د نایجریا هوایي ځواک پرون (شنبه، وږي لومړۍ) خبر ورکړی چې د کامرون پولې ته نږدې یې د یوې اسلامپاله وسلهوالې ډلې ۳۵ غړي وژلي. وایی، دې جنګیالیو د دغه هېواد پر ځمکنیو ځواکونو د برید پلان درلود او دوی یې دغه هڅه وار له مخه شنډه کړه.
د نایجریا حکومت همداراز ویلي چې د وسلهوالو پر ضد یې د عملیاتو لړ کې یوازې په تېرو ۸ میاشتو کې لږ تر لږه ۶ سوه کسان وژلي دي.
د لندن پوهنتون کالج او د سټاکهولم د چاپېریال انسټیټیوټ نوې څېړنه ښيي، چې د ګاز او نفتو له امله رامنځته کېدونکې د هوا ککړتیا هر کال په ټوله امریکا کې د ۹۰ زرو څخه د ډېرو کسانو د وخت نه مخکې د مړینې او د سلګونو زرو نورو د ناروغیو د رامنځته کېدو لامل ګرځي.
د دې څېړنې پر بنسټ، رنګین پوستې ټولنې (لکه لاتینتبار، افریقایي او اسیايي الاصله خلک) تر ټولو زیات د دې ککړتیا له امله زیان ویني.
همداراز، هر کال په امریکا کې له ۱۰زرو زیات ماشومان وختي نړۍ ته راځي، ۲۱۶ زره د ماشومانو د تنفسي ناروغۍ پېښې ثبتېږي او ۱۶۱۰ کسان په سرطان اخته کېږي، چې دا ټول د نفتو او ګازو له خطرناکو ککړو موادو سره تړاو لري.
تر ټولو ډېرې پېښې د کلیفورنیا، ټکزاس، نیویارک، پنسلوانیا او نیوجرسي ایالتونو کې لیدل شوي دي.
د څېړنې اصلي لیکواله او د لندن پوهنتون د کالج څېړونکې کارن ووهرا وایي: «موږ له ډېر پخوا پوهېدو چې دا ټولنې د هوا له سخت ککړتیا سره مخ دي، خو اوس موږ وکولای شول د دې واقعیت لپاره کره شمېرې وړاندې کړو.»
څېړنه ښيي، چې اصلي اوسېدونکي (بومي خلک) او لاتینتبار وګړي ډېر زیان د ګاز او نفتو د موندنې، استخراج، لېږد او زېرمه کولو له امله ویني؛ خو رنګین پوستې او اسیایي الاصله ټولنې بیا تر ټولو ډېر د هغو کیمیاوي موادو له خپرېدو څخه زیانمنېږي، چې د نفتو او ګازو د پروسس، تصفیې، تولید، وېش او مصرف پر مهال هوا ته خوشې کېږي.
د ګرینپیس امریکا د چاپېریال ساتنې ادارې مشر تیموتي داناکي وایي: «د دې څېړنې ارزښت په دې کې دی چې پر روغتیا د نفتو او ګازو د ژوند د ټول پړاو اغېز تشریح کوي، له هغه وخته چې له ځمکې استخراجېږي او بیا سوځي.»
د څېړونکو په وینا، د امریکا د هوا د ککړتیا له امله رامنځته کېدونکو روغتیايي ستونزو لویه برخه د نفتو او ګازو له صنعت سره تړلې ده.
په دې هېواد کې له هر پنځو مرګونو یا وختي زېږونونو څخه یو یې د نفتو او ګازو له ککړتیا سره تړاو لري.
همداراز د ماشومانو ۹۰ سلنه د نوې ساه بندۍ پېښې هم د همدې ککړو کیمیاوي موادو له امله دي.
دا څېړنه داسې مهال خپره شوې، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ادارې هڅه کوله د فوسیل سون توکو لکه نفت او ګاز تولید زیات کړي او د نوې پاکې انرژۍ پراختیا محدوده کړي.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې عباس عراقچي له خپل روسي سیال سرګي لاوروف سره په ټلیفونې خبرو کې د اټومي مذاکراتو د راتلونکي مسیر ارزونه کړې. دواړه سیالانو د ایران او د نړۍوال اټومي انرژۍ ادارې ترمنځ د همکارۍ په اړه هم خبرې کړي.
د ایران بهرنیو چارو وزارت د شنبې په ورځ (د وږي لومړۍ) نېټه په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې عباس عراقچي او د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف په ټلیفوني خبرو کې د ایران د اټومي موضوع د تحولاتو په خاص ډول د درېیو اروپايي هېوادونو وروستیو اقداماتو او د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د ۲۲۳۱ پرېکړه لیک د پای ته رسېدو باندې نظرونه تبادله کړي.
په خبرپاڼه کې ویل شوي، چې دواړو وزیرانو ټینګار کړی چې درې اروپايي هېوادونه د برجام تړون د ژمنو په عملي کولو کې پاتې راغلي او له بلې خوا یې له امریکا سره د ایران پر سوله ییزو اټومي تاسیساتو د برید ملاتړ کړی.
دوی ویلي، چې له پرېکړې څخه د ښکاره نقض له کبله دا هېوادونه قانوني صلاحیت او اعتبار نه لري، چې د برجام د شخړو د حل میکانیزم ته مراجعه وکړي.
دوی ویلي، چې پرېکړه لیک باید پر ټاکلې نېټه پای ته ورسېږي.
دواړو وزیرانو په بېلابېلو برخو کې ټينګار کړی، چې خپل تعامل او مشورو ته به دوام ورکوي او په ګډ دریځ به وړاندې ځي.
په برېتانیا کې د پناه غوښتونکو لپاره د هوټلونو د ځانګړي کېدو په غبرګون کې سراسري اعتراضونه پیل شوي دي. د دغو اعتراضونو په غبرګون کې د توکم پالنې ضد فعالینو هم پر ضد یې لاریونونه پیل کړي او په ځینو ځایونو کې سره نښتي هم دي.
دغه اعتراضونه په برېتانیا، ولز، سکاټلند او شمالي اېرلند کې د هغو هوټلونو په مخ کې چې پکې د افغانانو په ګډون د بېلابېلو هېوادونو پناه غوښتونکي ځای پر ځای شوي، روان دي.
دا اعتراضونه وروسته له هغې پيل شول، چې څو اوونۍ مخکې د یادو هوټلونو یو مېشت پناه غوښتونکی د یوې ۱۴ کلنې نجلۍ پر جنسي ځورونې تورن شو او ورسره جوخت همدا څو ورځې مخکې د برېتانیا سترې محکمې د اپینګ او اسکس ښارونو په هوټلونو کې د پناه غوښتونکو د ځای پر ځای کېدو مخنیوی وکړ.
د برېتانیا ځيني چارواکي د یادې محکمې پر حکم د بیا کتنې د مجوز ترلاسه کولو په لټه کې دي، خو لا تر اوسه نه دي بریالي شوي.
د برېتانیا د کورنیو چارو وزارت هم ویلي، دولت ژمن دی چې د پناه غوښتونکونو لپاره هوټلونه ونه کارول شي، خو په ټينګار سره یې ویلي چې دغه چاره هم باید په سم ډول عملي شي.
ځيني پناه غوښتونکي چې په یادو هوټلونو کې شپې او ورځې تېروي، وايي چې دولت باید دغه هوټلونه وتړي او پناه غوښتونکو ته د کار اجازه ورکړي ترڅو په خپله خپل ژوند جوړ کړي.
سره له دې چې د برېتانیا دولت په قانوني بڼه مکلف دی، څو هغو پناه غوښتونکو ته چې د اوسېدو ځای نه لري د پناه غوښتنې موضوع د حلېدو تر وخته د اوسېدو ځای برابر کړي، خو داسې ښکاري چې په ټوله برېتانیا کې به د دغه ډول هوټلونو په مخ کې د پناه غوښتونکو د مېشتېدو د مخالفینو او همداراز موافقینو له لوري اعتراضونه دوام ومومي.
د یادونې وړ ده، چې دمګړی د برېتانیا په هوټلونو کې څه باندې ۳۲ زره پناه غوښتونکي ساتل کېږي او ځايي اوسېدونکي بیا د دغې چارې مخالف دي او ځینې نور بیا دغه مخالفت توکم پالنه ګڼي او د دولت له دغې چارې ملاتړ کوي.
بېجینګ په روانه اوونۍ کې د تبت، هند او پاکستان په کچه یوه لویه ډیپلوماتیکه هڅه پیل کړې، څو د دغو سیمو ارزښت وښيي او د امریکا د ډیپلوماسۍ له تېروتنو ګټه واخلي. د چین ولسمشر دوه ورځې تبت ته او د بهرنیو چارو وزیر یې هند او پاکستان ته سفرونه کړي.
د راپورونو له مخې، په دغو درېیو پولهوالو سیمو کې د چین لپاره دوه مهم ستراتېژیک مسایل د یادو سفرونو اصلي موخې دي.
یوه موضوع د تبت د دلای لاما او بېجینګ ترمنځ د ځای ناستي په اړه روانه شخړه ده، دویمه موضوع د هند او واشنګټن ترمنځ د اړیکو خراب وضعیت دی او شنونکي وایي، چې دغه حالت بېجینګ ته دا فرصت برابر کړی چې له هند سره خپلې له اوږدې مودې راهیسي ترینګلې اړیکې بېرته جوړې کړي.
چین په ۱۹۵۰ کال کې پر تبت یرغل وکړ او په ۱۹۵۱ کال کې یې دغه سیمه له ځان سره یوځای کړه.
نننۍ د تبت خپلواکه سیمه چینايي ژبې ته ورته «شي زنګ» خبرې کوي او له بېجینګ څخه اداره کېږي او اوس د چین حکومت هڅه کوي، چې دغه سیمې ته د هان چینایانو مېشتېدنه پراخه کړي.
بلخوا، د هند ګاونډی پاکستان بیا چین ته یوه مهمه وچهلاره برابروي چې په دې سره عربي سمندر پوري لاسرسی پیدا کوي.
د چین د بهرنیو چارو وزیر وانګ دا اوونۍ هند او پاکستان ته ولاړ.
نوموړي د پنجشنبې په ورځ په اسلام اباد کې له لومړي وزیر شهباز شریف سره په ناسته کې ویلي: «چین تل د پاکستان تر ټولو باوري شریک او پیاوړی ملاتړی پاتې شوی دی.»
دا په داسې حال کې ده، چې چین او پاکستان د زېربنا، سوداګرۍ او پوځي چارو کې ګډ کار کوي.
د ښاغلي وانګ دا سیمه ییز سفر ښايي د هند او امریکا ترمنځ د خرابو اړیکو له امله الهام اخیستی وي.
هند د امریکا پر هغو اقداماتو غوسه دی، چې په مې میاشت کې واشنګټن د پاکستاني پوځ د یوه پلاوي هرکلی وکړ او پر هندي محصولاتو یې ۵۰ سلنه ګمرکي تعرفې ولګولې.
د ترکیې ساحلي ساتونکو په چاناک قلعه ښار کې هغه ۲۵ افغان کډوال نیولي دي، چې په یوې بادي بېړۍ کې سپاره وو. پولیسو د همدې قضيې په تړاو یو اذربایجاني قاچاق وړونکی هم نیولی دی.
د راپورونو له مخې، دا افغان کډوال د قانوني مراحلو تر بشپړولو وروسته د بهرنیانو د اېستلو مرکز ته لېږدول شوي دي.
ترکیې په دې وروستیو کې د افغان پناه غوښتونکو د نیولو او اېستلو بهیر ګړندی کړی دی.
د روان میلادي کال له پیل راهيسې د ترکیې په بېلابېلو ښارونو کې زرګونه افغان کډوال نیول شوي او د اېستلو مرکزونو ته لېږدول شوي دي.
د ترکیې د احصایې ادارې د تېر هجري لمریز کال د وروستي راپور له مخې، ۱۳۹ زره او ۲۵۱ افغانان په دې هېواد کې ژوند کوي، خو دا مهال د ټولو افغان کډوالو دقیق شمېر معلوم نه دی.
د ترکیې پولیسو تر دې وړاندې څو ځلې ویلي و، چې په ټول هېواد کې د بې اسنادو پناه غوښتونکو د پېژندلو، نیولو او شړلو لپاره د دوی ګډ عملیات دوام لري.
په کال ۱۴۰۰ کې کله چې طالبانو په افغانستان کې واک تر لاسه کړ، زرګونه افغانان په سختو او ستړو لارو ایران ته مخه کړه او له هغه ځایه اروپایي هېوادونو ته د تګ په موخه یې ځانونه ترکیې ته ورسول.
د دغو کډوالو له ډلې یو شمېر یې د لارو په اوږدو کې مړه شوي هم دي.