ایمرجنسي: له اویا سلنه ډیر افغانان وړیا یا ارزانه روغتیایي خدمتونو ته لاسرسی نه لري

د زمري ۲۱مه چې د اګست له ۱۲مې سره برابره ده د ځوانانو د نړۍوالې ورځې په نوم نومول شوې ده.دغه ورځ هر کال د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې لمانځل کېږي او سږنی شعار یې هم «د تلپاتو موخو لپاره د ځوانانو هڅې» دی.

د ملګرو ملتونو سرمنشي هم په همدې تړاو په خپل پيغام کې ویلي، «د هر ځوان لپاره: ستاسو غږ، ستاسو نظرونه او ستاسو مشرتابه خورا زیات ارزښت لري. راځئ چې د ځوانانو په مشرۍ د حل لارو د ملاتړ لپاره سره یوځای کار وکړو او له بنسټ څخه یوه عادلانه، سوله ییزه او دوامداره نړۍ جوړه کړو.»

په کابل کې د ملګرو ملتونو استازولۍ یا یوناما هم د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، په اوسنۍ نړۍ کې د پخوا په پر تله د ځوانانو شمېر ډېر دی او په وینا یې نن ورځ د ځوانانو د ښې راتلونکې د جوړولو لپاره د دغه قشر هوډ، نظرونه او مشرتابه د لمانځنې لپاره ښه فرصت دی.

یوناما همداراز هغه ځوانان چې دمګړۍ له ایرانه راستنېدونکو افغانانو ته په اسلام کلا بندر کې خدمات وړاندې کوي هم ستایلي دي.

افغانستان د نړۍ په هغو هېوادونو کې راځي چې ډېری اوسېدونکي یې ځوانان دي خو ځينې دغه ځوانان بیا په هېواد کې د بېکارۍ او فقر له امله اړ دي، چې په ناقانونه او مرګونو لارو نورو هېوادونو ته د کار په موخه لاړ شي.

100%

ځينې دغه ځوانان د لارې په اوږدو کې د بېلابېلو پېښو له امله مري او کورنیو ته یې د ګټې وټې پر ځای جنازې لېږدول کېږي.

په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو سره سم، نجونې له شپږم ټولګي پورته له زده کړو منعه شوې او دغې چارې بیا مخکې له وخته د جبري ودونو لاره هواره کړې ده.

ځينې افغان کورنۍ بیا د خپلو لوڼو د زده کړو د دوام لپاره نورو هېوادونو مخه کړې ده.

له دې سره سم، ځینې ځوانان د طالبانو له لوري د لګول شویو محدودیتونو او د ژوند د نورو ننګونو له امله ځان وژنې ته اړ شوي او ورسره طالب چارواکو خبرداری ورکړی چې هېڅوک د دغه ډول ځوانانو چې ځان وژنه کوي د جنازې کولو حق نه لري او همداراز یې په عامه توګه د فاتحې مراسم هم بند کړي دي.

د ځوانانو نړۍواله ورځ د یونېسکو سازمان له لوري په ۱۹۹۹کال کې تایید او د لومړي ځل لپاره په۲۰۰۰ کال کې ولمانځل شوه.

د ملګرو ملتونو له معیار سره سم؛ ځوانان هغه کسان دي، چې عمرونه یې د ۱۵ او ۲۴ کلونو تر منځ وي.

په څېړنه کې راغلي، چې په دواړو جګړو کې د جګړې کرښې ناڅرګندې، موخې یې نامعلومې، هوايي ځواک یې بې اثره او د ځمکنیو ځواکونو لپاره یې فزیکي ستونزې زياتې وي.

سمال جنګي ژورنال د سې شنبه په ورځ په ویتنام او افغانستان کې د امریکا ښکلتیا او د جګړې ناکامه پایلو ته په اشارې لیکلي، چې امریکا باید د ناکامو تجربو زده کړه وکړي.

د دوی په خبره، چې پنځوس کاله د ویتنام له جګړې او څه باندې څلور کاله د افغانستان د جګړې اوښتې، چې په روښانه ډول دواړو یو ډول پایلې درلودلې.

په څېړنه کې راغلی، چې امریکا په ناڅرګند ډول بې له ټاکلو موخو، بې له پلان او روښانه ستراتیژیک اهدافو تر لاسه کولو جګړې ته ننوتل او په دواړو کې ناکامه شوه.

دوی لیکلي: «پر افغانستان د امریکا برید د القاعده د ځپلو په موخه وو، خو وروسته د جګړې په اوږدېدو سره موخه د خلکو امنیت او ملت جوړونې ته واوښتل او په ویتنام کې د امریکا ماموریت له سلاکارۍ څخه پیل، پراخو نظامي عملیاتو ته واوښتل او د شمالي ویتنام او ګاونډيو هېوادونو پر ضد د بمبارۍ ستراتيژي غوره کړه، څو سولې ته یې اړه کړي.»

د دوی په خبره، چې په دواړو هېوادونو کې د جګړې د زیات لګښت سره سره د خلکو ملاتړ تر لاسه نه شو.

دوی ویلي، چې د امریکا شپږو ولسمشرانو هڅه وکړه، د جګړې لپاره د خلکو ملاتړ ترلاسه کړ؛ خو ونه توانېده.

«د امریکا ولسمشرانو جانسن، نیکسن، بوش، اوباما، ټرمپ او بایډن ټولو هڅه وکړه، چې د جګړې لپاره د خلکو ملاتړ زيات کړي، خو امریکا هر کال د جکړې څخه ناهیلي کېدل.»

په افغانستان او ویتنام دواړو کې د مرکزي حکومتونو پراخ فساد، ناامني زياته او امریکا ولسي ملاتړ له لاسه ورکړی.

په همدې څېړنه کې ادعا شوې، چې د افغانستان د جمهوریت وروستۍ دروې دومره کمزوري شوې، چې په بېلابېلو سیمو کې د مخالفینو موازي حکومتونه د خلکو له لوري مشروع ګڼل کېدل.

د همدې څېړمې په پایله کې ویل شوي، چې امریکا په افغانستان کې د ویتنام د جګړې تجربه تکرار کړه.

په دواړو هېوادونو کې د امریکا له لسیزو اوږدو او ناکامه ښکېلتیا وروسته یو وېشلی ملت او بې اعتباره بهرنۍ تګلاره په میراث پرېښول.

دوی لیکلي: «امریکا په دواړو کې د ناسم، غیر واضح موخې، لوړ لګښت او د بریا د کم احتمال په یوه ژورو کې ښکېله شوه.»

ذبیح الله اعظمي چې د ایران د ملي شورا د کرنې کمېسیون پخوانی ویاند هم وو، له یوې ایرانۍ رسنۍ سره په مرکه کې ویلي، طالبانو په قصدي توګه د هیرمند د اوبو مخه یوې بلې خواته اړولې او په دې سره وايي، په هیرمند سیند کې اوبه نشته، په همدې پلمه غواړي له ایرانه امتیاز ترلاسه کړي.

نوموړي زیاته کړې، طالبان سره له دې چې وايي د ایران حقابې ته ژمن دي خو په حقیقت کې یې د ایران او افغانستان تر منځ د حقابې په تړاو شوې هوکړه نقض کړې او له ډېرې مودې راهیسې د ایران حقابه نه ورکوي.

د ایران د ملي شورا دغه پخوانی غړی وايي، په داسې شرایطو کې باید د ملي شورا غړي پر بهرنیو چارو وزارت فشار راوړي څو له ډيپلوماټيکو لارو چارو طالبان د ایران حقابې ته اړ کړي.

د نوموړي په وینا، د طالبانو له لوري د حقابې د نه ورکړې له امله د ایران سیستان و بلوچستان ولایت چې پخوا به د دغه هېواد د غله جاتو کندو ګڼل کېده اوس وچکالۍ سخت ځپلی او خلک یې له بې وزلۍ سره مخ دي.

ذبیح الله اعظمي همداراز څرګنده کړې، چې د سیستان و بلوچستان وچکالۍ د کرمان سویلي لمنو ته هم رسېدلې او د ګرد او خاورو له امله پکې ژوند ستونزمن شوی دی.

تر دې مخکې د ایران ولسمشر هم د دغه هېواد په ځينو سیمو کې د اوبو د کمښت له امله اندېښنه ښودلې وه او له خپلو خلکو یې غوښتي وو چې د دغې ستونزې د حل په برخه کې ورسره همکاري وکړي.

د افغانستان او ایران تر منځ د حقابې معاهده په ۱۳۵۱ کال کې د دواړو شاهي حکومتونو د لومړي وزیرانو تر منځ لاسلیک شوه. دغه هوکړه یوه سریزه، ۱۲ مادې او دوه پروتوکولونه لري.

په دغې هوکړه کې راغلي چې، افغانستان باید په یوه نورمال کال کې په منځنۍ کچه په ثانیه کې ۲۲ متر مکعب اوبه ایران ته د حقابې په توګه ورکړي.

100%

خو اوس طالبان وايي، افغانستان له څو کلونو راهیسې له وچکالۍ سره مخ دی او د اوبو په ډېرېدو سره به د شوې هوکړې له مخې د ایران حقابه ورکړي.

په هلمند کې د طالبانو سرحدي لېوا ویلي، چې د زمري پر۲۱یې د هلمند ولایت په بهرامچې ولسوالۍ کې عملیات کړي او ۱۱۳۸۹ کیلو ګرامه مس چې په دوو موټرو کې ځای پرځای شوي وو، پاکستان ته له قاچاق کېدو وړاندې نیول شوي دي.

د دغې لېوا قوماندان ملا صالح محمد صدیق الله وایي چې نیول شوي مس په غیر قانوني توګه ګاونډي هېواد ته قاچاق کېدل.

هغه زیاته کړې چې طالبانو له دې وړاندې هم په سرحدي سیمو کې د خوراکي او غیر خوراکي توکو د قاچاق مخنیوی کړی دی.

د دې پېښې د قربانیانو کورنیو له فرانسې خبري اژانس سره په خبرو کې ویلي چې څلور کاله له دې پېښې تېرېږي خو لایې هم درد همغسې تازه دی او د رغیدو هیله یې نه لري.

کوم انځورونه چې له دې پېښې خپاره شول، سلګونه کسان یې ښودل چې د یوې نظامي الوتکې پر لور چې د الوتلو په حال کې ده، منډې وهي او ځېنې پورې نښتي وو.

همدا راز په ویډیوګانو کې ښکاریدل چې څو کسان له ۱۷-Cنظامي الوتکې څخه په هوا کې را پرېوځي. له دې کسانو څخه یو هم شفیع الله هوتک و.

۱۸ کلن شفیع الله هیله درلوده، چې ډاکټر شي، خو د زده کړو لپاره یې پیسې نه لرلې.

په ۲۰۲۱ کال کې چې طالبانو کابل ونیو، شفیع الله خپل مور او پلار ته وویل:«زه امریکا ته ځم!» خو په جیب کې یې یوازې ۵۰ افغانۍ وې.

هغه مهال زرګونه افغانان د کابل نړیوال هوایي ډګر پر لور ورغلل او هر هغه سندیې له ځان سره وړی و، چې فکر یې کاوه له دوی سره په وتلو کې مرسته کولی شي.

د شفیع الله مور وویل: « هغه هیله لرله چې امریکا ته ولاړ شي».

هغې زیاته کړه: «مایې تذکره ورکړه او هغه ولاړ، خو وروسته یې د مرګ خبر راغی».

هغې وویل: «ما ژړل، لکه لیونۍ غوندې مې منډې وهلې».

زربې بي د خپلوانو له خوا خبره شوه، چې د شفیع الله عکس یې په فېسبوک کې لیدلی و.

د فرانسې خبري‌اژانس د راپور له مخې، د ۲۰۲۱ کال اګسټ میاشت کې د ناټو هېوادونو له خوا له ۱۲۰ زرو زیات کسان تخلیه شول، چې له دې شمېر څخه ۲۰۰۰ یې هغه کسان وو چې د طالبانو پر ضد یې په مستقیم کار کړی و.

ورپسې په راتلونکو میاشتو کې زرګونو نورو افغانانو هم هېواد پرېښود.

د دې پېښې بل قرباني ځوان ډاکټر فدا محمد امیر دی. کورنۍ یې ویلي چې دوی حېران دي‌ چې ولې امیر خپل ژوند په ګواښ کې اچولی و چې د امریکایي الوتکې لاندینۍ برخه کې ځان پت کړي.

د امیر پلار پاینده محمد ابراهیمي ویلي چې هغه له طالبانو څخه کرکه لرله. د اګسټ په ۱۶مه په دې بهانه له کوره ووتلو چې د غاښونو په کلینیک کې ناروغ ګوري.

وروسته یې کورنۍ هڅه کوله چې اړیکه ورسره ونیسي خو ماسپښین مهال و چې دوی ته د یو نامعلوم کس له خوا زنګ وشو او ویل یې چې له هوایي ډګر څخه یې ټلیفون کړی او وې پوښتل: «فدا پیژنئ؟ هغه له الوتکې غورځیدلی دی.»

دغه ځوان ډاکټر د خپل پلار د ټلیفون شمېره په خپل جیب کې لرله.

تر اوسه پورې د هغو کسانو شمېر چې د وتلو پر مهال مړه شوي نه دی معلوم.

په ۲۰۲۲ کې امریکا د خپلې پوځې الوتکې دغې کړنې ته برائت ورکړ او وېې ویل چې پرېکړه همدا وه چې باید په چټکې سره الوتکې ته د پرواز اجازه ورکړي او هوایي‌ډګر پریږدي ځکه امنیتي وضعیت خراب و.

خو د قربانیانو کورنیو په وینا چې له فرانسې خبري اژانس سره یې خبرې کړي، د دې پېښې له حساب ورکولو پرته یې زخمونه همغسې تازه دي.

زر بي بي هوتک وویل:‌ «هېچا له موږ سره اړیکه ونه نیوله، نه اوسني او نه هم پخواني‌ حکومت، حتا امریکایانو هم له موږ سره په دې اړه تماس نه دی نیولی.»

۱۷ کلن ذکي یو امید بښونکی فوټبالر و. هغه له خپلې خور سره هوایي ډګر ته تللی و. د هغه ورور ذاکر انوري‌ وایي: «الوتکه کې کامرې وې، پېلوټ پوهیده چې څه وکړي، دا خطرناک حالت و او کولای یې شوای چې ودریږي.

انوري زیاتوي: «ټول حیران وو چې ذکي چې هوښیار و، ولې دومره خطر پرځانه ومانه، خو هغه یوازینی کس نه و: ما په هوایي ډګر کې د شپږو ماشومانو یو پلار ولید چې په ویاړ یې وویل درې ځلې یې هڅه کړې چې الوتکې ته وخېژي.»

د کابل په هوایي ډګر کې هغه مهال ګډوډي وه، ځکه لسګونه زره افغانانوغوښتل د طالبانو له راتګ وړاندې ځانونه وباسي.