د ایمرجنسي په نوم یو فعال نړیوال روغتیایي بنسټ د طالبانو د حاکمیت د څلورمې کلیزې په درشل کې ویلي، چې په افغانستان کې د جمهوري نظام له ړنګېدو وروسته په دغه هېواد کې روغتیایي بحران لا پسې ژور شوی او میلیونونه افغانان له لومړنیو درملنیزو خدمتونو بې برخې دي.
د دې بنسټ د راپور موندنې چې د هېواد په ۱۱ولایتونو کې د ۱۶۰۰ناروغانو، د هغوی د خپلوانو او روغتیایي کارکوونکو له مرکو راټولې شوي، ښيي چې له ۷۰سلنې زیات افغانان وړیا یا ارزانه روغتیایي خدمتونو ته لاسرسی نه لري.
له هر پنځو ځواب ویونکو څخه یې دریو ویلي چې د درملنې لګښت نه شي پرېکولای او ډېر وخت اړ کېږي چې د روغتیايي خدمتونو لپاره پور واخلي یا خپله شتمني وپلوري.
راپور زیاتوي، څلورمه برخه ناروغان د درملنې لوړو لګښتونو له امله خپل جراحي عملیات ځنډولي یا لغوه کړي دي.
د ایمرجنسي په وینا، د هېواد د اقتصادي سقوط، پر دندو او د ښځو پر سفر د طالبانو پراخ بندیزونه او د سرچینو کمښت د افغانستان روغتیایي سیسټم له بېساري فشار سره مخ کړی دی.
په افغانستان کې د دې بنسټ مشر دژان پانیک، ویلي: «له ۲۲میلیونو زیات افغانان چې د هېواد له نیمایي ډېر نفوس جوړوي، بشري مرستو ته اړتیا لري. ورانې شوې زېربناوې، د بشري حقونو پراخ محدودیتونه او د روغتیايي خدماتو کمزوری لاسرسی، افغانستان د بقا په یو سخته ازموینه بدل کړی دی.»
ایمرجنسي له ۱۹۹۹کال راهیسې په افغانستان کې درې د جراحي لوی مرکزونه په کابل، لښکرګاه او عنابه کې لري، همداراز یو د زېږون مرکز په پنجشیر کې، او له ۴۰ډېر د لومړنیو روغتیایي مرستو او پاملرنې مرکزونه چلوي.
راپور وايي، د کابل د جراحي مرکز نیمایي ناروغان لا هم د جګړې ټپیان دي چې د ډزو، چاودنو، ماینونو او د چړو د ګوزارونو قربانیان پکې شامل دي.
شاوخوا ۸۰سلنه نور ناروغان په ترافیکي پېښو کې ټپیان شوي چې له ۲۰۲۱کال راهیسې یې شمېر زیات شوی دی.
د روان کال په جریان کې، د ماینونو د قربانیانو ۷۵سلنه ماشومان دي چې ډېری یې د لوبو پر مهال د ماینونو په ډکو سیمو کې ټپیان شوي دي. شاوخوا ۲۰سلنه هغه ماشومان چې د ایمرجنسي په عنابه مرکز کې بستر دي، له خوارځواکۍ سره مخ دي چې د مړینې، تکراري انتانونو او د ودې د ستونزو ګواښ زیاتوي.
د ایمرجنسي په وینا، اوس مهال د دې بنسټ ۹۷سلنه کارکوونکي د افغانستان اوسېدونکي دي چې ۲۳سلنه یې ښځې جوړوي، او د روغتیايي کادرونو روزنه، په ځانګړي ډول د ښځو، د دې بنسټ د مهمو لومړیتوبونو څخه ده.
پنیک ټینګار کړی چې راتلونکي نسلونه د افغانستان یوازینۍ ریښتینې هیلې دي، او نړیواله ټولنه باید افغانستان د مرستو په بندولو یا د چوپتیا په غوره کولو سره یوازې پرې نه ږدي.
د زمري ۲۱مه چې د اګست له ۱۲مې سره برابره ده د ځوانانو د نړۍوالې ورځې په نوم نومول شوې ده.دغه ورځ هر کال د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې لمانځل کېږي او سږنی شعار یې هم «د تلپاتو موخو لپاره د ځوانانو هڅې» دی.
د ملګرو ملتونو سرمنشي هم په همدې تړاو په خپل پيغام کې ویلي، «د هر ځوان لپاره: ستاسو غږ، ستاسو نظرونه او ستاسو مشرتابه خورا زیات ارزښت لري. راځئ چې د ځوانانو په مشرۍ د حل لارو د ملاتړ لپاره سره یوځای کار وکړو او له بنسټ څخه یوه عادلانه، سوله ییزه او دوامداره نړۍ جوړه کړو.»
په کابل کې د ملګرو ملتونو استازولۍ یا یوناما هم د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، په اوسنۍ نړۍ کې د پخوا په پر تله د ځوانانو شمېر ډېر دی او په وینا یې نن ورځ د ځوانانو د ښې راتلونکې د جوړولو لپاره د دغه قشر هوډ، نظرونه او مشرتابه د لمانځنې لپاره ښه فرصت دی.
یوناما همداراز هغه ځوانان چې دمګړۍ له ایرانه راستنېدونکو افغانانو ته په اسلام کلا بندر کې خدمات وړاندې کوي هم ستایلي دي.
افغانستان د نړۍ په هغو هېوادونو کې راځي چې ډېری اوسېدونکي یې ځوانان دي خو ځينې دغه ځوانان بیا په هېواد کې د بېکارۍ او فقر له امله اړ دي، چې په ناقانونه او مرګونو لارو نورو هېوادونو ته د کار په موخه لاړ شي.
ځينې دغه ځوانان د لارې په اوږدو کې د بېلابېلو پېښو له امله مري او کورنیو ته یې د ګټې وټې پر ځای جنازې لېږدول کېږي.
په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو سره سم، نجونې له شپږم ټولګي پورته له زده کړو منعه شوې او دغې چارې بیا مخکې له وخته د جبري ودونو لاره هواره کړې ده.
ځينې افغان کورنۍ بیا د خپلو لوڼو د زده کړو د دوام لپاره نورو هېوادونو مخه کړې ده.
له دې سره سم، ځینې ځوانان د طالبانو له لوري د لګول شویو محدودیتونو او د ژوند د نورو ننګونو له امله ځان وژنې ته اړ شوي او ورسره طالب چارواکو خبرداری ورکړی چې هېڅوک د دغه ډول ځوانانو چې ځان وژنه کوي د جنازې کولو حق نه لري او همداراز یې په عامه توګه د فاتحې مراسم هم بند کړي دي.
د ځوانانو نړۍواله ورځ د یونېسکو سازمان له لوري په ۱۹۹۹کال کې تایید او د لومړي ځل لپاره په۲۰۰۰ کال کې ولمانځل شوه.
د ملګرو ملتونو له معیار سره سم؛ ځوانان هغه کسان دي، چې عمرونه یې د ۱۵ او ۲۴ کلونو تر منځ وي.
ذبیح الله اعظمي چې د ایران د ملي شورا د کرنې کمېسیون پخوانی ویاند هم وو، له یوې ایرانۍ رسنۍ سره په مرکه کې ویلي، طالبانو په قصدي توګه د هیرمند د اوبو مخه یوې بلې خواته اړولې او په دې سره وايي، په هیرمند سیند کې اوبه نشته، په همدې پلمه غواړي له ایرانه امتیاز ترلاسه کړي.
نوموړي زیاته کړې، طالبان سره له دې چې وايي د ایران حقابې ته ژمن دي خو په حقیقت کې یې د ایران او افغانستان تر منځ د حقابې په تړاو شوې هوکړه نقض کړې او له ډېرې مودې راهیسې د ایران حقابه نه ورکوي.
د ایران د ملي شورا دغه پخوانی غړی وايي، په داسې شرایطو کې باید د ملي شورا غړي پر بهرنیو چارو وزارت فشار راوړي څو له ډيپلوماټيکو لارو چارو طالبان د ایران حقابې ته اړ کړي.
د نوموړي په وینا، د طالبانو له لوري د حقابې د نه ورکړې له امله د ایران سیستان و بلوچستان ولایت چې پخوا به د دغه هېواد د غله جاتو کندو ګڼل کېده اوس وچکالۍ سخت ځپلی او خلک یې له بې وزلۍ سره مخ دي.
ذبیح الله اعظمي همداراز څرګنده کړې، چې د سیستان و بلوچستان وچکالۍ د کرمان سویلي لمنو ته هم رسېدلې او د ګرد او خاورو له امله پکې ژوند ستونزمن شوی دی.
تر دې مخکې د ایران ولسمشر هم د دغه هېواد په ځينو سیمو کې د اوبو د کمښت له امله اندېښنه ښودلې وه او له خپلو خلکو یې غوښتي وو چې د دغې ستونزې د حل په برخه کې ورسره همکاري وکړي.
د افغانستان او ایران تر منځ د حقابې معاهده په ۱۳۵۱ کال کې د دواړو شاهي حکومتونو د لومړي وزیرانو تر منځ لاسلیک شوه. دغه هوکړه یوه سریزه، ۱۲ مادې او دوه پروتوکولونه لري.
په دغې هوکړه کې راغلي چې، افغانستان باید په یوه نورمال کال کې په منځنۍ کچه په ثانیه کې ۲۲ متر مکعب اوبه ایران ته د حقابې په توګه ورکړي.
خو اوس طالبان وايي، افغانستان له څو کلونو راهیسې له وچکالۍ سره مخ دی او د اوبو په ډېرېدو سره به د شوې هوکړې له مخې د ایران حقابه ورکړي.