې کور ته ورغلي، د سینګارتون وسایل یې ورته مات کړي او ورتهیې ګواښ کړی چې بیا دا کار نهشي کولای.
حمیرا زیاتوي: «موږ په کرایي کورونو کې ژوند کوو، خاوند مې ناروغه دی، چې زه کار ونهکړم، څوک به مې کوچني زوی ته شیدې رانیسي؟»
هغه په خپلو خبرو کې وویل: « کله چې طالبان راغلل، نو زه پاکستان ته کډواله شوم، هلته مې په یو سینګارتون کې کار کاوه، ژوند مې یو څه ښه شوی وو، خو کله چې د حکومت له خوا د کډوالو په زور راشړل شروع شول، خپل هېواد ته راغلم او د کور په یوه خونه کې مې سینګارتون جوړ کړ، دا یې هم رابند کړ، نه پوهېږم چې څه وکړم.»
د طالبانو د امر بالمعروف ریاست د دغو اقداماتو رسمي اعلان نه دی کړی، خو سیمهییزې سرچینې وايي چې دا کار د «شرعي حکم» او «اخلاقي فساد د مخنیوي» په نوم توجیه کېږي.
د ښځو حقونو مدافعین دا اقدام د ښځو د مطلق حذف دوام بولي. د ښځو د حقونو یوه فعاله، چې نه غواړي نومیې واخیستل شي، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وايي: «کله چې ښځې له زدهکړو، کار، تفریح او ټولنیز ژوند څخه محرومې شي، کور یې یوازینی ځای پاتې وي. اوس چې کور هم د کار له فرصته بېبرخې کېږي، دا یوه بله هڅه ده چې ښځې ټولییزه خاموشې او منزوي شي.»
دا لومړی ځل نه دی، چې طالبان د ښځو پر فعالیتونو بندیز لګوي. له ۲۰۲۱کال راهیسې د نجونو ښوونځي، پوهنتونونه، دفترونه، پارکونه او مسافرت ټول د محدودیتونو لاندې راغلي دي. اوس، تر دې بندیزونو وروسته کور هم د مېرمنو لپاره د کار ځای نه دی پاتې شوی.
په یو داسې هېواد کې چې له مخکې نه هم اقتصادي ناورین پکې روان دی، د ښځو د عاید بندیدل د کورنيو پر مالي ثبات مستقیم اغېز کوي. د کابل پوهنتون د اقتصاد پوهنځي پخوانی استاد ډاکټر سادات وايي: «ښځې چې د کورنۍ نفقه ګټي، د ټولنې د اقتصادي ستونزو بوج کموي. د هغوی محدودول نه یوازې د هغوی پر شخصي ژوند، بلکې پر ټول اقتصاد منفي اغېز لري».
د یادولو وړ ده، چې ښځې تر ډېره له زور، جګړې، فقر او محدودیتونو سره مقاومې پاتې شوې دي، خو اوس له یو بل بندیز سره مخ دي؛ بندیز چې نه یوازې د هغوی د عاید لاره یې بنده کړې، بلکې هغوییې له یوازیني مشروع او خوندي کاري ځای «کور» څخه هم بېبرخې کړي دي.
که دا لړۍ همداسې دوام وکړي، د ښځو ټولنیز او اقتصادي حضور نه یوازې له منځه ځي، بلکې د یو نسل راتلونکی هم تر پوښتنې لاندې راولي.