د وروستي جمهوري دولت د ولسمشر لومړی مرستیال
د افغانستان اسلامي جمهوريت نظام د ړنګېدو د لاملونو او عواملو په اړه يو واحد او د ډېرو د اتفاق وړ تحليل سخت او نږدې ناممکن کار دی. هر چا چې د جمهوريت تر بيرغ لاندې ژوند کړی يا یې ذینفع و، د جمهوريت ړنګېدو او طالبانو د منفور او مطرود جوړښت د واکمنېدو پر توره پېښه خپل نظر لري.
دې پېښې ته چې افغانستان یې يو ځل بيا د تمدن او د دولت ـ ملت کېدو له مسیره بېل کړ، هر څوک د خپلې قومي، سياسي، ټولنيزې، مذهبي او اقتصادي مرتبې له زاويې ګوري. له همدې امله، له دې شننې زما موخه د نورو ملامتول يا د هغوی تېروتنې او نیمګړتياوې برجسته کول نه دي. زه هم، د خپلو سياسي تړاوونو، د قدرت د جوړښتونو، سيمهييزو، قومي، ژبنيو، سيمهیيزو او تاريخي مناسباتو تر اغېز لاندې، خپل نظر څرګندوم.
لومړی
له نېکه مرغه ټولنیزو شبکو او انټرنېټ ته عام لاسرسی شته او ډېر هغه موارد چې زه دلته ورته اشاره کوم، په اسانۍ موندل کېدای شي. زما لومړۍ خبره د جمهوريت په جوړښت کې او د اساسي قانون پر بنسټ د مرستيال ولسمشر د رول په اړه ده. د مرستيال ولسمشر واکونه په اساسي قانون کې په څرګند ډول نه دي تعريف شوي او د دې واکونو حدود د ولسمشر له خوا ټاکل کېږي. د واکونو او مسوولیتونو ټاکل د مرستيال ولسمشر او ولسمشر ترمنځ د اړیکو په کچې پورې تړلي وو.
خو له ما د خلکو تمې یوازې د جمهوریت په جوړښت کې د موجودو یا ناموجودو واکونو پر اساس نه وې، بلکې ډېری زما سیاسي، قومي او تاریخي ريښو ته ورګرځېدلې. دا چې زه د ملي قهرمان شهيد احمدشاه مسعود د سرتېرو له ډلې وم، خلکو تمه لرله چې د هغه له عمومي لیدلوري او سیاسي میراث څخه به دفاع او ساتنه وکړم.
زه چې کله د ولسمشر مرستیال شوم، نه یوازې د ۹۰یمو کلونو د مقاومت مرکزونه ټوټې ټوټې شوي وو، بلکې هره ټوټه یې له اصلي شیرازې خالي وه. د واک په جوړښت کې، لږ تر لږه د مقاومت ساحه زما او د ښاغلي ډاکټر عبدالله عبدالله ترمنځ ویشل شوې وه. زه دې ته نه ځم چې موږ هر یوه تر کومه حده د دغو ګټو استازیتوب او ساتنه کوله؛ ځکه دې ته تلل د دې لیکنې اصلي هدف کږوي.
نو هغه کسان چې فکر کوي پوځ یا وسله والو ځواکونو کولای شول یا یې زما په امر عمل کړی وای، د اساسي قانون له روحیې او نص سره اشنا نه دي. له قانوني نظره، ما له خپلو شخصي ساتونکو او نږدې ملاتړو پرته د وسله والو ځواکونو پر هیڅ برخې مستقیم امر نه شوای کولای. د ولسمشر مرستیال باید خپل نظرونه او غوښتنې د هغه وخت دودیزو او بنسټي جوړښتونو لکه د ولسمشر په مشرۍ د امنیت شورا غونډو، ځانګړو امنیتي ناستو او د کابینې غونډو، له لارې عملي کولای.
زما د امنیتي په ځانګړې توګه استخباراتي شالید له امله ولسمشر د امریکا تر فشار لاندې و، څو ما ته په دې برخه کې د مشخصو او پراخو صلاحیتونو له راکولو ډډه وکړي. دا موضوع له سقوط وروسته د هغه په لومړنۍ مفصله مرکه کې په صراحت بیان شوې ده.
کله چې په ۲۰۱۸ کال کې زلمي خلیلزاد له طالبانو سره مستقیمې خبرې پیل کړې او جمهوریت یې شاته پرېښود، ما د ولسي غونډو له لارې سخت او کلک دریځ غوره کړ. زه لومړی کس وم چې په کاپیسا کې مې د خلکو په غونډه کې د خلیلزاد خبرې وغندلې او ومې ویل چې پایله یې د نظام د پایښت او مقاومت او جمهوریت د لاسته راوړنو لپاره خورا خطرناکه ده.دغه دریځونه، که څه هم له ولسمشر اشرف غني سره تر یوځای کیدو مخکې وو، ددې سبب شول چې د امریکا سفارت پر ما زما ددوه کلنې مرستیالۍ پرمهال بندیزونه ولګوي. زموږ اړیکې خورا سړې وې. البته زما او ځینې وخت د هغوی له لوري هڅې شوې چې تفاهم رامنځته شي، خو د لیدلوریو تر منځ واټن ډېر زیات و.
د ریچارډ په نامه په کابل کې د امریکا د سفارت سرپرست، له لوړې څو ورځې وروسته په کوتي باغچه کې زما په موقتي دفتر کې څو ساعته خصوصي ناسته درلوده. د صدارت دفتر لا هم د مارشال دوستم له خوا نه و خالي شوی. ریچارډ هڅه وکړه ما ته ووایي چې که د خپل راتلونکي لپاره هیلې لرم، باید د امریکا د سوله ییز سیاست پر خلاف خبرې ونه کړم. په دې لیدنه کې موږ کومې پایلې ته ونه رسېدو او زما د نیتونو په اړه د هغه اټکلونه، چې له طالبانو سره د بې معنا او ذلایلانه جوړجاړي پر ضد وم، لا پیاوړي شول.
بل ځل مې د حرمسرای په ساحه کې له یوې غونډې وروسته شدیده لفظي شخړه ورسره وکړه او زما د سختو خبرو له اورېدو وروسته یې غونډه پرېښوده. د امریکا سفارت مکرراً له ما غوښتل چې د شپږ نیمو بجو [شش ونیم] د غونډو اعلامیې باید د طالبانو پر ضد نه وي او باید څرګنده نه کړو چې طالبان د هدفمندو وژنو او ښاري بمي چاودنو، چې ډیری یې مسوولیت پرغاړه نه اخېست، مسوول دي، ځکه خلیلزاد یوه اصطلاح رامنځته کړې وه چې د «تاوتریخوالي کمول» یې ورته ویل.
د بېلګې په توګه، طالبانو د جمهوریت له سقوط وروسته یو نوملړ خپور کړ چې پر ما په شویو بریدونو کې د شاملو ځانمرګو کسانو نومونه پکې وو، خو مخکې یې په دې کې له لاس لرلو انکار کاوه. د زنبق څلورلارې د چاودنې موضوع هم له همدې ډول جرمونو څخه وه. امریکا هڅه کوله د دوحې تړون توجیه کړي او د طالبانو د جرمونو افشا کولو د واشنګټن د روایت حیثیت زیانمناوه.
ما کولای شوای لوی کارونه ترسره کړم، ځکه هم مې تجربه درلوده او هم انرژي، خو پر ځواکونو مې مستقیم امر نه شوای کولای. اوس چې د خپل هغه وخت د صلاحیت حدودو ته ګورم، له ځان پرته بل څوک نه ملامتوم. که زما صلاحیت کم و، باید مې همغه وخت اعتراض کړی وای. ښایي په افغانستان کې زه یوازینی کس وم چې د سهار لمونځ مې تل په خپل دفتر کې ادا کاوه. هڅه مې دا وه چې افغانستان هغې فاجعې ته ونه غورځي چې ور ولوېد.
دوهم
له طالبانو سره د خبرو اترو تګلاره. هغه څه چې د افغانستان سیاسي قشر یې بولي، ډېر ویشل شوی و او هېڅ سیاسي ډلې په صادقانه او یوه زړه د دولت د مذاکراتي دریځ روښانه ملاتړ نه کاوه. هر ځل چې خلیلزاد کابل ته راتله، له ولسمشر سره له لیدنې وړاندې یې له مختلفو کسانو سره ناستې کولې او دغه لیدنې یې رسنیزې کولې څو ولسمشر ته وښيي چې تاسې د جمهوریت تر چتر لاندې یوازینۍ سوله جوړوونکې مرجع نه یاست.
هغوی چې تر ولسمشر وړاندې له خلیلزاد سره لیدل، ځانونه یې مهم انګیرل او پر ارګ ټوکې او نیوکې یې یو ډول ځواک او ویاړ باله. د شخړې او نفاق رامنځته کولو لپاره د خلیلزاد شیطاني تاکتیک بشپړ څرګند و. د خلقت له پیدایښت راهیسې د انسان د ګمراه کولو په برخه کې د شيطان رول هېڅکله کم نه و. د جمهوریت منزوي کول د امریکا د نوې ستراتیژۍ یوه بنسټیزه برخه وه.
لکه څنګه چې ما په خپلو خبرو کې چې ټولې په انټرنیټ کې د لاسرسي وړ دي، تشریح کړې، زه پوهیدم چې دا طریقه هېڅ نتیجه نه ورکوي. خو په جمهوریت کې زما لیدلوری ټولیز نه و. ځینې وختونه ما ته د «دوزخ ورساتي» په سترګه کتل کېدل، چې ګنې له غوسې پرته بل څه نه وایم، او له اور او جزا پرته بل څه نه لرم. حقیقت خو دا و چې زه، د خپل کار او تجربې د تاریخچې پر اساس، پوهیدم چې نه یوازې طالبان بدل شوي نه دي، بلکې لا بدتره هم شوي دي.
کله چې د امریکا سفر رامخې ته شو، چې دا د جمهوریت د رهبرۍ وروستی سفر و، ما هڅه وکړه ولسمشر قانع کړم چې زه ورسره لاړ نه شم؛ ځکه زما نوم په لیست کې نه و او بلنه مې نه وه ترلاسه کړې. د چارو ادارې رییس ډاکتر فضلمحمود فضلي د ولسمشر په استازیتوب ما ته پیغام راولېږه چې د وطن په خاطر له تشریفاتو او رسمیاتو تېر شم او د ورور په توګه په دې سفر کې د محمد اشرف غني ملتیا وکړم. ومې مانه.
واشنګټن ته له رسیدو وروسته د افغانستان سفارت یو ضیافت ترتیب کړی و چې له سلو زیاتو پخوانیو امریکايي چارواکو، څو اوسنيو چارواکو، جنرالانو، سفیرانو، مهمو خبریالانو او لابيګرانو پکې ګډون کړی و. ولسمشر ډېر په احتیاط خبرې وکړې. د هغه منطق دا و چې سبا له بایدن سره ملاقات لرم او که دلته توندې خبرې وکړم، هغه به په ترسره شوي کار کې واقع شي او خبرې به بې محتوا شي.
د امریکا د مرکزي استخباراتو ادارې (سي ای اې) پخواني رییس جنرال ډېوېډ پټریوس د ولسمشر له خبرو وروسته پورته شو او ویې ویل چې امریکا په افغانستان کې د یو جنایت ترسره کولو په درشل کې ده او دا د بښلو وړ نه دی. هغه د امریکایي ځواکونو حتمي وتلو او له طالبانو سره پټې موافقې ته اشاره وکړه. دا د غونډې تر ټولو سخته څرګندونه وه او نورو ګډونوالو هم په همدې تړاو خبرې وکړې.
ولسمشر ماته وویل: «پرېږده چې بایډن دا خبرې د دوی له خولې واوري او موږ خپله خبره د سبا د خبرو لپاره وساتو».
تام وېسټ، چې وروسته د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ځانګړی استازی شو، هم په دې غونډه کې حاضر و. سبا، د بایډن له لیدنې وړاندې، په امریکایي ورځپاڼو کې د هغه د ادارې پر ضد هېڅ بد خبر خپور نه شو او په دې توګه د بایډن ابرو په هغه ورځ وساتل شوه.
په سپینې ماڼۍ کې د پلان له مخې زه شاوخوا یو ساعت د انتظار په تالار کې وم ځکه زما نوم په پروتوکول کې نه و او زما حضور غیررسمي و. وروسته یې زه د مذاکراتو خونې ته رهنمایي کړم. له یوه ساعت وروسته، د ملاقات خونې ته داخل شوم چې داسې ښکارېده اصلي خبرې پای ته رسېدلې وې. بایډن له خپل ځایه پورته شو او ویې ویل: «مرستیال کېدل سخت کار دی؛ داسې کار چې مننه نه لري او ټول اعتبار یې ولسمشر ته رسي. زه پخپله مرستیال پاتې شوی یم او ستا له زړه خبر یم».
هغه له ما وغوښتل چې که کومه خبره یا تبصره لرم، بیان یې کړم، ځکه وخت لږ و. ما وویل: «حتمن ستاسې خبرې به له ولسمشر او د سولې شورا رییس سره ډېرې ښې وې، زه یوازې درې پوښتنې لرم:
لومړی، که د دوحې تړون هدف سوله ده، ولې د جمهوریت د وسلهوالو ځواکونو لپاره ستاسې ټول لوژستیکي او اکمالاتي سیستم د ۲۰۲۱کال د سپتمبر پر لومړۍ نېټه پای ته رسېږي او د تمدید لپاره یې هېڅ هیله نشته؟ ځکه دا قراردادونه باید څو میاشتې مخکې تمدید شوي وای.
دویم، که طالبان د دوحې تړون د روحیې پر خلاف یرغل وکړي، بیړنی پلان څه دی؟ یا دا چې له جمهوریت نه هیله پرې شوې او د دوحې تړون په اصل کې د رژیم بدلون دی؟
درېیم، ایا تاسې په ذهني توګه د جمهوریت د سقوط لپاره چمتو یاست؟».
پوښتنې توندې وې، خو بایډن په ارامۍ سره وویل چې دا معقولې پوښتنې دي. هغه زیاته کړه: «موږ به د جمهوریت له نظام څخه ملاتړ ته دوام ورکړو، خو تخنیکي جزئیات به تاسې ته د دفاع وزیر او د سي ای اې مشر ووایي».
زموږ بله لیدنه د دفاع له وزیر جنرال لوېډ استین سره وه او درېیمه لیدنه د سي ای اې له مشر سره وشوه. یو نیم ساعت مو په پینټاګون کې او نږدې درې ساعته مو د استخباراتو مرکزي ادارې (سي ای اې) په مقر کې ناسته وکړه. وروسته څرګنده شوه چې دوی دواړو دنده درلوده، چې موږ وغولوي. ټول تدابیر او ژمنې یې چې راکړې، غولول وو. د دغه فریب هدف دا و چې موږ د دفاع لپاره له امریکا سره له همغږۍ پرته کوم اقدام ترسره نه کړو، څو د طالبانو د راوستلو سازش شنډ نه شي او د جمهوریت وسله وال ځواکونه خپله وړتیا او باور له لاسه ورکړي.
زه د دواړو لیدنو جزئیات لرم. ددوی هیڅ ژمنه عملي نه شوه، خو تر وروستۍ شېبې پورې یې په عملي کېدو ټینګار کاوه. خدای دې ځواک او فرصت راکړي چې په راتلونکي کې د دې دواړو لیدنو تفصیل ولیکم.
دریېم: له تاکتیکي اړخه اړین تدابیر
زه د پرسونل ضد او وسایطو ضد ماینونو د پېرلو او د هغوی د پراخې ښخونې پلوی وم، څو د طالبانو په لارو کې ځای پر ځای شي. په ډېرو عملیاتونو کې د طالبانو برلاسی ماین و. د ماین نشتوالی زموږ له سترو کمزوریو ګڼل کېده، ځکه افغانستان له وړاندې د ماین نه کارولو تړون لاسلیک کړی و. همدارنګه، زه د بېپیلوټه الوتکو (ډرونونو) د اخیستلو پلوی وم. د بهرنیو چارو وزیر ښاغلي اتمر هم هڅه کوله ټول قانع کړي چې د ډرون اخیستل مهم دي. هغه زما او د ډرون جوړونې د یوې ترکۍ کمپنۍ تر منځ لیدنه تنظیم کړه، خو زه بیا هم د ولسمشر مرستیال وم او په دې ډول مواردو کې مې مستقیمه پرېکړه نه شوای کولای.
زه د خلکو د وسلهوالولو او د کور په کور، کوڅه په کوڅه او ګذر په ګذر مقاومت پلوی وم، خو یوازې وم. نورو خلکو دا ډول تدابیر د سولې او جوړجاړي د لویو توافقاتو مخالف ګڼل. ولسمشر اشرف غني د ډېرو بانفوذه کسانو وړاندیزونو ته مثبت ځواب ورکاوه او زما لیکلي وړاندیزونه یې هم تاییدول.
د هغه د امر له مخې په وروستیو اونیو کې پیسې د ملي امنیت له عمومي ریاست څخه وېشل کېدې. ټول هغه شخصیتونه چې ادعا کوي د مقاومت لپاره چمتو وو، خو اشرف غني له دوی ملاتړ ونه کړ، دروغ وايي. زه نه غواړم نومونه واخلم، خو اشرف غني په وروستیو اونیو کې د مقاومت د مدعیانو هېڅ غوښتنه رد نه کړه.
سره له دې ځینو دغو کسانو په شپو شپو له خلیلزاد سره مشوره کوله چې حتماً به یې ویل طالبان بدل شوي او له تاسې سره به جوړجاړی کوي؛ ځان مه په زحمت کوئ. کله چې له بهره د ماین پېرلو هیله پوره نه شوه، ځکه د امریکا او ناټو له سخت مخالفت سره مخ شوو، غیر متعارفو تدابیرو ته مې مخه کړه. هڅه مې وکړه چې د ماین جوړونې کارخونې جوړې کړم.
ناویلې پاتې نه شي چې د ناټو مشر په ټیلیفوني تماس کې اشرف غني ته ویلي و، چې د سولې د بهیر د بریا لپاره باید طالبان اعدام نه شي او ماینونه وانخیستل شي. د ناټو د سرمنشي ینس ستولتنبرګ دغه مکالمه لا هم پر ټویټر موجوده ده.
ولسمشر له لوېدیځ سره اړیکه بنسټیزه بلله، خو زه له ډېر وخت راهیسې پوهېدم چې لوېدیځ په خیانت بوخت دی. له سقوط نه یوازې لس ورځې مخکې ولسمشر راته وویل: «که کولای شې، همغه د ماین جوړونې ماشین چې وړاندیز دې کړی و، فعال کړه.» که څه هم د ولسمشر د مرستیال دنده د ماین جوړونې کارخونې برابرول نه وو، خو بیا مې هم ژر هغه کسان راوبلل چې پېژندل مې او د ماشین د جوړولو په تیاري بوخت وو، چې پېښې چټکې شوې.
زما هڅه دا وه چې تاکتیکي فعالیتونه زیات کړم، څو ستراتیژیک سقوط ورو کړم او جبران یې کړم. پر همدې اساس مې له سلګونو ستونزو سره سره د کابل د ولسوالیو کمربند وساته، څو لږ تر لږه د طالبانو تر راتګ مخکې د ګډوډۍ مخه ونیول شي. خو باید بیا ووایم چې دې هېڅ یوه له هغو مسوولیتونو او صلاحیتونو سره چې ماته تعریف او سپارل شوي وو، سمون نه درلود.
څلورم: د تبلیغاتو رول او د دولت بدنامول
هغه رسنۍ چې د لوېدیزوالو، په ځانګړي ډول د امریکا سفارت له لوري تمویلېدې، دنده یې لرله چې دولت په ناحقه د سولې د خنډ په توګه وښيي. دا پروګرام د یوې ديکته شوې طرحې پر بنسټ پر مخ وړل کېده.خلک پوهېږي مثلاً طلوع، چې د جمهوریت له برکته یې شهرت او شتمني ترلاسه کړې وه، څنګه ارتجاعي چلند وکړ او ښکاره تسلیم شو. د ولسمشر داسې انځور وړاندې کېده لکه هغه چې د قدرت تږی وي، په داسې حال کې چې هغه به په هره ناسته کې ویل چې هدف یې د انقطاع او شړېدنې مخنیوی دی، نه په قدرت کې پاتې کېدل.
د ولسمشر د دې جملو او منطق انعکاس د تمویل شویو رسنیو په ګټه نه و او اجازه نه ورکول کېده چې خپاره یې کړي. هغوی دنده لرله چې د طالبانو یو مثبت، خیالي او جعلي انځور وړاندې کړي. سیاسي مشرانو په دې کې هېڅ ګټه نه لیدله چې د دولت مثبتې خبرې خپرې کړي او څومره یې چې توان و، د هغه د څنډې ته کولو لپاره یې وکاراوه. باور دا و چې طالبان یوازې یو ټکی په نښه کوي: ارګ او بس.
پنځم: د مشکوکو او غچ اخیستونکو ګاونډیانو رول
د پاکستان د نقش په اړه ډېر څه ویل شوي دي. هغه څه چې نن د طالبانو تر نوم لاندې حاکم دي، په اصل کې هغه تشکیلات دي چې پاکستان د شلو کلونو لپاره په خپل هېواد کې په جلاوطنۍ کې ځای پر ځای کړي وو او ملاتړ یې کړی و. د افغانستان د سقوط په برخه کې د پاکستان مخرب رول په کافي اندازه څېړل شوی دی.
د بېلګې په توګه، قاري فصیحالدین فطرت، چې د طالبانو په اصطلاح «لوی درستیز» بلل کېږي، له ټپي کېدو وروسته د یو کال لپاره د پېښور په حیات اباد روغتون کې بستر و او د پاکستان د پوځ د استخباراتو اداره (ایاېس ای) یې د امنیت ساتلو مسوله وه. د دې په اړه چې پاکستان څنګه په مسلکي ډول د جمهوریت پر ضد جګړو ته سوق او اداره ورکوله، پراخ وخت ته اړتیا لري چې له دې لیکنې بهر دي.
دغه طالبان چې د «ملا» او «مولوي» په وروستاړي واکمن شوي دي، په حقیقت کې یو مخ ته ټېل وهل شوی ځواک و چې اصلي سوق او اداره یې د پاکستاني پوځیانو په لاس کې وه. زموږ له سترو تېروتنو څخه یوه دا وه چې کله د لوېدیزوالو له نیتونو پوه شوي وو، باید مو له ګاونډیانو سره ژر پراخې دفاعي اړیکې جوړې کړې وای او د ناټو خیانت مو د سیمې په کچه د بدیلې عقبې په جوړولو جبران کړی وای.
ولسمشر غني په یوه مرکه کې وویل چې دی پر لوېدیځ د باور او هغو لاسلیک شویو هوکړه لیکونو قیمت پرې کوي چې هېڅکله عملي نه شول. له تیوريکي نظره، باور دا دی چې د ۲۰۰۱کال د سپتمبر یوولسمې پېښې له مذهبي افراطیت سره د امریکا په ستراتیژیکو اړیکو کې ګډوډي راوستله خو د اسامه بن لادن تر وژل کېدو وروسته واشنګټن نه یوازې دا چې نه یې غوښتل طالبان مات شي، بلکې هڅه یې وکړه هغوی د خپلو سترو امنیتي ګټو په دایره کې وکاروي او همداسې وشول.
شپږم
د ۲۰۲۱کال د اګست پر۱۲مه،د پنجشنبې په ورځ، جناب ډاکتر عبدالله عبدالله له قطره بېرته راستون شو او د ارګ امنیتي بېړنۍ غونډې ته دعوت شو. د بېلابېلو شخصیتونو د راپورونو تر اورېدو وروسته، ما د ملي مقاومت طرح وړاندې کړه. ولسمشر چوپ پاتې شو. ما قصداً مخ ډاکتر عبدالله ته واړاوه او ورته ومې ویل: «جناب ډاکتر صاحب، تاسې تازه راغلي یاست. کومه خبره شته که باید د جګړې لپاره تیار شو؟».
هغه یوازې وویل: «که فرض کړو چې مقاومت جوړېږي، دا تدابیر به د چا له خوا او د کوم جوړښت له لارې عملي کېږي؟ شرایط بدل شوي دي.» کله چې غونډه پای ته ورسېده، د هغه د خصوصي سلام خانې په دروازه کې مې ترې وپوښتل چې زما د مالوماتو له مخې، طالبان د امریکایانو په اشاره د پراخې حملې پلان لري. هغه په احتیاط سره وویل چې په وروستۍ لیدنه کې له طالبانو داسې څه ونه اورېدل شول چې د سولې یا جګړې په اړه قضاوت پرې وشي. له طالبانو سره زموږ ناستې محتوا نه درلوده.
تر دې غونډې مخکې ما څو ځله هڅه کړې وه چې د واقعیت معلومولو لپاره په اصطلاح د « تاوتریخوالي کمولو» پر سرغړونو د څار ګډ کمیسیون جوړ شي. زموږ له لوري جنرال جلال یفتلي، چې ملک هم دی، معرفي شوی و. دا طرح ونه منل شوه. خلیلزاد ویل چې د «د تاوتریخوالي کمښت» په پروسه کې زیاتره سرغړونې د دولت له لوري کېږي. د تاوتریخوالي کمښت بېارزښته اصطلاح هېڅکله تعریف نه شوه. ما د دې دروغجنې ادعا د رد لپاره د رښتیاازموینې د کمیسیون وړاندیز کړی و، خو هېڅکله جوړ نه شو.
پایله
ماله سیاسي منظره د ملي یووالي د ټینګښت لپاره ډېرې هڅې کړې دي او ښايي د شمال له سیمې د هغو لږو شخصیتونو له ډلې یو یم چې کوښښ مې کړی خبرې او کړنې مې د قومي ټپونو د ژورېدو سبب نه شي. خو حقیقت دا دی چې طالبان له یوې ډلې او قبیلوي لښکر پرته، چې بېساری تعصب لري او د افغانستان د قومي او کلتوري تنوع پر ارزښت باور نه لري، ډېر څه نه دي. دین او مذهب یوازې د دوی د سوزنده تندې د پټولو پوښ دی چې د قدرت د ساتلو لپاره یې کاروي. کله چې د دوی ګروپي ګټې له خطر سره مخ شي، قران د قدرت قرباني کوي.
روښانه بېلګه یې د دوی د لوړپوړو غړو د اخلاقي او جنسي رسواییو پر پېښو، چې بدبویۍ یې ټول انټرنېت په سر نیولی او په امریکا کې د جفري اپستین له دوسیې هم بدترې شوې، سترګې پټول دي. د جمهوریت له سقوط وروسته چې څه جوړ شوي، «طالبستان» دی او د سمبولونو او ارزښتونو له برخې د افغانستان په نامه څه نه دي پاتې؛ نه اساسي قانون شته، نه ملي سمبولونه، او نه په واک کې د خلکو ګډون.
په همدې لاملونو، د طالبانو جوړښت نړېږي او بې له شکه به ونړېږي. زه یې یوازې د نړېدو ډول نه شم ښودلی، خو د نړېدو اصل حتمي دی.
زه د «افغانستان د زرغون بهیر» (رسا) د سازمان په مشرتابه کې یم. دغه سازمان له ۲۰۱۱ کال راهیسې د طالبانو پر ضد په مبارزه کې د خپلې وسې په کچه په بېلابېلو برخو کې رول لوبولی او لوبوي. د جمهوریت له سقوط وروسته په وروستیو څلورو کلونو کې د رسا لسګونه غړي شهیدان شوي او ګڼ نور د طالبانو په زندانونو کې اسیر دي. موږ ښه پوهېږو چې د طالبانو پلټونکي او مستنطقین زموږ همسنګران په کومو خبرو او الفاظو سره تر روحي شکنجې لاندې نیسي. ان کله چې د طالبانو د محکمې د حکم پاڼه وینو، پوهېږو چې د دې قضاوتونو بنسټ څه دی. د طالبانو د ډېرو قضاوتونو اساس نه شریعت دی، نه مدني قانون او نه عرف؛ بلکې مطلق تعصب، سخته کرکه او غرور یې بنسټ جوړوي.
د دې ټولو ستونزو او قربانیوله منلو سره سره، زموږ عزت او ابرو دا ده چې تر سقوط وروسته وضعیت مو ونه مانه او نه به یې ومنو. طالبان مو ونه منل او نه به یې ومنو. دا زموږ تاریخي ویاړ دی. د ازاد ژوند لپاره باید قیمت ورکړل شي.
زه د ۲۰۲۱ کال د اګست پر۱۵مه، د یکشنبې په ورځ، د پنجشیر په باغسرخ کې خپل پلرني کلي ته د ۱۱:۴۰ بجو په شاوخوا کې ورسېدم او له یوې شېبې ارامۍ پرته مې د خلکو په بسیج لاس پورې کړ. د کافي اندازه پیسو او لږ شمیر وسلو په مرسته چې په واک کې مې وې، وتوانېدم د طالبانو پر ضد د مبارزې په جوړښت کې برخه واخلم او خپل رول ترسره کړم. د معنوي او سیاسي اړخونو ترڅنګ، د طالبانو پر ضد د مبارزې د پراخولو لپاره پیسو، وسلو او خلکو ته اړتیا وه. دغه درې عناصر مو تر یوه حده لرل. اوس هم په کافی کچه منابع لرو، چې طالبان د ثبات ادعا ونه کړای شي.
طالبان افغانستان ته ثبات نه شي وربښلای. ثبات یوازې له کابل نه تر کندهار پورې د بېخطره سفر معنا نه لري؛ دا د بې مټې او رېږند ارامۍ یوه وړه برخه ده. د طالبانو برتري په دې کې ده چې په جنوب، جنوبلویدیز او ځینو ځانګړو شمالي ولسوالیو کې شاوخوا درې سلنه خلک یې وسله وال کړي او د خپلو انحصاري تشکیلاتو د ساتنې لپاره معاش ور کوي. دا توان په اوس وخت کې د افغانستان د نورو سیاسي او قومي ځواکونو په واک کې نشته.
خو تاریخ ښودلې، چې تر څو داخلي ټپونه او بېاعتمادي نه وي رغېدلي، ثبات نه رامنځته کېږي. ثبات د هیلې بنسټ دی او هیله پرمختګ او پراختیا راوړي. هغه ارامښت چې په ویره او ځپلو ولاړ وي، هېڅکله د پانګونې د هڅونې، د خلکو په منځ کې د مالکیت حس پراخېدو او د دولت ـ ملت د ظهور لامل نه ګرځي.
وضعیت حتماً بدلېږي، ځکه د وسلو ترلاسه کولو مساله زیاتره تخنیکي ده نه ستراتیژیکه، یوه ورځ حتماً حل کېږي. کله چې د وسلو مساله حل شي، نو خلک به د افغانستان په تاریخي ژبې یانې دزور او تاوتریخوالي په ژبې له طالبانو سره خبرې وکړي. اوس مهال په افغانستان کې فارسي او پښتو دواړې په تعلیق کې دي او د ټوپک میل د هېواد تر ټولو عامه او رسا ژبه ګرځېدلې ده.
ددې لپاره، چې د طالبانو د شړېدو پر سبا د ټولو قومونو ترمنځ د وطنپالنې احساس لږ تر لږه زیان وویني، موږ به خپلې ټولې هڅې وکړو چې زموږ حرکت د افغانستان د جوړولو او بیا اعادې پر فکر ولاړ وي، نه پر یوه قومي تکبر د بل قومي تکبر اعاده کول. موږ د «طالبستان» د ړنګولو او د افغانستان د بیا اعادې لپاره مبارزه کوو.
د هغه په وینا، دا مخالفت د هند د ملي حاکمیت پر اصولو ولاړ دی، ځکه د سيپیک مسیر له هغو سیمو تېرېږي چې د هند له نظره د پاکستان تر «ناقانونه اشغال» لاندې دي.
نوی ډیلي د طالبانو سیاسي رهبري ته هم دا پیغام رسولی چې له سیپیک پروژې سره د افغانستان د هر ډول اقتصادي او ترانزیټي یوځای کېدو هڅې د هند له ملي ګټو سره په ټکر کې دي.
د بیجنګ له ناستې وروسته، هند له طالبانو سره په اړیکو کې محتاط او پښه نیولی ښکاري.
نوی ډیلي درک کوي چې د طالبانو سیاسي محاسبات به د چین او پاکستان په زیان او د هند پر لور بشپړ مایل نه وي. بیجنګ او اسلاماباد د هند او طالبانو ترمنځ محدودې بشري مرستې او کوچنۍ پراختیایي پروژې د زغم وړ ګڼي، خو د لویو اقتصادي طرحو او د سیمهییزو معادلو په کچه، د کابل ـ نوي ډیلي نږدې کېدل ښايي زغم وړ ونه بولي. طالبان اوس له دواړو خواوو سره په اړیکو کې د بېلانس هڅه کوي.
د جنوبي اسیا د ځواک په جوړښتونو کې تغییراتو، د نظامونو بدلون او یو لړ پېښو د هند سیمه ییز رول اغیزمن کړی دی.
د بنګلهدېش او پاکستان ترمنځ د اړیکو نسبي نږدېوالی، پر سارک سازمان د هندي نفوذ کمېدل، د شانګهای همکارۍ سازمان را ژوندي کېدل، د هند او متحده ایالاتو ترمنځ د تعرفو پر سر شخړې او له دې ټولو سره موازي د پاکستان د لوی درستیز جنرال عاصم منیر او ډونالډ ټرمپ ترمنځ ځانګړې اړیکې، ټول د دې لامل شوي چې د نوي ډیلي پخوانی سیمهییز رول او نفوذ خپل پیکه والی تجربه کړي.
د هند او طالبانو محتاطه یارانه
هند له ۲۰۲۱ کال وروسته په تدریجي ډول د طالبانو له استازو سره رسمي اړیکې پیل کړې.
د همدغه کال د اګست پر ۳۱مه په قطر کې د هند پخواني سفیر دیپاک میټل د طالبانو د سیاسي دفتر له مشر شېر محمد عباس ستانکزي سره وکتل او وروسته یې د پاکستان، افغانستان او ایران په چارو کې د خپل استازي جې پي سینګ له لارې دغه اړیکې تعقیب کړې.
د ۲۰۲۴ کال په نومبر کې هند د طالبانو یو استازی ومانه او په ډسمبر کې، چې پر افغانستان د پاکستان هوايي بریدونو د طالبانو او اسلاماباد اړیکې ترینګلې کړې، هندیانو دغه وضعیت د ستراتېژیک فرصت په توګه تعبیر کړ او له طالبانو سره یې د اړیکو د پراختیا لپاره نوي دیپلوماتیک کانالونه پرانیستل. د ۲۰۲۵ کال په جنوري کې د هند د بهرنیو چارو سکرتر وېکرم مسري په دوبۍ کې د طالبانو د بهرنیو چارو له سرپرست وزیر امیر خان متقي سره وکتل، چې دا د نوي ډیلي او طالبانو ترمنځ لومړنی جګپوړی مجلس و.
طالبانو په می میاشت کې د کشمیر په پهلګام کې پر هندي سیلانیانو ترهګریز برید له درنګ پرته وغنده او د هند د بهرنیو چارو وزیر ایس جې شنکر د لومړي ځل لپاره له امیرخان متقي سره خبرې وکړې. شنکر وویل، « دوی به زړور ګامونه پورته کړي»، چې د هندي رسنیو په وینا، یو پکې له پاکستان نه اېستل شویو افغان کډوالو ته د بشري مرستو چمتو کول شامل وو.
خو د اړیکو دغه تود بهیر ډېر ونه غځېد، ځکه بېجنګ د پاکستان او طالبانو ترمنځ د سیاسي ډیالوګ صحنې ته راغی.
چین له فرصت څخه په ګټې اخیستنې، د کابل او اسلاماباد ترمنځ درې اړخیزې ناستې بیا فعالې کړې او د طالبانو او پاکستان اړیکې بېرته یوه نوي ترمیمي پړاو ته داخلې شوې.
پاکستان په ناډاګیزه بڼه ومنله، چې د ټي ټي پي د بریدونو په غبرګون کې به د افغانستان په خاوره کې بریدونه نه کوي او طالبان د بېجنګ په منځګړتوب دې ته ژمن شول، چې پاکستاني طالبان د ډیورنډ کرښې له شاوخوا لرې کړي او د افغان طالبانو له منځه یې پر جلب او جذب بندیز ولګوي. دواړو خواوو پرېکړه وکړه، چې امنیتي ستونزې او د ډیورنډ کرښې پر سر شخړې به د امنیتي پلاویو په کچه اواروي.
ددې ناستو په پایله کې د پاکستان مرستیال لومړی وزیر او د کورنیو چارو وزیر کابل ته لاړل او تمه وه، چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي اسلام اباد ته لاړ شي، خو ظاهرا د ملګرو ملتونو د بندیزونو او د امریکا د مخالفت له امله یې سفر ځنډېدلی دی.
د پاکستان د لوی درستیز او امریکا ترمنځ د اړیکو ښه والی هم له طالبانو سره د نوي ډیلي او اسلام اباد د اړیکو پر څرنګتیا بې اغیزې نه دی. د طالبانو ډېر چارواکي عاصم منیر ته دداسې کس په سترګه ګوري چې د خبرو اترو پلوی نه دی او په زور کارولو اتکاء کوي، خو د خبرو اترو او تعامل لپاره دوی بل انتخاب هم نه لري، ځکه منیر د پنځو نورو کلونو لپاره پر خپل منصب پاتې دی.
د امریکا له خوا د ترهګرو په نوملړ کې د بلوچستان ازادۍ پوځ او مجید بریګیډ شاملول، چې اسلام اباد یې د هند نیابتي ډلې ګڼي، له امریکا سره د عاصم منیر د تازه اړیکو محصول دی.
دغو اړیکو ته په پام داسې ښکاري چې طالبانو او هند په دوه اړخیز ډول خپله توده یارانه سړه کړې، خو که د متقي پر سفر د بندیز په څېر واشنګټن د پاکستان په همغږۍ ورته نور ګامونه اخلي، دا احتمال شته، چې طالبان بېرته د نوي ډیلي پر لور مخ واړوي. دا ډول سیاست په سویلي اسیا کې عام دی او تازه د هند او امریکا په اړیکو کې ترینګلتیا نوی ډیلی له روسیې او حتا خپل رقیب چین سره د اړیکو نږدېوالي ته هڅولی دی.
هند له طالبانو څه غواړي؟
هند د افغانستان د جمهوري نظام په شل کلنه دوره کې د افغانستان د بندونو، سړک جوړونې، نوي پارلمان په پروژو او د افغان پوځیانو په روزنه او د تحصیلي بورسونو په ورکولو کې په میلیاردونو ډالره پانګونه کړې او شاوخوا ۲۰ پروژې یې لاهم نیمګړې پاتې دي. سره له دې، چې هند له اوږدو کلونو راهیسې د خپلو سیمه ییزو رقیبانو برعکس له طالبانو سره اړیکې نه درلودې، پر کابل د طالبانو له واکمنېدو سره یې هممهاله له دې ډلې سره خپلې اړیکې او د بشري مرستو په اډانه کې د نرم نفوذ هڅې بېرته پیل کړې.
نوي ډيلي افغانستان ته په لسګونو زره ټنه غنم او زلزله ځپلو ته درمل ولېږل او د ۲۰۲۳-۲۰۲۵ کلونو لپاره یې د ۲۵ میلیونو ډالرو پراختیایي بودجه او سکالرشیپونه بېل کړل.
له طالبانو سره د نوي ډیلي د اړیکو یو هدف په افغانستان کې د خپل بایللي نفوذ بېرته اعاده کول او د چابهار بندر او شمال-جنوب نړیوال ټرانزیټي مسیر له لارې له منځنۍ اسیا سره د اقتصادي اړیکو پیاوړي کول دي، خو بېجنګ هم د نوي ډیلي لپاره یوه مساله ده، چې ورو ورو په ټوله سیمه کې اقتصادي او سیاسي وزر خپروي.
هند د هغو جنګیالیو ډلو له اړخه هم اندېښمن دی، چې د پاکستان په ملاتړ په کشمیر کې جنګیږي.
دغو جنګیالیو ډلو په افغانستان کې پخوا مرکزونه درلودل او ګڼ غړي یې د طالبانو په لیکو کې جنګېدلي دي. د کشمیر پر لور ددوی بیا خوځېدل او د ټي ټي پي په څېر د افغان طالبانو د غړو ملاتړ ترلاسه کول به نوي ډیلي ته نوی سرخوږ جوړ کړي. له همدې امله هند غواړي، چې په افغانستان په ځانګړې توګه د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې خپل نفوذ او اړیکې، حتا که د بشري مرستو په اډانه کې هم وي، وساتي. په ورته وخت کې له پاکستان ضد جنګیالیو ډلو سره نږدې پاتې کېدل هم نوي ډیلي ته بې راښکونه نه دي.
د هند لپاره لږ ترلږه دا هم یو بری ګڼل کېدای شي، چې طالبان له پاکستان او چین سره په سیاله جبهه کې ونه دریږي.
چین او پاکستان دواړه له طالبانو سره د غیر رسمي سفیر په کچه اړیکې پالي او جګپوړي پلاوي یې تګ او راتګ کوي. بېجنګ د طالبانو له واکمنېدو وړاندې له دې ډلې سره اړیکې درلودې، له همدې امله طالبانو ته د چین اړیکې او پانګونې ښايي تر هند مقدمې او معتبرې وي.
د عامو افغانانو له نظره، چین په اقتصادي استثمار مشهور دی او هند د خپلو ګټو پر اساس د تلې دروندوالي ته ګوري. له همدې امله کله چې جمهوري نظام سقوط شو او نوي ډیلي د طالبانو پر لور تمایل ډېر کړ، ګڼو هغو افغانانو وغنده، چې د طالبانو مخالف دي.
د طالبانو د رسمیت پېژندنې په تړاو د هند، چین او پاکستان سیاستونه سره نږدې دي؛ په دومره توپیر چې بیجنګ او اسلام اباد له طالبانو سره په لوړه کچه ډیپلوماتیکې اړیکې پالي، خو هند مستقیمې او په پټه خوله اړیکې ساتي. نه مشروعیت ور کوي او نه هم ډګر چین او پاکستان ته پرېږدي.
هند پر دې هم پوهیږي چې طالبان یو ټولمنلی او منظم او مشروع حکومت نه دی، له همدې امله دا ویره شته، چې د هند مخالفو وسله والو ډلو ته ځای ور کړي. دا وېره چین او د منځنۍ اسیا هېوادونه هم لري، خو د خپلو امنیتي اندېښنو د کمولو لپاره اړیکې ورسره ساتي.
د بېجنګ له ناستې وړاندې د طالبانو چارواکو د چابهار بندر په اړه خورا په خوند څرګندونې کولې، خو له ناستې وروسته د چابهار اړوند غونډې، خبرې او غوړې ژمنې مخ پر ورکېدو دي. د امریکا بندیزونه لا هم دغه بندر ته متوجه دي، چې پخوا یې معافیت ور کړی و.
د نړۍ له خوا د طالبانو د حکومت په رسمیت نه پېژندل یوازې د طالبانو د ناکامې دیپلوماسۍ پایله نه، بلکې د یوه ملت د سیاسي هویت له منځه تللو، نړیوالې انزوااو د بشري ناورین د ژورېدلو داستان هم دی.
نړیوالې ټولنې، چې له دوحې تړون وروسته د یو «نوي افغان اسلامي»، پرانيستي او مشارکتي حکومت تمه لرله، اوس له یوه تړلي، انحصاري او مشروعیت نهلرونکي « اسلامي امارت» سره مخ ده. د رسمیت نه پېژندلو دا دوام افغانستان له نړیوال مالي نظام، سیاسي تعامل، پراخو مرستو او په کوردننه او بهر سیاسي خبرو اترو څخه محروم کړی دی.
طالبانو پرله پسې هڅې کړې چې له ګاونډیو، سیمهییزو قدرتونو او نړیوالو سازمانونو سره اړیکې ټینګې کړي. هغوی د اقتصادي بندیزونو نرمولو او د افغانستان د کنګل شویو شتمنیو خوشې کولو غوښتنه کړې، خو نړیوالې ټولنې، په ځانګړې توګه لوېدیځ یو واضح شرط وړاندې کړی چې د بشري حقونو درناوی او د ټولو افغانانو د استازیتوب وړ، ټولشموله حکومت جوړول دي.
دا غوښتنه تر اوسه طالبانو نه ده عملي کړې. د طالبانو کابینه، چې په بشپړ ډول د دې ډلې له غړو او ديني عالمانو جوړه ده، د قومي، سیاسي او مذهبي تنوع هیڅ استازیتوب نه کوي.
د رسنیو د ازادۍ او مدني ټولنې پر وړاندې فشارونه هم بېساري زیات شوي، خبریالان تعقیبېږي، غږونه غلی کېږي او مدني فعالان یا په بند کې دي یا جلاوطنه شوي دي. له همدې امله، د نړیوال مشروعیت دروازه، چې د بشري ارزښتونو، مشارکت او زغم له لارې پرانستل کېدای شي، د طالبانو د یو اړخیز دریځ له امله لا هم تړلې پاتې ده.
طالبان یوازې روسیې په رسمیت پېژندلي
پر کابل له واکمنېدو ۱۴۱۷ ورځې وروسته یوازې روسیې د لومړني هېواد په توګه په رسمیت پېژندلي دي.
د روسیې له خوا د طالبانو په رسمیت پېژندل طالبان یو ښه پیل ګڼي، خو د طالبانو نږدې ملګري لا هم د دې ډلې په رسمیت پېژندلو کې محتاط دي.
پاکستان ویلي، د طالبانو په رسمیت پېژندنې کې بیړه نه کوي، خو د طالبانو ترواک لاندې افغانستان کې د ترهګرو پټنځایونه اوس هم د ځان لپاره د دوامداره اندېښنې سرچینه بولي.
ایران او د منځنۍ اسیا هېوادونو هم یوازې له طالبانو سره د خپلو ګټو په رڼا کې اقتصادي تعامل ته مخه کړې ده.
د طالبانو د حکومت د رسمیت نه پېژندنې په اړه د امریکا، اروپايی ټولنې، ملګرو ملتونو او ګڼو نورو هېوادونو درېځونه یو ډول دي او وايي، تر څو چې طالبان ټول شموله او قانونمند مشروع حکومت ونه لري او د ښځو په اړه خپلې پالیسۍ بدلې نه کړي، د دوی اداره به په رسمیت ونه پېژندل شي.
د طالبانو په لومړۍ دوره کې پاکستان، سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو د دې ډلې حکومت په رسمیت پیژندلی و، خو اوس داسې ښکاري، چې د سعودي عربستان له اقدام پرته به نور اسلامي هېوادونه هم د طالبانو په رسمیت پېژندلو ته زړه ښه نه کړي.
د افغانستان د سولې انسټیټیوټ مشر خلیل الله ساپی وايي:« د افغانستان ګاونډي هېوادونه په ځانګړي ډول چین، ایران او پاکستان چې عملا له افغانستان سره دوه اړخیزه ښکیلتیا لري، له دیپلوماتیکې پېژندنې څخه ډډه کوي. دوی له یوې خوا د نړیوالې ټولنې له شرطونو سره همغږي مراعاتوي، خو له بلې خوا د رسمیت نه پېژندنه دغو هېوادونو ته دا امکان ورکوي، چې له طالبانو څخه امتیاز واخلي. دوی کوښښ کوي، طالبان وهڅوي، چې د خپلو امنیتي، اقتصادي او ستراتیژیکو ګټو په خاطر د دوی په مقابل کې نرم دریځ خپل کړي. دوی د نړیوالو اصولو په چوکاټ کې خپل ځانونه خوندي ساتي او هر هغه هېواد چې طالبان په رسمیت و پېژني ممکن له اقتصادي بندیزونو سره مخ شي».
امنیتي ګواښ او د طالبانو ادعاوې
په افغانستان کې د پاکستان پر ضد پاکستاني طالبانو(TTP)، بلوڅ ازادي غوښتونکو ډلې، د ایران پر ضد انصار الفرقان او جیش العدل، د ازبکستان ضد تحریک اسلامي ازبکستان او امارت اسلامي بخارا ډلې، د چین پر خلاف د ایغوریانو وسله والو ډلو حضور او له القاعده ډلې سره د طالبانو اړیکي هغه مسایل دي چې ګاونډي هېوادونه ترې ګواښ احساسوي.
ځینو هېوادونو په مستقیم او غیرمستقم ډول په افغانستان کې د یادو ډلو د حضور په اړه غږ هم پورته کړی دی.
د افغانستان متحدې جبهې مشر جنرال سمیع سادات وايي:«پاکستان، چین، ایران، ازبکستان، تاجکستان او ځینې نور هېوادونه د امنیتي ګواښونو له امله طالبان په رسمیت نه پېژني. په مجموع کې د طالبانو دوام ته ټول ګاونډي هېوادونه د یو امنیتي ګواښ په سترګه ګوري او ډېر باور نه ورباندې کوي. په نړیواله سطحه له نړیوال تروریزم سره د طالبانو اړیکه یو امنیتي تهدید دی. د طالبانو له خوا د یو مشخص سیاسي دریځ نه شتون او له بشري حقونو سرغړونه دا ټول هغه مسایل دې چې طالبان به په رسمیت نه پېژندل کیږي».
طالبان وايي، چې د څلورو کلونو په تېرېدو سره اوس بېلابېلو هېوادونو کې شاوخوا ۴۰ استازولیو کې استازي لري. له دې ډلې په کمو هېوادونو کې د طالبانو استازي د سفیر او شارژدافیر په توګه او په ګڼو هېوادونو کې یوازې سفیر، کونسل او د سفارت د خدماتي دیپلوماټانو په توګه دي. د اروپايي ټولنې یو شمېر هېوادونو له دې ډلې سره تخنیکي اړیکې پیل کړې، چې هدف یې د افغان کډوالو د اخراج لپاره لاره برابرول دي، خو طالبان له دې نه د یوې وسیلې په توګه د استفادې په هڅه کې دي، چې یوه بېلګه یې جرمني ته د اخراج د اسانچارو په توګه د دوو ډیپلوماټانو استول دي.
دمګړۍ په کابل کې د چین، ایران، پاکستان، تاجکستان، ازبکستان، ترکمنستان، قزاقستان، قرغیزستان، اذربایجان، روسیې، ترکیې، متحده عربي امارات، قطر، اندونیزیا، مالیزیا او سعودي عربستان هېوادونو سیاسي استازولۍ فعالیت کوي.
طالبانو په خپلې څلور کلنې واکمنۍ کې په چین، متحده عربي امارات، ازبکستان روسیه، ترکیه او پاکستان کې د دیپلوماتیکو ماموریتونو سطحه د سفیرانو کچې ته لوړه کړې ده او جرمني، ناروي، هند او اندونیزیا ته یې په ۲۰۲۴او ۲۰۲۵ کال کې دېپلوماتان استولي دي.
په کوردننه د طالبانو ستونزې
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته دې ډلې په حکومتي، خصوصي سکټور او ان د زده کړو په برخه کې پر ښځو سخت بندیزونه لګولي دي.
د طالبانو یاد بندیزونه د ملګرو ملتونو، هېوادونو او نړیوالو سازمانونو له سخت غبرګون سره مخ شوې دي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ ادارې «یونېسف» په خپل یوه راپور کې چې د ۲۰۲۵ کال په مارچ میاشت کې یې خپور کړی ویلي، چې د طالبانو له خوا تر شپږم ټولګي پورته ښوونځي ته د نجونو پر تګ
بندیز له امله په افغانستان کې ۲،۲ میلیونه نجونې له زده کړو محرومې شوې دي.
د طالبانو له واکمنېدو وړاندې په افغانستان کې زرګونو ښځو سیاسي فعالیتونه ترسره کول او د افغانستان په رسنیو کې شاوخوا دوه زره ښځینه خبریالانو او رسنیزو کارکوونکو کار کاوه، خو پر ښځو د طالبانو د بندیزونو په دوام له۲۰۲۱ کال راهیسې ۷۰ سلنه ښځینه خبریالانو خپل مسلک پرېښی دی.
د افغانستان له خبریالانو د ملاتړ سازمان د معلوماتو له مخې، په جمهوریت کې شاوخوا دوه زره ښځینه خبریالانې او رسنیزې کارکوونکې فعاله وې، خو دا شمېر اوس یوازې ۵۵۷ ته راکم شوی دی.
د ښځو د حقونو فعالاني وايي، تر څو چې طالبان د ښځو حقونو ته درناوی ونه وکړي، تر هغه به نړۍ د دوی د حکومت رسمیت پېژندلو ته چمتو نه شي.
د ښځو د حقونو فعاله وږمه توخي وايي:«ښايي په نړۍ کې بل هېڅ داسې هېواد نه وي چې دومره دې د ښځو حقونه پکې تر پښو لاندې شوي وي. دا یوازې طالبان دې چې پر ښځو ظلم کوي او تر څو چې طالبان د ښځو حقونو ته درناوی ونه لري، نړۍ به دوی هېڅکله په رسمیت ونه پېژني. اوس خو روسیې طالبان په رسمیت پېژندلي دي، دا هېواد او که راتلونکي کې بل هر هېواد د طالبانو د رسمیت پېژندلو په اړه هڅه وکړي هغه ټول د طالبانو د ظلمونو شریکان دي».
سیاسي ګوندونه لغوه او فعالیتونه یې ممنوع دي
د طالبانو له خوا د سیاسي ګوندونو او خوځښتونو پر فعالیت هم بندیز لګول شوی او د دې ډلې په حکومتي سیسټم کې یوازې د طالبانو غړي او پلویان ګډون لري.
د تېر جمهوري نظام پر مهال د افغانستان په عدلیې وزارت کې ۷۲ سیاسي ګوندونه په رسمي ډول ثبت وو. د راپورونو له مخې، یادو ټولو ګوندونو په ګډه شاوخوا ۳۰۰ زره تر ۴۰۰ زره پورې غړي لرل.
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته د یادو ګوندونو پر سیاسي فعالیت بندیز ولګول شو او هېڅ ګوند، ټولنې او خوځښت ته د سیاسي فعالیت اجازه نه ورکول کېږي.
د طالبانو د عدلیې وزارت ویلي، چې ټول سیاسي ګوندونه او ټولنیز سازمانونه لغوه شوي او له دغو ادرسونو هېڅوک د سیاسي فعالیت حق نه لري.
طالبانو د عدلیې وزارت د سیاسي ګوندونو اړوند ریاست هم له تشکیلاتو اېستلی دی.
طالبانو خبرداری ورکړی، چې د ګوندونو په نوم هر ډول کړنه ناقانونه ده او که د کومې ډلې له خوا پر دغه شان دریځونو ټینګار کېږي، نو له قانوني او شرعي چلند سره به مخامخ شي.
د سیاسي ګوندونو ډېره برخه مشران له هېواده بهر وتلي، خو د حزب اسلامي مشر ګلبدین حکمتیار لا هم افغانستان کې اوسیږي.
د طالبانو د حکومت ټولې پرېکړې د امیرالمومنین په نوم شخص له خوا ترسره کیږي او د کابینې په تشکیل کې یې ټول وزیران پخواني جنګي قوماندانان او ملایان دي.
د څلورو کلونو په تېرېدو سره لا هم د یادې ډلې ټوله کابینه سرپرسته ده او دوی ویلي، چې د افغانستان پخوانی اساسي قانون نه مني، خو خپله هم تراوسه د یوه اساسي قانون پر جوړولو نه دي بریالي شوي.
نړیواله ټولنه او هېوادونه وايي، طالبانو په دې کار سره د ټول شموله حکومت جوړولو ژمنه تر پښو لاندې کړې ده او دا ډله د سختګیرانه پالیسیو له امله په افغانستان کې هم له داخلي مشروعیت او د ټولنې د پراخې برخې له ملاتړه برخمن نه دي.
په کندهار کې یو قومي مشر چې نه غواړي نوم یې واخېستل شي، وايي:« خلک د طالبانو له کړنو خوشحاله نه دي، ولس باندې هره ورځ بندیزونه لګول کیږي. ځوانان ټول د امر بالمعروف دبندیزونو له امله شکایت کوي. مشرانو خپلې دروازې د خلکو پر مخ تړلې دي، یوازې مشخص کسان له مشرانو سره لیدلی شي. خلک له ډاره وایي چې بیعت یې کړی دی، کنه هېڅوک د طالبانو له چلند او د حکومتدارۍ له ډول څخه راضي نه دي».
له بشري حقونو څخه سرغړونه په ځانګړې توګه په عام محضر کې تورنو ته کسانو بدني سزاګانې، اعدامونه، د پخوانیو نظامیانو ربړونه، د طالبانو د ځینو چارواکو له خوا شخصي زندانونه او د ټولنیزو ازادیو سلبولهم ددې لامل ګرځېدلي، چې د دې ډلې د رسمیت پېژندلو چاره وځنډوي.
د ملګرو ملتونو او نړیوالو بشري سازمانونو پر غبرګونونو سربیره طالبان نږدې هره ورځ یا دوو ورځو کې د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې تورنو کسانو ته بدني سزاوې ورکوي.
شنونکي وايي، که څه هم ځیني هېوادونه د اړتیا له مخې، له طالبانو سره سوداګریزې اړیکي پالي، خو بشري حقونو ته له درناوي،داخلي مشروعیت او ټولشموله حکومت پرته د هېوادونو له خوا د دې ډلې د حکومت رسمیت پېژندل ناشوني ښکاري.
له لاهوره ولسمشر پزشکیان اسلاماباد ته ولاړ، او هلته یې د دوو ورځو په ترڅ کې د پاکستان له ولسمشر اصف علي زرداري، لومړي وزیر شهباز شریف، د لومړي وزیر له مرستیال او د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار او د پاکستان د اردو له لوی درستیز جنرال عاصم منیر سره لیدنې وکړې.
په دې لیدنو کې د دواړو هېوادونو لوړپوړو چارواکو د دوهاړخیزو مناسباتو د پراخولو او ټینګولو په اړه تفصیلي خبرې وکړې. د دواړو هېوادونو مشرتابه پرېکړه وکړه چې د پاکستان او ایران ترمنځ دوهاړخیز تجارت به په راتلونکې کې له درې میلیارده ډالرو تر لسو میلیارده ډالرو پورې لوړ شي.
هغوی د ګوادر سره نېږدې د دواړو هېوادونو پر پوله، د ازاد تجارت د ګډ زون د جوړولو پرېکړه هم وکړه. دوی په بېلابېلو برخو کې د دوهاړخیزو مناسباتو د پراختیا لپاره ۱۲ لوظنامې او تفاهم لیکونه لاسلیک کړل.
هغوی دا هم څرګنده کړه چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د ازاد تجارت د هدف د ترلاسه کولو پروسه په بریالۍ توګه روانه ده.
په اسلاماباد کې شنونکي په دې باور دي چې پاکستان ته د ایران د ولسمشر دا سفر یوازې د دوهاړخیزو اړیکو د پراخولو لپاره نه و، بلکې د نړۍ او سیمې د بدلیدونکو سیاسي حالاتو، او د اسراییل او امریکا سره د ایران د احتمالي نږدې جګړې په رڼا کې، د ایران د نوې ستراتیژۍ د ترلاسه کولو د هڅو یوه برخه وه.
د ایران مذهبي او سیاسي مشران هڅه کوي له هغو نویو ننګونو سره مقابله وکړي چې د سیمې او نړۍ د بدلونونو له امله دغه هېواد ته پیښ شوي دي.
د بېلګې په توګه، ایران اندېښنه لري چې که څه هم د اسراییل او ایران ترمنځ شخړه اوس مهال درېدلې، خو لا نه ده ختمه شوې. دا احتمال شته چې اسراییل په نږدې راتلونکي کې یو ځل بیا پر ایران برید وکړي، څو ایران ته دا فرصت ورنه کړي چې د یورانیمو غني کولو اتومي پروګرام بیا پیل کړي.
سربېره پر دې، ایران دا احتمال هم ویني چې امریکا او اسراییل به یو ځل بیا هڅه وکړي چې په ایران کې د نظام بدلون ته لاره هواره کړي.
چون دا مهال د پاکستان جنرالواکي د امریکا له ولسمشر ډونالډ ټرمپ سره نږدې اړیکې لري، نو ایران اندېښنه لري چې امریکا د پاکستان په بلوچستان ایالت کې د جیشالعدل غوندې سني ډلې او ورته نور عناصر د ایران په ختیزو سیمو کې د تخریبي فعالیتونو لپاره ونهکاروي.
تر دې مخکې، ایران د پاکستان له خاورې د ترسره کېدونکو تخریبي بریدونو په ځواب کې، د پاکستان په بلوچستان کې له بیلتونپالو بلوڅ جنګیالیو ملاتړ کړی او هغوی ته یې په ایران کې پناه ورکړې.
په دې سفر کې، د ایران ولسمشر غوښتل چې له پاکستاني واکمنو سره داسې تفاهم ته ورسیږي، چې دواړه هېوادونه د یو بل پر ضد له یادو خصومتبارو فعالیتونو ډډه وکړي.
د همدې موخې لپاره، ولسمشر پزشکیان د پاکستان د اردو له لوی درستیز فیلډ مارشال عاصم منیر سره خصوصي لیدنه وکړه.
په دې لیدنه کې یوه فوقالعاده او جالبه خبره دا وه چې د پروتوکول له مخې، په کار وه چې عاصم منیر د لیدنې لپاره د ایران د ولسمشر مېلمستون ته تللی وای، خو برعکس پخپله ولسمشر پزشکیان د لیدنې لپاره د عاصم منیر دفتر ته ورغی.
دا چاره خپله دا څرګندوي چې د پاکستان د اوسني نظام تر شا د پوځ ریښتینی کنټرول شته او لوی درستیز تر اساسي قانون ډېر پراخ واکونه لري.
په هر حال، د ایران ولسمشر هڅه وکړه چې له پاکستان سره د پالیسي پر ګډو ټکیو ټینګار وکړي او شته اختلافات شاته پرېږدي.
رپوټونه ښيي چې د ایران ولسمشر په راتلونکي کې افغانستان ته د یو رسمي سفر پلان هم لري، څو له واکمنو طالبانو سره موجود تفاهم لا ژور کړي.
ښکاري چې د تېرو دوو کلونو په جریان کې، په منځني ختیځ کې د ایران موسومې "د مقاومت جبهې" سخت زیان لیدلی، او هلته د ایران سیاسي او پوځي نفوذ کم شوی دی.
اوس ایران هڅه کوي چې د خپلو ختیزو ګاونډیانو لکه پاکستان، افغانستان، او د مرکزي اسیا له هېوادونو سره اړیکې ژورې او تودې کړي، څو د خپل بهرني سیاست زیانونه بېرته جبران کړي.
دلته دا هم باید یاده شي چې د ایران سیمهییزه سیالي یوازې له اسراییل سره نه ده، بلکې د ترکیې سره هم د نفوذ رقابت ته مخامخ دی.
ایران باور لري چې د اسراییل او ایران د وروستۍ شخړې پر مهال، ترکیې یوازې په خبرو کې د ایران ملاتړ وکړ، خو عملي مرسته یې له اسراییل سره وکړه، ځکه د اذربایجان نفت د ترکیې له لارې اسراییل ته لېږدول کېږي.
سربېره پر دې، ایران د ترکیې له پیاوړي ترکی ناسیونالیزم سره هم اندېښنه لري، ځکه دا اندېښنه شته چې دا نظریه، چې اوس د رجب طیب اردوغان د "نوې عثماني خلافت" له مفکورې سره مل شوې، د ایران لپاره هم دننه او هم سیمهییز تهدیدونه رامنځته کولی شي.
چون ترکیه د ناټو غړې ده، ایران شک لري چې د ترکپالنې د پراختیا تر شا د لویدیځ ملاتړ هم شته.
نو ایران هڅه کوي چې د روسیې، چین، پاکستان، افغانستان، او د مرکزي اسیا له هېوادونو سره د نږدې اړیکو له لارې، د ډېرېدونکو ګواښونو او ستونزو مخه ونیسي.
ایډیالستان هڅه کوي چې خپل فکر او ذهن د ټوپک، برچې او زور له لارې د "واقعیت" په نوم پر نورو وتپي؛ خو ریالستان باور لري چې واقعیتونه د انسان له فکره بهر هم شتون لري او باید د ټولنې د عیني شرایطو له مخې درک، تحلیل او ورته د حل لارې ولټول شي.
دې کې شک نشته چې د هر هېواد په سیاسي تحولاتو کې داخلي، سیمهییز او نړۍوال عوامل اغېز لري او افغانستان هم له دې قاعدې مستثنا نه دی. ډېر هېوادونه چې له ستونزو سره مخامخ وو، ویې کولای شول د حل لارې پېدا کړي؛ له همدې امله نن د نړۍ پرمختللي یا لږ تر لږه باثباته هېوادونه ګڼل کېږي.
هغه ملتونه او سیاسي مشران چې تر اوسه نه دي توانېدلي خپلې ستونزې حل کړي، لا هم په داخلي کشمکشونو، جګړو او د نظامونو په پرلهپسې بدلون کې راګیر دي. زیاتره سیاسي ډلې د سیمهییزو او نړۍوالو رقابتونو د لوبې وسیله ګرځېدلې دي او ولسونه یې د دغو رقابتونو قرباني شوي دي.
په نړۍ کې هېڅ هېواد د مطلق ایډیال حالت خاوند نه دی. حتا پرمختللي هېوادونه خپلې ستونزې لري، خو توپیر دا دی چې دوی هڅه کوي د خپلو خلکو د خیر او رفاه لپاره واقعي حللارې پیدا کړي. په مقابل کې، په هغو ټولنو کې چې استبدادي رژیمونه واکمن دي، چې تمرکز یې یوازې د قدرت پر بقا دی، نه د ولس د ستونزو پر حل.
افغانستان له هغو هېوادونو څخه دی چې واکمنو یې تر اوسه ونهشو کولای داسې لارې چارې ومومي چې د خلکو د سوکالۍ، پرمختګ او دایمي ثبات لامل شي. د دې یو لوی دلیل دا دی چې نه په واکمنو، نه په سیاسي مشرانو او نه هم په ولس کې د مثبت بدلون قوي اراده لیدل کېږي. ولس یوازې د "تغییر د تغییر لپاره" شعار ورکوي، نه د دوامدارې اصلاح لپاره. مشهور متل دی: که غر هر څومره لوړ وي، خو پر سر یې لار حتمي شته. که اراده د اصلاح او جوړونې وي، که څه هم وضعیت پېچلی وي، حللارې یې شونې دي.
د افغانستان د تاریخي شالید په کتو، هر تحول له فرصتونو، ننګونو او ستونزو سره مل و. خو نه ولس او نه واکمنو د دغو فرصتونو نه ګټه واخیسته؛ بلکې اکثر فرصتونه یې په بحران بدل کړل. واکمنو که هر نوم او بڼې لرلې، نه دي توانېدلي چې د افغانستان د باثباته راتلونکي لپاره داسې میکانېزم یا تګلاره جوړه کړي چې هېواد له بحران وباسي او د سوکالۍ او تلپاتې سولې په لور یې بوځي.
د ناکامیو پړه پر بهرنیانو اچول، د واکمنو اسانه پلمه
د افغان واکمنو تر ټولو اسانه حربه دا ده چې خپل ولس تر فشار لاندې راولي او د خپلو ناکامیو پړه پر بهرنیانو واچوي. البته، دا نه ردیږي چې بهرني ځواکونه د افغانستان په برخلیک کې رول لري، خو دا رول تر ډېره د افغان واکمنو د بېکفایتۍ له امله رامنځته شوی دی.
د هرې ستونزې د حل لپاره تر ټولو مهم ګام دا دی چې ستونزه په ګوته او ومنل شي. تر هغو چې افغانان، په ځانګړې توګه واکمنان، خپلې ستونزې و نه مني، د کاذب غرور له قیده خلاص نشي، او د انکار (Denial) حالت پرې غالب وي، نه شي کولای چې حللارې پیدا کړي. له بدهمرغه، زیات افغانان او ډېر واکمنان لا هم دا ذهنیت لري چې بهرنیان به یې د ستونزو حل شي، حال دا چې دا تر ټولو ستره تېروتنه ده او لا هم دوام لري.
د منصفانه ارزونې اړتیا
د منصفانه قضاوت لپاره اړینه ده چې د طالبانو د واکمنۍ پر څلورو کلونو ژوره رڼا واچول شي. د ارزونې لپاره باید لاندې پوښتنې مطرح شي:
د دغو پوښتنو بشپړ ځوابونه ژور تحقیق او وخت غواړي، خو زه به دلته خپل لیدلوری اجمالي توګه شریک کړم؛ دا نظر مې د تېرو څلورو کلونو تجربو، لیدنو، کنفرانسونو، سفرونو، بحثونو، رسنیزو څارنو او ټولنیزو اړیکو له مخې جوړ شوی دی.
د طالبانو د څلور کلنې دورې امنیت او مشروعیت
څلور کاله د هرې واکمنې ډلې لپاره سیاسي پلوه کافي موده ده. ډېری ډیموکراتیک نظامونه د مشر ریاست لپاره څلور یا پنځه کلنه موده ټاکي. که یو مشر یا ګوند په لومړۍ دوره کې مثبت بدلون رامنځته نه کړي، نو تمه نه کېږي چې په بله دوره کې به ډېر څه وکړي.
د مثال په توګه، د شیرشاه سوري پنځه کلنه دوره، سره له دې چې لنډه وه، خو تر شپږو پېړیو وروسته هم د هغه کړنې د یادونې وړ دي، ځکه هغه په هندوستان کې مهم بنسټیز بدلونونه رامنځته کړل.
برعکس، د طالبانو لومړنۍ پنځه کلنه واکمني د ناکامۍ ښکار وه، ځکه دوی د حکومتولۍ لپاره عملي نقشه یا "فرموله" نه لرله. دا دوره تر ډېره د شخصي احکامو، تشدد، محدودیتونو او د ټولنیز ژوند پر بندیزونو متمرکزه وه. د اوسني حاکمیت حالت هم ورته بڼه لري، خو توپیر دا دی چې دا ځل د داخلي جنګ پر ځای یو لړ منظم واکمن سیستم رامنځته شوی، که څه هم پهکې د خلکو د ښېرازۍ او مشروعیت نښې نه تر سترګو کېږي.
تېر ځل د طالبانو پر وړاندې د خلکو تمې هم ډېرې ټیټې وې، ځکه ولس د محلي زورواکو او ناقانونه ټوپکسالارۍ له ظلم سره مخ و. خو اوس چې له تېرو شلو کلونو د خلکو توقعات لوړې شوې دي، او د حکومتدارۍ معیار بدل شوی، طالبانو ته له همدې امله د خلکو نیوکې هم زیاتې دي.
له توقعاتو تر مایوسۍ
د طالبانو دویم ځل واک ته د رسېدو دوره له لومړۍ دورې سره ژور تفاوت لري. دا ځل هغوی یو جوړ نظام ته ننوتل، داسې نظام چې که څه هم نیمګړتیاوې یې لرلې، خو د هېوادوالو لپاره یې د ژوند په ټولو برخو کې خدمات وړاندې کول. طالبان خپله هم، په غیررسمي او خصوصي مجالسو کې دا خبره مني چې د جمهوریت پر مهال د پراختیایي او رغنیزو کارونو کچه د دوی له تصور پورته وه. له همدې امله، د خلکو توقعات هم د پخوا پرتله خورا لوړ شول.
د واک ته رسېدو نه مخکې طالبانو خلکو ته مبالغهامیزې ژمنې ورکړې، کاذب امیدونه یې ور پیدا کړل او د یو ښه، منصفانه او شرعي نظام تصویر یې وړاندې کړ. خو کله چې واک ته ورسېدل، دا ټولې ژمنې د یخ پر مخ لیکل ثابتې شوې – لنډمهاله، مبهمې او بېاساسه.
امنیت او مشروعیت – مبهم اصطلاحات؟
په دې موده کې د طالبانو او د هغوی د مخالفینو لهخوا "امنیت" او "مشروعیت" دوه ډېر کارېدونکي اصطلاحات دي. دا دوه مفاهیم سره تړلي دي؛ ځکه مشروعیت هغه مهال رامنځته کېږي چې یو نظام د قانون له مخې د خلکو له ارادې راوتلی وي – نه د زور له لارې او نه د بهرنیانو د ملاتړ یا مخالفت پر بنسټ.
امنیت یوازې فزیکي امنیت نه دی، بلکې د فکري، سیاسي، ټولنیز او اقتصادي خوندیتوب معنا هم لري. هغه ټولنه امنه ګڼل کېږي چې وګړي یې له وېرې، ګواښ، لوږې، بېکارۍ، تعصب، تبعیض او انزوا پرته ژوند وکړي.
ښه حکومتولي؛ بنسټیز شرط
د اسلامي او غیر اسلامي معاصرو او پخوانیو پوهانو له نظره، امنیت او پرمختګ هغه مهال رامنځته کېږي چې حکومتولي معیاري وي. حکومتولي یعنې داسې نظام چې پریکړې د قانون له مخې، د ولس په ګډون او د حساب ورکولو پر اصل ولاړې وي. ولس باید یا په مستقیم یا غیر مستقیم ډول د پریکړو برخه وي، او چارواکي د قانون او ولس پر وړاندې مسوول وي.
په اوسني حالت کې طالبان د حکومتدارۍ لپاره کوم جامع پلان نه لري. یوازینی تمرکز یې د ولس سرکوب، کنټرول او د مطلق واک پر تمثیل دی. دا چې طالبان د ولس توقعاتو ته ځواب نه شي ویلای، له همدې ځایه سرچینه اخلي. البته، د دې دورې یو نوی توپیر دا دی چې طالبان اوس د مخالفینو پر وړاندې شکنجه، تعقیب او ګواښ ته نوې تکتیکونه کاروي.
د تجربې نشتوالی؛ د مشروع ادارې نه موجودیت
په اکټوبر ۲۰۲۱م کال کې د امریکا د سولې انستیتوت (USIP) په یوه مقاله کې لیکلي وو: "طالبانو ته حکومتولي تر جګړې ډېره سخته ده." دا خبره نن هم رښتیا ده.
د واک له نیولو څلور کاله وروسته، د طالبانو اداره لا هم یوه مؤقته اداره بلل کېږي. د نظام جوړښت د کابل او کندهار ترمنځ وېشل شوی، د واک کلیدي مرکزونه او پرېکړې له قانوني میکانیزمه بهر، شخصي، غیر شفاف او قبیلوي بڼه لري. زیات طالب مشران، ان د دوی د نظام دننه، د خپل رهبر د پرېکړو پر ضد ژورې نیوکې لري؛ خو چوپ پاتې دي.
اداري نظام د خپلوانو او شبکو پر بنسټ چلېږي؛ محدود شمېر کسان د ملایانو له ډلې بیا بیا د پوستونو ترمنځ "ریسایکل" کېږي. تعلیمیافته افغانان یا له دندو بېبرخې دي، یا د وتلو هڅه کوي، ځکه د لوړو زدهکړو وزارت وزیر علناً ویلي چې استخدام دې د بمونو پر شمېر وي، نه د علم، تجربې یا وړتیا پر بنسټ.
د طالبانو داخلي هوښیارتیا، پټ تعاملات او د مشروعیت له بحرانه
د طالبانو واکمنۍ دوه هوښیارانه اړخونه لري. لومړی دا چې که څه هم د دوی مشران په خپل منځ کې ژور اختلافات لري، بیا هم د سخت مخالفت له وېرې سره له مستقیم ټکره ډډه کوي. دوی دا درک کړې چې که داخلي جګړه پیل کړي، نو ټول نظام به له ګواښ سره مخ شي. له همدې امله، ظاهري اتحاد ساتي، که څه هم په عمل کې یو پر بل نیوکې لري. دا وضعیت به څومره دوام وکړي، معلومه نه ده؛ خو څرګنده ده چې دا حالت د عامو افغانانو د ژوند د ښهوالي لپاره هیڅ ګټه نه لري.
دویمه هوښیاري د طالبانو دا ده چې له بېلابېلو هېوادونو سره د خپلو استخباراتي تعاملاتو رازونه خوندي ساتي. د طالبانو مشر ملا هبتالله اخوندزاده، چې ویل کېږي په کچلاغ کې مېشت دی، لا تر اوسه خلکو نه دی لیدلی، ان خپل وزیران او والیان هم نشي لیدلی. دا یو بېساری وضعیت دی، چې نه یوازې د اسلامي تاریخ، بلکې د معاصر سیاسي تاریخ له لیدلوري هم بېساری دی.
دروغ، فساد او متضادې ادعاوې
د طالبانو په دویمه دوره کې د دروغو خپرېدل، اداري او اخلاقي فساد اوج ته رسېدلی. ګڼ شمېر ویډیوګانې، راپورونه او مستند شواهد دا ښکاره کوي. سره له دې، چې طالبان تل دا ادعاوې ردوي.
د بېلګې په ډول، د طالبانو ویاند وايي چې د دوی له راتګ راهیسې هیچاته د حکومت له لوري مرګژوبله نه ده اوښتې، یا دا چې عباس ستانکزی د نیونې له وېرې نه دی تښتېدلی، بلکې "رخصتۍ" ته تللی دی.
د طالبانو په لومړۍ دوره کې فساد ورو - ورو خپور شو، خو دا ځل له پیله چارواکي د فساد برخه دي. ځکه هغوی خپله راتلونکې نامعلومه بولي، خو له عایداتي سرچینو سره ښه بلد شوي. هغه څه چې پخوا یې ناروا بلل، اوس ورته مشروع ښکاري، لکه عکس اخیستل، تلویزیون، ټولنیزې رسنۍ، ټکس اخیستل او نور.
د سیاسي پرمختګ نشتوالی او نړیوال فشارونه
طالبانو د واکمنۍ په تېرو څلورو کلونو کې هیڅ سیاسي پرمختګ نه دی کړی. د دوی کابینه لا هم د ملګرو ملتونو د بندیزونو په لېست کې شامله ده او د نجونو د زدهکړو پر بندیز سربېره، درې نور مشران – خالد حنفي، نور محمد ثاقب، او فریدالدین محمود – د امریکا او اروپايي ټولنې له لوري تورلست کې داخل شوي دي. نړۍوالې جزایي محکمې د طالبانو د مشر ملا هبتالله اخوندزاده او قاضي القضات شیخ عبدالحکیم حقاني د نیونې حکم هم صادر کړی.
طالبانو نه یوازې د ملي مشروعیت لپاره کوم ګام نه دی پورته کړی، بلکې تل وايي چې دوی واک د زور له لارې ترلاسه کړی او ولس ته د حساب ورکولو مکلفیت نه لري. د طالبانو تمرکز تر ډېره نړۍوال مشروعیت ته دی او د نړۍوالو ناستو، کنفرانسونو او غونډو برخهوال کېدو ته خوشحاله وي، خو په هېواد کې دننه د مشروعیت بنسټونه یې له پامه غورځولي.
د استخباراتي مرستو دوام، او افغانستان په انزوا کې
طالبان اوس هم له امریکا څخه د داعش پر ضد د مبارزې په نوم استخباراتي مرسته تر لاسه کوي. دا مرستې په ځینو مواردو کې د حوالې له لارې مستقیماً طالب مشرانو ته رسېږي. که څه هم یو شمېر سفارتونه او قونسلګرۍ طالبانو ته سپارل شوي او یوازې روسیې د طالبانو واکمني په رسمیت پېژندلې، خو د سیمې او نړۍ له لوري د طالبانو پر وړاندې عمومي چلند تر اوسه هم منفي دی.
افغانستان اوس هم د نړۍوالې انزوا په حالت کې دی. دا تعاملات زیاتره د افغانانو د خیر لپاره نه، بلکې د نورو هېوادونو د جیوپولیټیکو ګټو لپاره ترسره کېږي. له همدې امله، طالبان نه یوازې له داخلي فشارونو سره مخ دي، بلکې د خپل مشروعیت د نشتوالي له امله د اوږدمهاله ثبات امکان هم کمزوری ښکاري.
بشري وضعیت او فساد ارزونه
د افغانستان بانک شتمنۍ لا هم د امریکا او اروپايي ټولنې له خوا کنګل پاتې دي. د دغو محدودیتونو له کبله، افغانستان اقتصادي ودې ته نهدی رسېدلی او د نړۍوالو مرستو له کمېدو سره د خلکو ستونزې ورځ تر بلې ډېرېږي.
په فزیکي امنیت کې د طالبانو له خوا ادعا شوي پرمختګونه له دوهمخیو نظرونو سره مخ دي. یو شمېر طالبانپلوه مسافرین چې له بهرنیو هېوادونو افغانستان ته ځي، ادعا کوي چې امنیت ښه شوی، ځکه دوی له وېري پرته ګرځي، تفریح کوي، ان له طالب چارواکو سره عکسونه اخلي. خو هغه افغانان چې هلته ژوند کوي، له یو بل واقعیت سره مخ دي: د نظر ازادي محدوده ده، د فیسبوک پوسټونو له امله شکنجه او ان وژنې ثبت شوي دي. له کندهار نه د "خاشه" (فضل محمد) وژنه، د پکتیکا د ښوونکي عبدالعلیم خاموش د بند او اعدام حکم، د ښځو نیونې او سپکاوی – دا ټول د ازاد فزیکي ژوند انکار کوي.
د ملګرو ملتونو یوناما ادارې د ارقامو له مخې، له اګست ۲۰۲۱ څخه تر می ۲۰۲۳ پورې له زرو زیات ثبت شوي کسان وژل شوي او شاوخوا ۲۷۰۰ نور ټپیان شوي. زرګونه نور بې درکه دي چې د هغوی برخلیک تر اوسه نهدی معلوم او کورنۍ یې د ویري له امله غږ نهشي پورته کولای.
د طالبانو او نړۍوالو بنسټونو د راپورونو له مخې، شاوخوا ۲۰ زره کسان په طالب زندانونو کې دي چې تر ۱۵۰۰ پورې یې ښځې دي. طالبان وایي، ۱۶ زره نور د عفوه شوې ډلې برخه دي. که طالبان دا بندیان جنایتکاره بولي، نو دا ښيي چې جرمونه کم شوي نه دي. که سیاسي مخالفین وي، نو دا ثابتوي چې طالبان له پراخ سیاسي مخالفت سره مخ دي.
په حقیقت کې طالبان د عدالت بنسټونه هم تر پوښتنې لاندې راوستي؛ د قانوني میکانیزم پر ځای، یو وسلهوال طالب هم پولیس دی، هم څارنوال، هم قاضي.
د امنیت ارزونه یوازې د فزیکي خوندیتوب له مخې نه بلکې رواني او بشري اړخونه هم لري. که څه هم طالبانو په ظاهري ډول د تاوتریخوالي کچه راکمه کړې، خو رواني فشارونه، ویره، تعقیب، توقیف او د خلکو پر ژوند د محدودیتونو زیاتوالی، بشري او رواني امنیت له منځه وړی. که فزیکي، رواني او بشري امنیت هر یو ته ۳۳.۳۳٪ ونډه ورکړو، نو طالبان یوازې فزیکي امنیت کې جزوي نمرې اخیستلی شي.
فساد، فقر او د شفافیت نشتوالی
فساد له واک نه د شخصي ګټې اخیستنې نوم دی. په تیرو څلورو کلونو کې د نړۍوالو مرستو، کانونو، غیر قانوني استخراج، حوالو او کورنیو پیسو سره - سره، فقر کم شوی نه، بلکې زیات شوی دی. د نړۍوال بانک د شمېرو له مخې، یوازې په ۲۰۲۲ کال کې له بهر څخه ۱.۲ میلیارد ډالر افغانستان ته استول شوي، خو دې شتمنۍ د ولس پر ژوند اغېز نهدی کړی.
د شفافیت نشتوالی د بودیجې، عوایدو او تقررونو په ټولو برخو کې لیدل کېږي. د پاسپورت اخیستو رشوتونه تر ۲۰۰۰ ډالرو رسېږي. د پاکستان ویزه لا هم د ۶۰۰–۱۵۰۰ ډالرو ترمنځ خرڅېږي، چې د طالبانو او پاکستاني قونسلګریو د کارمندانو ګډ فساد دی.
اخلاقي فساد او د شتمنۍ تمرکز
طالب چارواکي، چې پخوا یې څو ښځې کول غندل، اوس پخپله څو ښځې لري. د دوی ویډیوګانې په ټولنیزو رسنیو خپرې شوي. راپورونه ښيي چې طالب مشران په دوبۍ، ترکیه، او پاکستان کې جایدادونه اخیستي. دا لګښتونه له مشروع عایداتو نه، بلکې له سیسټماټیک فساد څخه تمویلېږي.
د هېواد دننه افغانان د څه ډول ستونزو سره مخ دي؟
د افغانستان تعلیمي او مسلکي قشر د رواني امنیت له سخت بحران سره مخ دی. د دولت له لوړو پوړو تر ټیټو بستونو پورې، واک د طالبپلوه ملایانو په انحصار کې دی او د تعلیم، شایستګۍ، او تخصص ارزښت له منځه تللی.
د طالبانو له خوا پر ښځو د تعلیم او کار بندیز، د دوی د واکمنۍ تر ټولو لویه جفا بلل کېږي. هلکان هم د تعلیمي فرصتونو له جدي محدودیت سره مخ دي؛ کیفیت یې ټیټ شوی او زرګونه استادان له هېواده وتلي یا په کور ناست دي. نصاب تحریف شوی او د معاصرو علومو پر ځای شاوخوا ۲۰ زره مدرسې او دارالحفاظونه جوړ شوي، چې دا کار د افغان نسل راتلونکی له خطر سره مخ کوي.
طالبان د پخوانیو واکمنو په څېر، د خلکو پر ځای د بهرنیانو مرستو او اعتراف ته زیات ارزښت ورکوي، حال دا چې د دوی د پخوانۍ ناکامۍ یو اصلي لامل همدا په بهرنیو ته تکیه وه. کله چې افغانان پخپل وطن کې له درناوي بې برخې وي، له نړۍ هم تمه نهشي کېدای چې هغوی ته درناوی وکړي.
افغان کډوال له ایران، پاکستان، ترکيې او حتا لویدیځو هېوادونو کې له شکنجې، توقیف، لوټ او جبر سره مخ دي. ایران او پاکستان کې د سپکاوي او زور زیاتي پېښې، او همداراز د نورو هېوادونو له لوري د افغانانو جبري شړل، ښيي چې نه طالب واکمنان د نړیوالو له خوا د قانوني حاکمانو په سترګه لیدل کېږي او نه افغانان د درناوي وړ وګړي ګڼل کېږي.
د طالبانو مخالفین؛ چیرته ولاړ دي؟
د طالبانو پر ضد مسلح اپوزیسیون عملاً په نهشت حسابېږي. نه د جنګ غوښتونکي شته، نه لوجستیک، نه عقبه او نه هم ولسي ملاتړ. محدودې وسله والې ډلې، چې زیاتره یې فیسبوکي فعاله دي، په درې بېلابېلو کرښو کې روانې دي او مشرتابه یې باور له لاسه ورکړی.
سیاسي مخالفین هم له یووالي، ثبات او باوري بستر نه بې برخې دي. د تېرو ناکامیو، اختلافونو او بېباورۍ له امله، د یوه منظم جریان په جوړولو نه دي توانېدلي. اکثره یې د یوه ملي فکر پر ځای، لا هم پر قومي، سمتي، ژبني او شخصي اختلافاتو تمرکز لري. مدني فعالان هم له همدې ستونزو سره مخ دي او د مشروع استازیتوب ځواک یې کمزوری شوی.
له ۲۰۲۱ کال راوروسته، نه مدني قشر وکولای شول یوه ګډه ملي اجنډا طرحه کړي، نه سیاسي مشران منسجم شول. اکثره بحثونه پر زړو روایتونو او څېرو څرخي؛ هماغه څېرې چې جمهوریت یې سقوط ته ورسوه.
په ګڼو ناستو او غونډو کې دا انتقاد تکرار شوی چې د جمهوریت د سقوط عاملان نهشي کولای د بدیل نظام استازیتوب وکړي، ځکه د خلکو باور له لاسه ورکړی او نړۍواله ټولنه هم بېباوره ده.
همدا بېنظمۍ د طالبانو لپاره یو فرصت بلل کېږي، ځکه د سیاسي تشې په موجودیت کې هغوی نړیوالو ته دا پیغام ورکوي چې بدیل نه لري. خو دا تصور له تاریخي پلوه بېاساسه دی.
بدیل نه لري؟ یو تاریخي دروغ!
په افغانستان کې تل دا خبره تکرار شوې چې "بدیل نهشته": د ظاهرشاه، داود خان، خلقیانو، مجاهدینو، کرزي، غني او حتا د طالبانو لومړۍ واکمنۍ پر مهال دا ادعا مطرح شوې وه – خو وخت تل ثابته کړې چې بدیل شته. حتا همدغو طالبانو ته هم دویم ځل نوبت ځکه رسیدلی، چې د پخوانیو واکمنو بدیل شول.
سیستم، واک او افراد تل د بدیل وړ دي. د طالبانو دویمه دوره هم له دې قاعدې مستثنا نه ده. د بدیل نشتون تبلیغ، د ولس د سستوالي، سیاسي بېباورۍ او سازماننهشوي اپوزیسیون له امله مؤقت بریښي – خو دا حالت دوام نهشي کولی.
د اکثریت افغانانو غږ: د ثبات، مشروعیت او د هوساینې لپاره حللار څه ده؟
۱. اکثریت افغانان څه فکر لري؟
د جګړې ستړې افغانانو ته اوس دا خبره روښانه ده چې جنګ د ستونزو حل نه دی. خو دا هم ښکاره ده چې خلک د اوسني حالته خوشاله نه دي. نه ازادي شته، نه د بیان حق، نه تعلیم او نه هم د کار امکانات. د ښځو پر زدهکړو بندیز، اقتصادي ستونزې، سیاسي انزوا او د مشروع قانوني حکومت نشتون، دا ټول مسایل دي چې افغان ولس یې پر وړاندې ژور اندېښمن دی.
حتا ځینې طالب مشران هم دا مني چې افغانستان د انزوا، فشار او بندیزونو تر سیورې لاندې دی او دا حالت د دوام وړ نه دی.
۲. د مشروعیت تعریف؛ خلک څوک غواړي؟
خلک د پخوانیو فاسدو څېرو بیا راګرځیدل نه غواړي او نه طالبان کولای شي نور افغانان له مشروعیت څخه محروم کړي. اکثریت افغانان د داسې یوه ملي مشروعیت غوښتنه لري چې:
طالبان وايي چې مشروعیت نه باید د پخوانیو زورواکو د بېرته راوستلو معنا ولري او خلک هم همدا وايي چې مشروعیت باید د یوه عادلانه، شفاف او ولسي بهیر له لارې راشي – نه د یو کس یا ډلې له لوري.
۳. د افغانانو اصلي موخه څه ده؟
د جنګ پرته، د یو قانونمند او مشروع نظام رامنځته کول – دا د اکثریت افغانانو غوښتنه ده. داسې نظام چې هېواد له انزوا وباسي، له نړۍ سره تعامل ولري، اقتصادي ودې ته زمینه برابره کړي او د افغانانو عزت او سیاسي هویت بیرته راژوندی کړي.
۴. څه باید وشي؟ درې وړاندیزونه او یو خبرداری:
لومړی – ستونزې ومنل شي:
د ستونزو انکار یا denial دا حالت لا خرابوي. باید طالبان او مخالفین دواړه دا ومني چې ستونزې شته او د حل لپاره د نیت، صداقت او ګډې ارادې ضرورت دی.
دویم – د جنګي ادبیاتو پرېښودل:
د سولې ادبیات باید وده وکړي. یو بل ته د "ګوډاګي"، "ایجنټ"، یا "فراري" خطابونه باید ودریږي. دغه ډول بده - رده ژبه نه یواځې دا چې ستونزې نه حل کوي، بلکې شخړې زیاتوي. اخلاقي، اسلامي او سیاسي اصول ایجابوي چې له یو بل لوري سره له درنښت، زغم او معقولې ژبې سره چلند وشي.
درېیم – اساسي وړاندیز: د ملي مشروعیت پروسه
اصلي حل دا دی چې طالبان د یو ملي، اساسي قانون جوړونې او مشروعیت بهیر اعلان کړي. دا بهیر باید دا ځانګړتیاوې ولري:
دا بهیر د قدرت د تسلیمۍ خبره نه ده، بلکې د واک د تنظیم او د ولس د رایې احترام دی.
څلورم – که دا بهیر ونه شي، څه پیښیږي؟
که طالبان د مشروعیت د بهیر اعلان ونه کړي، افغانستان به لا ژور انزوا ته لاړ شي. نه به نړۍ دا واکمني د مشروع حکومت په توګه ومني او نه به افغان ولس ارام شي. د دې دوام به:
دا حالت نه د طالبانو په ګټه دی، نه د ولس، نه د سیمې او نه د نړۍ.
پایله:
افغانان د یوه داسې قانونمند، مشروع، او مشارکتي حکومت غوښتونکي دي چې د دوی هویت، عزت، اقتصاد، او راتلونکی خوندي کړي. حل یوازې د صداقت، د ژبې بدلون، او د یوه ملي سیاسي بهیر له لارې امکان لري.